अग्निपुराणम्

यस्यां स्थितः सा ज्वलिता मुक्ता चाङ्गारिणी मता । एतास्तिस्रः स्मृता दीप्ताः पञ्च शान्तास्तथापराः ।। २३१.

ज्या वेळी तो शकुन तिथे असतो, तेव्हा तो प्रखर असतो; सुटल्यावर तो अंगारासारखा मानला जातो. हे तीन तेजस्वी मानले गेले आहेत, आणि इतर पाच शांत स्वरूपाचे आहेत.

दीप्तायान्दिशि दिग्दीप्तं शकुनं परिकीर्त्तितं । ग्रामेऽरण्या वने ग्राम्यास्तथा निन्दितपादपः ।। २३१.

एखाद्या दिशेला शकुन तेजस्वी दिसला, तर त्याला दिग्दर्शक शकुन म्हणतात. गावात, जंगलात किंवा निर्जन ठिकाणी, तसेच निषिद्ध झाडावर आढळला, तर तो घरगुती मानतात.

देशे चैवाशुभे ज्ञेयो देशदीप्तो द्विजोत्तमः । क्रियादीप्तो विनिर्द्दिष्टः स्वजात्यनुचितक्रियः ।। २३१.

अशुभ ठिकाणी तो देशदिप्त शकुन ओळखावा, हे द्विजश्रेष्ठा. स्वतःच्या जातीला न शोभणारे कर्म केल्यावर तो क्रियादिप्त शकुन मानला जातो.

रुतदीप्तश्च कथितो भिन्नभैरवनिस्वनः । जातिदीप्तस्तथा ज्ञेयः केवलं मांसभोजनः ।। २३१.

भयावह, विसंगत आवाज असलेला शकुन रुतदिप्त म्हणतात. फक्त मांसाहारी असलेला जातिदिप्त शकुन ओळखावा.

दीप्ताच्छान्तो विनिर्दिष्टः सर्वैर्भेदैः प्रयत्नतः । मिश्रैर्मिश्रो विनिर्दिष्टस्तस्य वाच्यं फलाफलं ।। २३१.

तेजस्वी शकुनातून शांत शकुन सर्व प्रकारांनी काळजीपूर्वक ठरवावा. मिश्र शकुनातून मिश्र फल सांगावे, त्याचे शुभ-अशुभ फळ सांगावे.

गोश्वोष्ट्रगर्द्दभश्वानः सारिका गृहगोधिका । चटका भासकूर्माद्याः कथिता ग्रामवासिनः ।। २३१.

गायी, घोडे, उंट, गाढवे, कुत्रे, सारिका, घरगुती गोधी, चिमण्या, बगळे, कासव आणि इतर हे सर्व गावात राहणारे मानले गेले आहेत.

मार्जारकुक्कुटौ ग्राम्यौ तौ चैव वनगोचरौ । तयोर्भवति विज्ञानं नित्यंक वै रूपभेदतः ।। २३१.

मांजर आणि कोंबडी हे दोन्ही घरगुती असून, ते कधी कधी जंगलातही फिरतात. त्यांची ओळख नेहमी त्यांच्या रूपातील फरकावरून होते.

गोकर्णशिखिचक्राह्वखरहारीतवायसाः । कुलाहकुक्कुभश्येनफेरुखञ्जनवानराः ।। २३१.

गोकर्ण, मोर, चक्र, गाढव, पोपट, कावळा, कुलाहा, कुकुभ, घार, फेरुका, अंजन आणि माकड.

शतघ्नचटकश्यामचासश्येनकपिञ्जलाः । तित्तिरिः शतपत्रञ्च कपोतश्च तथा त्रयः ।। २३१.

शतघ्न, चिमणी, काळी मैना, कावळा, घार, कपींजल, तितर, शतपत्र आणि तीन प्रकारचे कबुतर.

खञ्जरीटकदात्यूहशुकराजीवकुक्कुटाः । भारद्वाजश्च सारङ्ग इति ज्ञेया दिवाचराः ।। २३१.

खंजरीट, दात्यूह, रानडुक्कर, जीवकुक्कुट, भारद्वाज आणि सारंग हे दिवसा फिरणारे प्राणी मानावेत.

वागुर्युलूकशरभक्रौञ्चाः शशककच्छपाः । लोमासिकाः पिङ्गलिकाः कथिता रात्रिगोचराः ।। २३१.

वागुर्यु, घुबड, शरभ, क्रौंच, ससा, कासव, केसाळ आणि पिंगट हे रात्री फिरणारे प्राणी आहेत.

हंसाश्च मृगमार्जारनकुलर्क्षभुजङ्गमाः । वृक्कारिसिंहव्याघ्रोष्ट्रग्रामशूकरमानुषाः ।। २३१.

हंस, हरिण, मांजर, मुंगूस, अस्वल, साप, लांडगा, सिंह, वाघ, उंट, गावातील डुक्कर आणि माणसे.

श्वाविद्‌वृषभगोमायुवृककोकिलसारसाः । तुरङ्गकौपीननरा गोधा ह्युभयचारिणः ।। २३१.

श्वान, वृषभ, कोल्हा, लांडगा, कोकिळा, सारस, घोडा, कौपीनधारी पुरुष आणि गोधा हे दिवस-रात्र दोन्ही काळी फिरतात.

बलप्रस्थानयोः सर्वे पुरस्तात्सङ्घचारिणः । जथावहा विनिर्दिष्टाः पश्चान्निधनकारिणः ।। २३१.

सेनेच्या मार्गक्रमणात जे पुढे समूहाने जातात, ते पुढारी मानले जातात. जे मागे ओझे नेतात, ते मृत्यू आणणारे ठरतात.

गृहाद्‌गम्य यदा चासो व्याहरेत् पुरतः स्थितः । नृपावमानं वदति वामः कलहभोजने ।। २३१.

जेव्हा कावळा घरातून येतो आणि समोर उभा राहून ओरडतो, तेव्हा तो राजाचा अपमान किंवा डावीकडे असेल तर जेवणात भांडण सूचित करतो.

याने तद्दर्शनं शस्तं सव्यमङ्गस्य वाप्यथ । चौरैर्मोषमथाख्याति मयूरो भिन्ननिस्वनः ।। २३१.

वाहनात त्याचे दर्शन डावीकडे किंवा उजवीकडे असो, ते शुभ असते. मोराचा कर्कश आवाज ऐकू आला, तर चोरांनी चोरी होईल असे समजावे.

प्रयातस्याग्रतो राम मृगः प्राणहरो भवेत् । ऋक्षाखुजम्बुकव्याघ्रसिंहमार्जारगर्दभाः ।। २३१.

राम, प्रवासाला निघताना जर समोर हरिण दिसले, तर मृत्यू येतो; तसेच अस्वल, डुक्कर, कोल्हा, वाघ, सिंह, मांजर आणि गाढव यांचेही तसेच.

प्रतिलोमास्तथा राम खरश्च विकृतस्वनः वामः कपिञ्जलः श्रेष्ठस्तथा दक्षिणसंस्थितः ।। २३१.

राम, उलट दिशेने जाणारा पक्षी, खड्या आवाजाचा खर, डावीकडून येणारा कपींजल आणि उजवीकडून येणारा उत्तम कपींजल असे सांगितले आहे.

पृष्ठतो निन्दितफलस्तित्तिरिस्तु न शस्यते । एणा वराहाः पृषता वामा भूत्वा तु दक्षिणाः ।। २३१.

पाठीमागून दिसणारा आणि ज्याचे फळ निंदनीय आहे असा तित्तिरी पक्षी शुभ मानला जात नाही; पण एणा, वराह आणि पृषत हे डावीकडून येऊन नंतर उजवीकडून गेले तर ते शुभ मानले जातात.

वाञ्छितार्थकरा ज्ञेया दक्षइणाद्वामतो गताः । शिवा श्यामाननाच्छूच्छूः पिङ्गला गृहगोधिका ।। २३१.

जे पक्षी उजवीकडून येऊन मग डावीकडे जातात, ते इच्छित फळ देणारे समजावे; श्यामा, नाच्छू, शूः, पिंगळा आणि घरगोधडी हे शुभ मानले जातात.

शूकरी परपुष्टा च पुन्नामानश्च वामतः । स्त्रीसञ्‌ज्ञा भासकारूषकपिश्रीकर्णच्छित्कराः ।। २३१.

मादी डुक्कर, परपुष्टा, पुन्नामान हे डावीकडून आले तर, तसेच स्त्रीच्या नावाने ओळखले जाणारे, भास, कारूष, कपिश्री, कर्णच्छिद असे पक्षीही त्यात येतात.

कपिश्रीकर्णपिप्यीका३ रुरुश्येनाश्च दक्षिणाः । जातोक्षाहिशशक्रोडगोधानां कीर्त्तनं शुभं ।। २३१.

कपिश्री, कर्ण, पिप्यिका, रुरू आणि एणा हे उजवीकडून आले तर शुभ मानले जातात; बैल, साप, ससा, रानडुक्कर आणि गोधडी यांचा उल्लेखही शुभ मानला जातो.

ततः सन्दर्शनं नेष्टं प्रतीपं वानरर्क्षंयोः । कार्य्यकृद्‌बली शकुनः प्रस्थितस्य हि योऽन्वहं ।। २३१.

म्हणून, समोरून येणारा माकड किंवा अस्वल दिसणे हे अशुभ मानले जाते; पण जो पक्षी रोज मागे येतो, तो प्रवास करणाऱ्याला कार्यसिद्धी देतो.

भवेत्तस्य फलं वाच्यं तदेव दिवसं बुधैः । मत्ता भक्ष्यार्थिनो बाला वैरसक्तास्तथैव च ।। २३१.

त्या व्यक्तीसाठी त्याच दिवशीचे फळ ज्ञानी लोकांनी सांगावे; नशेत असलेले, खाण्यासाठी शोधणारे, लहान किंवा भांडणात गुंतलेले पक्षीही तसंच समजावे.

सीमान्तमभ्यन्तरिता विज्ञेया निष्फला द्विज । एकद्वित्रिचतुर्भिस्तु शिवा धन्या रुतैर्भवेत् ।। २३१.

जर एखादा पक्षी सीमारेषा ओलांडून आत आला आणि थांबला, तर तो निष्फळ मानावा; पण एकदा, दोनदा, तीनदा किंवा चारदा ओरडला तर तो शुभ आणि फलदायी असतो.

पञ्चभिश्च तथा षड्‌भिरधन्या परिकीर्त्तिता । सप्तभिश्च तथा धन्या निष्फला परतो भवेत् ।। २३१.

पाच किंवा सहा वेळा ओरडला तर तो निष्फळ मानला जातो; सात वेळा ओरडला तर पुन्हा फलदायी, पण त्याहून जास्त वेळा ओरडला तर निष्फळ समजावा.

नृणां रोमाञ्चजननी वाहनानां भयप्रदा । ज्वालानला सूर्य्यमुखी विज्ञेया भयवर्द्धनी ।। २३१.

तो माणसांना अंगावर काटा आणतो आणि वाहनांना भीती निर्माण करतो; ज्याला ज्वालानला किंवा सूर्यमुखी म्हणतात, तो पक्षी भीती वाढवणारा आहे.

प्रथमं सारङ्गे दृष्टे शुभे देशे शुभं भवेत् । संवत्सरं मनुष्यस्य अशुभे च शुभं तथा ।। २३१.

जर हरण प्रथम शुभ स्थळी दिसले, तर ते मनुष्याला वर्षभर शुभ फळ देते; आणि अशुभ स्थळी दिसले तरी ते शुभच मानले जाते.

तथाविधन्नरः पश्येत्सारङ्गं प्रथमेऽहनि । आत्मनश्च तथात्वेन ज्ञातव्यं वत्सरं फलं ।। २३१.

अशा प्रकारचा मनुष्य जर पहिल्या दिवशी हरण पाहतो, तर त्याने त्या वर्षाचे फळ स्वतःच्या स्थितीनुसार समजावे.