अग्निपुराणम्

यस्तु पश्यति स्वप्नान्ते राजानं कुञ्जरं हयं । हिरण्यं वृषभङ्गाञ्च कुटुम्बस्तस्य वर्द्धते ।। २२९.

स्वप्नाच्या शेवटी राजा, हत्ती, घोडा, सोने किंवा बैल दिसल्यास, त्याचा कुटुंब वाढतो.

वृषेभगृहशैलाग्रवृक्षारोहणरोदनं । घृतविष्ठानुलेपो वा अगम्यागमनं तथा ।। २२९.

बैलाच्या घराच्या छपरावर, डोंगराच्या टोकावर किंवा झाडावर चढणे, तुप किंवा विष्ठा अंगाला लावणे, किंवा वर्ज्य स्त्रीकडे जाणे — अशा गोष्टींमुळे शोक करावा लागतो.

पुष्कर उवाच औषधानि च युक्तानि धान्यं कृष्णमशोभनं । कार्पासं तृणशुष्कञ्च गोमयं वै धनानि च ।। २३०.

पुष्कर म्हणाला — मिसळलेली औषधे, काळे किंवा वाईट धान्य, कापूस, सुकलेले गवत, गोमय आणि संपत्ती —

अङ्गारं गुडसर्जौ च मुण्डाभ्यक्तञ्च नग्नकं । अयः पङ्कं चर्म्मकेशौ उन्मत्तञ्च नपुंसकं ।। २३०.

कोळसा, गूळ, सरळ, डोकं मुळचं असलेला किंवा तेल लावलेला माणूस, नग्न माणूस, लोखंड, चिखल, कातडी आणि केस, वेडा माणूस आणि नपुंसक —

चण्डालश्वपचाद्यानि नरा बन्धनपालकाः । गर्भिणी स्त्री च विधवाः पिण्याकादीनि वै मृतं ।। २३०.

चांडाळ, कुत्र्याचं मांस खाणारे, कारागृहाचे रक्षक, गर्भवती स्त्री, विधवा, पेंड आणि अशा वस्तू, तसेच मृतदेह —

तुषभस्मकपालास्थिभिन्नभाण्डमशस्तकं । अशस्तो वाद्यशब्दश्च भिन्न भैरवझर्क्भरः ।। २३०.

तांदळाच्या साली, राख, फुटलेली मडकं, हाडं, तुटलेली भांडी, अशुभ वस्तू, अशुभ वाद्यांचे आवाज, आणि भीतीदायक किंकाळ्या —

एहीति पुरतः शब्दः शस्यते न तु पृष्ठतः । गच्छेति पश्चाच्छब्दोऽग्र्यः पुरस्तात्तु विगर्हितः ।। २३०.

‘इकडे ये’ असा पुढून आलेला आवाज शुभ असतो, पण मागून नाही; ‘जा’ असा मागून आलेला आवाज उत्तम, पण समोरून म्हटला तर निंदा होते.

क्व यासि तिष्ठ मा गच्छ किन्ते तत्र गतस्य च । अनिष्टशब्दा मृत्यर्थं क्रव्यादश्च ध्वजादिगः ।। २३०.

‘कुठे जातोस? थांब! जाऊ नकोस! तिथे का गेलास?’ — असे शब्द अशुभ आणि मृत्यू सूचक असतात; तसेच मांसाहारी प्राणी, ध्वज वगैरेही.

स्खलनं वाहनानाञ्च शस्त्रभङ्गस्तथैव च । शिरोघातश्च चद्वाराद्यैश्छत्र वासादिपातनं ।। २३०.

वाहनांचा घसरून पडणे, शस्त्र तुटणे, डोक्याला मार लागणे, दारात धक्का बसणे, छत्री, वस्त्र वगैरे खाली पडणे —

हरिमभ्यर्च्य संस्तुत्य स्यादमङ्गल्यनाशनं । द्वितीयन्तु ततो दृष्ट्वा विरुद्धं प्रविशेद् गृहं ।। २३०.

हरीची पूजा करून त्याची स्तुती केल्यावर अशुभता दूर होते; पण दुसऱ्यांदा अशुभ चिन्ह दिसल्यास दुसऱ्या वाटेने घरात जावे.

श्वेताः सुमनसः श्रेष्ठाः पूर्णकुम्भो महोत्तमः । मांसं मत्स्या दूरशब्दा वृद्ध एकः पशुस्त्वजः ।। २३०.

पांढरी फुले श्रेष्ठ, पाण्याने भरलेला कलश उत्तम; मांस, मासे, दूरचे आवाज, एकटा वृद्ध, आणि कातडी नसलेला प्राणी —

गावस्तुरङ्गमा नागा देवाश्च ज्वलितोऽनलः । दूर्वार्द्रगोमयं वेश्या स्वर्णरूप्यञ्च रत्नकं ।। २३०.

गायी, घोडे, हत्ती, देव, जळणारी आग, ताजी दूर्वा, ओलं गोमय, वेश्या, सोने, चांदी आणि रत्न —

वचासिद्धार्थकौषध्यो मुद्र आयुधखड्‌गकं । छत्रं पीठं राजलिङ्गं शवं रुदितवर्जितं ।। २३०.

शब्द, फलदायी औषधे, शिक्का, शस्त्रे आणि तलवार, छत्री, आसन, राजचिन्ह, आणि रडणाऱ्याशिवाय असलेला मृतदेह —

फलं घृतं दधि पयो अक्षतादर्शमाक्षिकं । शङ्ख इक्षुः शुभं वाक्पं भक्तवादित्रगीतकं ।। २३०.

फळ, तूप, दही, दूध, अक्षता, आरसा, मध, शंख, ऊस, शुभ बोलणे, अन्न, वाद्ये आणि गाणे —

गम्भीरमेघस्तनितं तडित्तुष्टिश्च मानसी । एकतं सर्वलिङ्गानि मनसस्तुष्टिरेकतः ।। २३०.

गडगडणाऱ्या ढगांचा आवाज, विजेने मनाला मिळणारा आनंद — हे सगळे शुभ चिन्हे आहेत; पण मनाची समाधानच सर्वात श्रेष्ठ आहे.

पुष्कर उवाच तिष्ठतो गमने प्रश्ने पुरुषस्य शुभाशुभं । निवेदयन्ति शकुना देशस्य नगरस्य च ।। २३१.

पुष्कर म्हणाला — माणूस उभा असताना, प्रवासाला निघताना किंवा विचारले असता, त्या प्रदेशासाठी आणि शहरासाठी शुभ किंवा अशुभ ओळख शकुन सांगतात.

सर्वः पापफलो दीप्तो निर्द्दिष्टो दैवचिन्तकैः । शान्तः शुभफलश्चैव दैवज्ञैः समुदाहृतः ।। २३१.

सर्व प्रखर शकुन पापाचे फळ देतात असे भाग्याचा विचार करणारे सांगतात; शांत शकुन शुभ फळ देतात असे ज्योतिषी सांगतात.

षट्‌प्रकारा विनिर्दिष्टाः शकुनानाञ्च दीप्तयः । वेलादिग्देशकरणरुतजातिविभेदतः ।। २३१.

शकुनांची सहा प्रकारची तेजस्विता सांगितली आहे — वेळ, स्थान, कृती, आवाज आणि प्रकार यावरून त्यात फरक पडतो.

पूर्वा पूर्वा च विज्ञेया सा तेषां बलवत्तरा । दिवाचरो रात्रिचरस्तथा रात्रौ दिवाचरः ।। २३१.

पूर्वीचे शकुन अधिक बलवान मानावेत; दिवसाला फिरणारे शकुन रात्री, आणि रात्रीचे शकुन दिवसा दिसले तर ते विशेष प्रभावी असतात.

क्रूरेषु दीप्ता विज्ञेया ऋक्षलग्नग्रहादिषु । धूमिता सा तु विज्ञेया याङ्गमिष्यति भास्करः ।। २३१.

क्रूर राशींमध्ये, जेव्हा नक्षत्र, ग्रह किंवा असे काही उगवत असते, तेव्हा तेजस्वी शकुन ओळखावा. सूर्य निघण्याच्या वेळी धुरकट शकुन ओळखावा.

यस्यां स्थितः सा ज्वलिता मुक्ता चाङ्गारिणी मता । एतास्तिस्रः स्मृता दीप्ताः पञ्च शान्तास्तथापराः ।। २३१.

ज्या वेळी तो शकुन तिथे असतो, तेव्हा तो प्रखर असतो; सुटल्यावर तो अंगारासारखा मानला जातो. हे तीन तेजस्वी मानले गेले आहेत, आणि इतर पाच शांत स्वरूपाचे आहेत.

दीप्तायान्दिशि दिग्दीप्तं शकुनं परिकीर्त्तितं । ग्रामेऽरण्या वने ग्राम्यास्तथा निन्दितपादपः ।। २३१.

एखाद्या दिशेला शकुन तेजस्वी दिसला, तर त्याला दिग्दर्शक शकुन म्हणतात. गावात, जंगलात किंवा निर्जन ठिकाणी, तसेच निषिद्ध झाडावर आढळला, तर तो घरगुती मानतात.

देशे चैवाशुभे ज्ञेयो देशदीप्तो द्विजोत्तमः । क्रियादीप्तो विनिर्द्दिष्टः स्वजात्यनुचितक्रियः ।। २३१.

अशुभ ठिकाणी तो देशदिप्त शकुन ओळखावा, हे द्विजश्रेष्ठा. स्वतःच्या जातीला न शोभणारे कर्म केल्यावर तो क्रियादिप्त शकुन मानला जातो.

रुतदीप्तश्च कथितो भिन्नभैरवनिस्वनः । जातिदीप्तस्तथा ज्ञेयः केवलं मांसभोजनः ।। २३१.

भयावह, विसंगत आवाज असलेला शकुन रुतदिप्त म्हणतात. फक्त मांसाहारी असलेला जातिदिप्त शकुन ओळखावा.

दीप्ताच्छान्तो विनिर्दिष्टः सर्वैर्भेदैः प्रयत्नतः । मिश्रैर्मिश्रो विनिर्दिष्टस्तस्य वाच्यं फलाफलं ।। २३१.

तेजस्वी शकुनातून शांत शकुन सर्व प्रकारांनी काळजीपूर्वक ठरवावा. मिश्र शकुनातून मिश्र फल सांगावे, त्याचे शुभ-अशुभ फळ सांगावे.

गोश्वोष्ट्रगर्द्दभश्वानः सारिका गृहगोधिका । चटका भासकूर्माद्याः कथिता ग्रामवासिनः ।। २३१.

गायी, घोडे, उंट, गाढवे, कुत्रे, सारिका, घरगुती गोधी, चिमण्या, बगळे, कासव आणि इतर हे सर्व गावात राहणारे मानले गेले आहेत.

मार्जारकुक्कुटौ ग्राम्यौ तौ चैव वनगोचरौ । तयोर्भवति विज्ञानं नित्यंक वै रूपभेदतः ।। २३१.

मांजर आणि कोंबडी हे दोन्ही घरगुती असून, ते कधी कधी जंगलातही फिरतात. त्यांची ओळख नेहमी त्यांच्या रूपातील फरकावरून होते.

गोकर्णशिखिचक्राह्वखरहारीतवायसाः । कुलाहकुक्कुभश्येनफेरुखञ्जनवानराः ।। २३१.

गोकर्ण, मोर, चक्र, गाढव, पोपट, कावळा, कुलाहा, कुकुभ, घार, फेरुका, अंजन आणि माकड.

शतघ्नचटकश्यामचासश्येनकपिञ्जलाः । तित्तिरिः शतपत्रञ्च कपोतश्च तथा त्रयः ।। २३१.

शतघ्न, चिमणी, काळी मैना, कावळा, घार, कपींजल, तितर, शतपत्र आणि तीन प्रकारचे कबुतर.