अग्निपुराणम्

श्वेताः सुमनसः श्रेष्ठाः पूर्णकुम्भो महोत्तमः । मांसं मत्स्या दूरशब्दा वृद्ध एकः पशुस्त्वजः ।। २३०.

पांढरी फुले श्रेष्ठ, पाण्याने भरलेला कलश उत्तम; मांस, मासे, दूरचे आवाज, एकटा वृद्ध, आणि कातडी नसलेला प्राणी —

गावस्तुरङ्गमा नागा देवाश्च ज्वलितोऽनलः । दूर्वार्द्रगोमयं वेश्या स्वर्णरूप्यञ्च रत्नकं ।। २३०.

गायी, घोडे, हत्ती, देव, जळणारी आग, ताजी दूर्वा, ओलं गोमय, वेश्या, सोने, चांदी आणि रत्न —

वचासिद्धार्थकौषध्यो मुद्र आयुधखड्‌गकं । छत्रं पीठं राजलिङ्गं शवं रुदितवर्जितं ।। २३०.

शब्द, फलदायी औषधे, शिक्का, शस्त्रे आणि तलवार, छत्री, आसन, राजचिन्ह, आणि रडणाऱ्याशिवाय असलेला मृतदेह —

फलं घृतं दधि पयो अक्षतादर्शमाक्षिकं । शङ्ख इक्षुः शुभं वाक्पं भक्तवादित्रगीतकं ।। २३०.

फळ, तूप, दही, दूध, अक्षता, आरसा, मध, शंख, ऊस, शुभ बोलणे, अन्न, वाद्ये आणि गाणे —

गम्भीरमेघस्तनितं तडित्तुष्टिश्च मानसी । एकतं सर्वलिङ्गानि मनसस्तुष्टिरेकतः ।। २३०.

गडगडणाऱ्या ढगांचा आवाज, विजेने मनाला मिळणारा आनंद — हे सगळे शुभ चिन्हे आहेत; पण मनाची समाधानच सर्वात श्रेष्ठ आहे.

पुष्कर उवाच तिष्ठतो गमने प्रश्ने पुरुषस्य शुभाशुभं । निवेदयन्ति शकुना देशस्य नगरस्य च ।। २३१.

पुष्कर म्हणाला — माणूस उभा असताना, प्रवासाला निघताना किंवा विचारले असता, त्या प्रदेशासाठी आणि शहरासाठी शुभ किंवा अशुभ ओळख शकुन सांगतात.

सर्वः पापफलो दीप्तो निर्द्दिष्टो दैवचिन्तकैः । शान्तः शुभफलश्चैव दैवज्ञैः समुदाहृतः ।। २३१.

सर्व प्रखर शकुन पापाचे फळ देतात असे भाग्याचा विचार करणारे सांगतात; शांत शकुन शुभ फळ देतात असे ज्योतिषी सांगतात.

षट्‌प्रकारा विनिर्दिष्टाः शकुनानाञ्च दीप्तयः । वेलादिग्देशकरणरुतजातिविभेदतः ।। २३१.

शकुनांची सहा प्रकारची तेजस्विता सांगितली आहे — वेळ, स्थान, कृती, आवाज आणि प्रकार यावरून त्यात फरक पडतो.

पूर्वा पूर्वा च विज्ञेया सा तेषां बलवत्तरा । दिवाचरो रात्रिचरस्तथा रात्रौ दिवाचरः ।। २३१.

पूर्वीचे शकुन अधिक बलवान मानावेत; दिवसाला फिरणारे शकुन रात्री, आणि रात्रीचे शकुन दिवसा दिसले तर ते विशेष प्रभावी असतात.

क्रूरेषु दीप्ता विज्ञेया ऋक्षलग्नग्रहादिषु । धूमिता सा तु विज्ञेया याङ्गमिष्यति भास्करः ।। २३१.

क्रूर राशींमध्ये, जेव्हा नक्षत्र, ग्रह किंवा असे काही उगवत असते, तेव्हा तेजस्वी शकुन ओळखावा. सूर्य निघण्याच्या वेळी धुरकट शकुन ओळखावा.

यस्यां स्थितः सा ज्वलिता मुक्ता चाङ्गारिणी मता । एतास्तिस्रः स्मृता दीप्ताः पञ्च शान्तास्तथापराः ।। २३१.

ज्या वेळी तो शकुन तिथे असतो, तेव्हा तो प्रखर असतो; सुटल्यावर तो अंगारासारखा मानला जातो. हे तीन तेजस्वी मानले गेले आहेत, आणि इतर पाच शांत स्वरूपाचे आहेत.

दीप्तायान्दिशि दिग्दीप्तं शकुनं परिकीर्त्तितं । ग्रामेऽरण्या वने ग्राम्यास्तथा निन्दितपादपः ।। २३१.

एखाद्या दिशेला शकुन तेजस्वी दिसला, तर त्याला दिग्दर्शक शकुन म्हणतात. गावात, जंगलात किंवा निर्जन ठिकाणी, तसेच निषिद्ध झाडावर आढळला, तर तो घरगुती मानतात.

देशे चैवाशुभे ज्ञेयो देशदीप्तो द्विजोत्तमः । क्रियादीप्तो विनिर्द्दिष्टः स्वजात्यनुचितक्रियः ।। २३१.

अशुभ ठिकाणी तो देशदिप्त शकुन ओळखावा, हे द्विजश्रेष्ठा. स्वतःच्या जातीला न शोभणारे कर्म केल्यावर तो क्रियादिप्त शकुन मानला जातो.

रुतदीप्तश्च कथितो भिन्नभैरवनिस्वनः । जातिदीप्तस्तथा ज्ञेयः केवलं मांसभोजनः ।। २३१.

भयावह, विसंगत आवाज असलेला शकुन रुतदिप्त म्हणतात. फक्त मांसाहारी असलेला जातिदिप्त शकुन ओळखावा.

दीप्ताच्छान्तो विनिर्दिष्टः सर्वैर्भेदैः प्रयत्नतः । मिश्रैर्मिश्रो विनिर्दिष्टस्तस्य वाच्यं फलाफलं ।। २३१.

तेजस्वी शकुनातून शांत शकुन सर्व प्रकारांनी काळजीपूर्वक ठरवावा. मिश्र शकुनातून मिश्र फल सांगावे, त्याचे शुभ-अशुभ फळ सांगावे.

गोश्वोष्ट्रगर्द्दभश्वानः सारिका गृहगोधिका । चटका भासकूर्माद्याः कथिता ग्रामवासिनः ।। २३१.

गायी, घोडे, उंट, गाढवे, कुत्रे, सारिका, घरगुती गोधी, चिमण्या, बगळे, कासव आणि इतर हे सर्व गावात राहणारे मानले गेले आहेत.

मार्जारकुक्कुटौ ग्राम्यौ तौ चैव वनगोचरौ । तयोर्भवति विज्ञानं नित्यंक वै रूपभेदतः ।। २३१.

मांजर आणि कोंबडी हे दोन्ही घरगुती असून, ते कधी कधी जंगलातही फिरतात. त्यांची ओळख नेहमी त्यांच्या रूपातील फरकावरून होते.

गोकर्णशिखिचक्राह्वखरहारीतवायसाः । कुलाहकुक्कुभश्येनफेरुखञ्जनवानराः ।। २३१.

गोकर्ण, मोर, चक्र, गाढव, पोपट, कावळा, कुलाहा, कुकुभ, घार, फेरुका, अंजन आणि माकड.

शतघ्नचटकश्यामचासश्येनकपिञ्जलाः । तित्तिरिः शतपत्रञ्च कपोतश्च तथा त्रयः ।। २३१.

शतघ्न, चिमणी, काळी मैना, कावळा, घार, कपींजल, तितर, शतपत्र आणि तीन प्रकारचे कबुतर.

खञ्जरीटकदात्यूहशुकराजीवकुक्कुटाः । भारद्वाजश्च सारङ्ग इति ज्ञेया दिवाचराः ।। २३१.

खंजरीट, दात्यूह, रानडुक्कर, जीवकुक्कुट, भारद्वाज आणि सारंग हे दिवसा फिरणारे प्राणी मानावेत.

वागुर्युलूकशरभक्रौञ्चाः शशककच्छपाः । लोमासिकाः पिङ्गलिकाः कथिता रात्रिगोचराः ।। २३१.

वागुर्यु, घुबड, शरभ, क्रौंच, ससा, कासव, केसाळ आणि पिंगट हे रात्री फिरणारे प्राणी आहेत.

हंसाश्च मृगमार्जारनकुलर्क्षभुजङ्गमाः । वृक्कारिसिंहव्याघ्रोष्ट्रग्रामशूकरमानुषाः ।। २३१.

हंस, हरिण, मांजर, मुंगूस, अस्वल, साप, लांडगा, सिंह, वाघ, उंट, गावातील डुक्कर आणि माणसे.

श्वाविद्‌वृषभगोमायुवृककोकिलसारसाः । तुरङ्गकौपीननरा गोधा ह्युभयचारिणः ।। २३१.

श्वान, वृषभ, कोल्हा, लांडगा, कोकिळा, सारस, घोडा, कौपीनधारी पुरुष आणि गोधा हे दिवस-रात्र दोन्ही काळी फिरतात.

बलप्रस्थानयोः सर्वे पुरस्तात्सङ्घचारिणः । जथावहा विनिर्दिष्टाः पश्चान्निधनकारिणः ।। २३१.

सेनेच्या मार्गक्रमणात जे पुढे समूहाने जातात, ते पुढारी मानले जातात. जे मागे ओझे नेतात, ते मृत्यू आणणारे ठरतात.

गृहाद्‌गम्य यदा चासो व्याहरेत् पुरतः स्थितः । नृपावमानं वदति वामः कलहभोजने ।। २३१.

जेव्हा कावळा घरातून येतो आणि समोर उभा राहून ओरडतो, तेव्हा तो राजाचा अपमान किंवा डावीकडे असेल तर जेवणात भांडण सूचित करतो.

याने तद्दर्शनं शस्तं सव्यमङ्गस्य वाप्यथ । चौरैर्मोषमथाख्याति मयूरो भिन्ननिस्वनः ।। २३१.

वाहनात त्याचे दर्शन डावीकडे किंवा उजवीकडे असो, ते शुभ असते. मोराचा कर्कश आवाज ऐकू आला, तर चोरांनी चोरी होईल असे समजावे.

प्रयातस्याग्रतो राम मृगः प्राणहरो भवेत् । ऋक्षाखुजम्बुकव्याघ्रसिंहमार्जारगर्दभाः ।। २३१.

राम, प्रवासाला निघताना जर समोर हरिण दिसले, तर मृत्यू येतो; तसेच अस्वल, डुक्कर, कोल्हा, वाघ, सिंह, मांजर आणि गाढव यांचेही तसेच.

प्रतिलोमास्तथा राम खरश्च विकृतस्वनः वामः कपिञ्जलः श्रेष्ठस्तथा दक्षिणसंस्थितः ।। २३१.

राम, उलट दिशेने जाणारा पक्षी, खड्या आवाजाचा खर, डावीकडून येणारा कपींजल आणि उजवीकडून येणारा उत्तम कपींजल असे सांगितले आहे.

पृष्ठतो निन्दितफलस्तित्तिरिस्तु न शस्यते । एणा वराहाः पृषता वामा भूत्वा तु दक्षिणाः ।। २३१.

पाठीमागून दिसणारा आणि ज्याचे फळ निंदनीय आहे असा तित्तिरी पक्षी शुभ मानला जात नाही; पण एणा, वराह आणि पृषत हे डावीकडून येऊन नंतर उजवीकडून गेले तर ते शुभ मानले जातात.