अग्निपुराणम्

ततस्तु एकचक्रायां ब्राह्मणस्य निवेशने। मुनिवेषाः स्थिताः सर्वे निहत्य वकराक्षसम्

नंतर एकचक्रा नगरीत, एका ब्राह्मणाच्या घरी, सर्वजण ऋषींच्या वेशात राहिले आणि वक राक्षसाचा वध केला.

ययुः पाञ्चालविषयं द्रौपद्यास्ते स्वयम्वरे। सम्प्राप्ता बाहुवेधेन द्रौपदी पञ्चपाण्डवैः

पांडवांनी द्रौपदीच्या स्वयंवरासाठी पांचाळ देशात प्रवास केला. बाण मारण्याच्या कसोटीने द्रौपदी पाचही पांडवांना मिळाली.

अर्द्धराज्यं ततः प्राप्ता ज्ञाता दुर्योधनादिभिः। गाण्डीवञ्च धनुर्दिव्यं पावकाद्रथमुत्तमम्

त्यांनी अर्धे राज्य मिळवले, हे दुर्योधन व इतरांना कळले. अर्जुनाला अग्नीने दिव्य गांडीव धनुष्य व उत्तम रथ दिला.

सारथिञ्चार्जुनः सङ्खये कृष्णमक्षय्यशायकान्। ब्रह्मास्त्रार्दिस्तथा द्रोणात्सर्वे शस्त्रविशारदाः

युद्धात अर्जुनाने श्रीकृष्णाला सारथ्य दिले, त्याच्याकडे संपत न होणारे बाण होते. द्रोणाचार्यांकडून ब्रह्मास्त्र मिळाले आणि सर्वजण शस्त्रविद्येत निपुण झाले.

कृष्णेन सोऽर्जुनो वह्निं खाण्डवे समतर्पयत्। इन्द्रवृष्टिं वारयंश्च शरवर्षेण पाण्डवः

श्रीकृष्णासोबत अर्जुनाने खांडववनात अग्नीचे तृप्ती केली. इंद्राने पाऊस पाडला तेव्हा पांडवाने बाणांच्या वर्षावाने तो थांबवला.

जिता दिशः पाण्डवैश्च राज्यञ्चक्रे युधिष्ठिरः। बहुस्वर्णं राजसूयं च सेहै तं सुयोधनः

पांडवांनी सर्व दिशांना जिंकले आणि युधिष्ठिराने राज्य स्थापले. त्यांनी भरपूर सोन्याने राजसूय यज्ञ केला, ते पाहून सुयोधनाने त्याचा हेवा केला.

भ्रात्रा दुः शासनेनोक्तः कर्णेन प्राप्तभूतिना। द्युतकार्ये शकुनिना द्यूतेन स युधिष्ठिरम्

दु:शासन आणि संपत्ती मिळवलेल्या कर्णाच्या सांगण्यावरून शकुनीने युधिष्ठिराला फासे खेळायला आव्हान दिले.

अजयत्तस्य राज्यञ्च सभास्थो माययाहसत्। अष्टाशीतिसहस्त्राणि भोजयन् पूर्ववद् द्विजान्

सभेत फसवणुकीने त्याचे राज्य गेले आणि त्याची टिंगल झाली. तरीही तो पूर्वीप्रमाणे अठ्ठ्याऐंशी हजार ब्राह्मणांना अन्न देत राहिला.

वने द्वादशवर्षाणि प्रतिज्ञातानि सोऽनयत्। अष्टाशीतिसहस्त्राणि भोजयन् पूर्ववद् द्विजान्

त्याने वचन दिल्याप्रमाणे बारा वर्षे वनवासात घालवली. तरीही तो पूर्वीप्रमाणे अठ्ठ्याऐंशी हजार ब्राह्मणांना अन्न देत राहिला.

सधौम्यो द्रौपदीषष्ठस्ततः प्रायाद्विराटकम्। कङ्को द्विजो ह्यविज्ञातो राजा भीमोथ सूपकृत्

धौम्य आणि द्रौपदीसह पांडवांनी विराटाच्या दरबारात प्रवेश केला. कंक नावाने युधिष्ठिर ब्राह्मण म्हणून ओळखला गेला, भीम राजा विराटाचा स्वयंपाकी झाला.

बृहन्नलार्जुनो भार्या सैरिन्ध्री यमजौ तथा। अन्यनाम्ना भीमसेनः कीचकञ्चाबधीन्निशि

अर्जुन बृहन्नळा म्हणून ओळखला गेला, त्याची पत्नी सैरंध्री होती. यमाचा पुत्रही तिथे होता आणि भीमसेनाने दुसऱ्या नावाने रात्री किचकाचा वध केला.

द्रौपदीं हर्त्तुकामं तमर्जुनश्चाजयत् कुरून्। कुर्वतो गोग्रहादींश्च तैर्ज्ञाताः पाण्डवा अथ

द्रौपदीला पळवू इच्छिणाऱ्यांना आणि कौरवांना अर्जुनाने हरवले. गायी वगैरे घेणाऱ्यांना पांडवांनी ओळख पटवली.

सुभद्रा कृष्णभगिनी अर्जुनात्समजीजनत्। अभिमन्युन्ददौ तस्मै विराटश्चोत्तरां सुताम्

सुभद्रा, श्रीकृष्णाची बहीण, अर्जुनाला पुत्र झाला. त्या अभिमन्युला विराटाने आपली कन्या उत्तरा दिली.

सप्ताक्षौहिणीश आसीद्धर्म्मराजो रणाय सः। कृष्णो दूतोब्रवीद् गत्वा दुर्योधनममर्षणम्

धर्मराजाकडे सात अक्षौहिणी सैन्य युद्धासाठी होते. श्रीकृष्ण दूत म्हणून दुर्योधनाकडे गेला, पण तो काहीही मानला नाही.

एकादशक्षौहिणीशं नृपं दुर्योधनं तदा। युधिष्ठिरायार्द्धराज्यं देहि ग्रामांश्च पञ्च वा

त्या वेळी दुर्योधनाकडे अकरा अक्षौहिणी सैन्य होते. श्रीकृष्णाने त्याला युधिष्ठिराला अर्धे राज्य किंवा निदान पाच गावे द्यायला सांगितले.

युध्यस्व वा वचः श्रुत्वा कृष्णमाह सुयोधनः। भूसूच्यग्रं न दास्यामि योत्स्ये सङ्‌ग्रहणोद्यतः

हे ऐकून सुयोधनाने श्रीकृष्णाला सांगितले, 'मी सुईच्या अग्राएवढीही जमीन देणार नाही, मी युद्धासाठी तयार आहे.'

विश्वरूपन्दर्शयित्वा अधृष्यं विदुरार्च्चितः । प्रागाद्युधिष्ठिरं प्राह योधयैनं सुयोधनम्

श्रीकृष्णाने आपले विश्वरूप दाखवले, विदुराने त्याचा सन्मान केला. मग तो युधिष्ठिराकडे गेला आणि म्हणाला, 'सुयोधनाशी युद्ध कर.'

कुरुपाण्डवसङ्‌ग्रामवर्णनम् । अग्निरुवाच यौधिष्ठिरी दौर्योधनी कुरुक्षेत्रं ययौ चमूः। भीष्मद्रोणादिकान् हृष्ट्वा नायुध्यत गुरुनिति

कौरव आणि पांडवांच्या युद्धाचे वर्णन. अग्नी म्हणाला, युधिष्ठिर आणि दुर्योधनाची सैन्ये कुरुक्षेत्राकडे गेली. भीष्म, द्रोण वगैरे आनंदले, पण ते गुरू आहेत म्हणून लढले नाहीत.

पार्थं ह्युवाच भगवान्नशोच्या भीष्ममुख्यकाः। शरीराणि विनाशीनि न शरीरी विनश्यति

भगवंतांनी अर्जुनाला सांगितले, 'भीष्म वगैरे लोकांसाठी शोक करू नकोस. शरीर नाशवंत आहे, आत्मा कधीही नाश पावत नाही.'

अयमात्मा परं ब्रह्म अहं ब्रह्मास्मि विद्धि तम् । सिद्ध्यसिद्ध्योः समो योगी राजधर्म्मं प्रपालय

हा आत्मा म्हणजेच परब्रह्म आहे, हे जाण. 'मीच ब्रह्म आहे' असे समज. यश किंवा अपयश यांत समत्व ठेवणारा योगी, तू राजधर्म पाळ.

कृष्णोक्तोथार्जुनोऽयुध्यद्रथस्थो वाद्यशब्दवान्। भीष्मः सेनापतिरभूदादौ दौर्योधने बले

कृष्णाने सांगितल्यावर अर्जुनाने रथावरून शंख फुंकत युद्ध केले; दुर्योधनाच्या सैन्याच्या सुरुवातीला भीष्म सेनापती झाला.

पाण्डवानां शिखण्डी च तयोर्युद्धं बभूव ह। धार्त्तराष्ट्राः पाण्डवांश्च जघ्नुर्युद्धे सभीष्मकाः

पांडवांमध्ये शिखंडीनेही युद्ध केले; दोन्ही बाजूंमध्ये घनघोर लढाई झाली. धृतराष्ट्रपुत्र, पांडव आणि भीष्म यांनी एकमेकांवर हल्ला केला.

धार्त्तराष्ट्रान् शिखण्ड्याद्याः पाण्डवा जघ्नुराहेवे। देवासुरसमं युद्धं कुरुपाण्डवसेनयोः

शिखंडी व इतर पांडवांनी धृतराष्ट्रपुत्रांवर प्रहार केला; कुरु आणि पांडव सैन्यांमध्ये देव-दानवांसारखे युद्ध झाले.

बभूव स्वः स्थदेवानां पश्यतां प्रीतिबर्द्धनम्। भीष्मोस्त्रैः पाण्डवं सैन्यं दशाहोभिर्न्यपातयत्

हे दृश्य स्वर्गातील देवांना पाहताना आनंद वाढवणारे झाले; भीष्माने आपल्या अस्त्रांनी दहा दिवसांत पांडव सैन्याचा संहार केला.

दशमे ह्यर्जुनौ बाणैर्भिष्मं वीरं ववर्ष ह। शिखण्डी द्रुपदोत्तोऽस्त्रैर्ववर्ष जलदो यथा

दहाव्या दिवशी अर्जुनाने वीर भीष्मावर बाणांचा वर्षाव केला; द्रुपदाचा पुत्र शिखंडी मेघासारखा अस्त्रांचा मारा करू लागला.

हस्त्यश्वरथपादातमन्योन्यास्त्रनिपातितम् । भीष्मः स्वच्छन्दमृत्युश्च युद्धमार्गं प्रदर्श्य च

हत्ती, घोडे, रथ आणि पायदळ एकमेकांच्या अस्त्रांनी पडू लागले; इच्छामरण असलेल्या भीष्माने युद्धाचा मार्ग दाखवला.

वसूक्तो वसुलोकाय शरशय्यागतः स्थितः। उत्तरायणमीक्षंश्च ध्यायन् विष्णुंस्तुवन् स्थितः

वसुंच्या स्तुतीने भीष्म बाणांच्या शय्येवर वसुलोकासाठी पडला होता; उत्तरायणाची वाट पाहत, तो विष्णूचे ध्यान व स्तुती करत होता.

दुर्योधने तु शोकार्त्ते द्रोणः सेनापतिस्त्वभूत्। पाण्डवे हर्षिते सैन्ये धृष्टद्युम्नश्चमूपतिः

दुर्योधन शोकात असताना द्रोण सेनापती झाला; पांडव सैन्यात आनंद असताना धृष्टद्युम्न सेनापती झाला.

तयोर्युद्धं बभूवोग्रं यमराष्ट्रविवर्धनम्। विराटद्रुपदाद्याश्च निमग्ना द्रोणसागरे

त्यांच्यात भयंकर युद्ध झाले, यमराजाचे राज्य वाढवणारे; विराट, द्रुपद व इतर द्रोणाच्या महासागरात बुडाले.