अग्निपुराणम्

द्विगुणं त्रिगुणं वापि नगरस्य च कल्पयेत् । वृति तत्र प्रकुर्वीत यामुष्ट्रो नावलोकयेत् ।। २२७.

नगरासाठी ती मर्यादा दुप्पट किंवा तिप्पट ठरवावी; पण तिथे उंट राखणाऱ्याने धान्य तपासू नये.

तत्रापरिवृते धान्ये हिंसिते नैव दण्डनं । गृहन्तडागमारामं क्षेत्रं वा भीषया हरन् ।। २२७.

ज्या शेतात रक्षण नाही आणि तिथे धान्याचं नुकसान झालं, तर दंड नाही; पण जो घर, बाग किंवा शेत भीती दाखवून बळकावतो—

शतानि पञ्च दण्ड्यः स्यादज्ञानाद्‌द्विशतोदमः । मर्यादाभेदकाः सर्वे दण्ड्याः प्रथमसाहसं ।। २२७.

त्याला पाचशे दंड, आणि अज्ञानाने केलं असेल तर दोनशे दंड लागतो; आणि जे कोणी सीमा मोडतात, त्यांना पहिल्या प्रकारचा दंड द्यावा.

शतं ब्राह्मणमाक्रुश्य क्षत्रियो दण्डमर्हति । वैश्यश्च द्विशतं राम शूद्रश्च बधमर्हति ।। २२७.

ब्राह्मणाला शिवी दिल्यास क्षत्रियाला शंभर दंड लागतो; वैश्याला दोनशे दंड, आणि शूद्राला शिक्षा मिळते.

पञ्चाशद्‌ब्राह्मणो दण्ड्यः क्षत्रियस्याभिशंसने । वैश्ये वाप्यर्द्धपञ्चाशच्छूद्रे द्वादशको दमः ।। २२७.

ब्राह्मणाने क्षत्रियाला शिवी दिल्यास पन्नास दंड, वैश्याला पावशे दंड, आणि शूद्राला बारा दंड लागतो.

क्षत्रियस्याप्नुयाद्वैश्यः साहसं पूर्वमेव तु । शूद्रः क्षत्रियमाक्रुश्य जिह्वाच्छेदनमाप्नुयात् ।। २२८.

वैश्याने क्षत्रियाला शिवी दिल्यास पहिल्या प्रकारचा दंड लागतो; पण शूद्राने क्षत्रियाला शिवी दिल्यास त्याची जीभ कापली जाते.

धर्मोपदेशं विप्राणां शूद्रः कुर्वंश्च दण्डभाक् । श्रुतदेशादिवितथी दाप्यो द्विगुणसाहसं ।। २२७.

शूद्राने ब्राह्मणांना धर्म शिकवल्यास त्याला दंड मिळतो; आणि जे ऐकलेलं किंवा पाहिलेलं खोटं सांगतात, त्यांना दुप्पट मोठा दंड भरावा लागतो.

उत्तमः साहसस्तस्य यः पापैरुत्तमान् क्षिपेत् । प्रमादाद्यैर्मया प्रोक्तं प्रीत्या दण्डार्द्धमर्हति ।। २२७.

जो सज्जनांवर वाईट शब्दांनी दोष लावतो, त्याला सर्वात मोठा दंड मिळतो; पण चुकून किंवा प्रेमापोटी असं केलं, तर अर्धा दंड भरावा, असं मी सांगितलं आहे.

मातरं पितरं ज्येष्ठं भ्रातरं श्वशुरं गुरुं । आक्षारयञ्छतं दण्ड्यः पन्थानं चाददद्‌गुरोः ।। २२७.

जो आई, वडील, मोठा भाऊ, सासरे किंवा गुरु यांना शिवी देतो किंवा गुरूचा मार्ग घेतो, त्याला शंभर दंड लागतो.

अन्त्यजातिर्द्विजातिन्तु येनाङ्गेनापराध्नुयात् । तदेवच्छेदयेत्तस्य क्षिप्रमेवाविचारयन् ।। २२७.

कोणत्याही जातीचा किंवा द्विज असो, जर त्याने आपल्या कोणत्याही अंगाने अपराध केला, तर राजाने त्या अंगाची लगेच शिक्षा करावी, विलंब न करता.

अवनिष्ठीवतो दर्पाद्‌ द्वावोष्ठौ छेदयेन्नृपः । अपमूत्रयतो मेढ्रमपशब्दयतो गुदं ।। २२७.

जर कोणी गर्वाने जमिनीवर थुंकले, तर राजाने त्याची दोन्ही ओठ कापावीत; जर कोणी उघड्यावर लघवी केली, तर त्याचे गुप्तांग कापावे; आणि अश्लील बोलले, तर गुदद्वार कापावे.

उत्कृष्टासनसंस्थस्य नीचस्याधोनिकृन्तनं । यो यदङ्गं च रुजयेत्तदङ्गन्तस्य कर्त्तयेत् ।। २२७.

जर नीच जातिचा माणूस श्रेष्ठ आसनावर बसला, तर त्याचे नितंब कापावेत; आणि ज्याने ज्या अंगाने इजा केली, ते अंग कापावे.

अर्द्धपादकराः कार्या गोगजाश्वोष्ट्रघातकाः । वृक्षन्तु विफलं कृत्त्वा सुवर्ण दण्डमर्हति ।। २२७.

गाय, हत्ती, घोडा किंवा उंट मारणाऱ्यांचे अर्धे पाय आणि हात कापावेत; आणि जो निष्फळ झाड तोडतो, त्याने सोन्याचा दंड भरावा.

द्विगुणं दाप्येच्छिन्ने पथि सीम्नि जलाशये । द्रव्याणि यो हरेद्यस्य ज्ञानतोऽज्ञानतोऽपि वा ।। २२७.

रस्त्यावर, सीमारेषेवर किंवा पाण्याच्या साठ्यात कोणाचेही सामान चोरी केल्यास किंवा नुकसान केल्यास, जाणूनबुजून असो वा नकळत, त्याने दुप्पट भरपाई द्यावी.

स सस्योत्पाद्य तुष्टिन्तु राज्ञे दद्यात्ततो दमं । यस्तु रज्जुं घटं कूपाद्धरेच्छिन्द्याच्च तां प्रपां ।। २२७.

त्याने मिळालेला धान्य किंवा नफा राजाला द्यावा आणि त्यानंतर ठरलेली शिक्षा भरावी; जो विहिरीतून दोरी किंवा मडके काढतो किंवा पाणवठ्याची दोरी कापतो,

स दण्डं प्राप्नुयान्‌मासं दण्ड्यः स्यात् प्राणिताड़ने । धान्यं दशभ्यः कुम्भेभ्यो हरतोऽभ्यधिकं बधः ।। २२७.

त्याला एक महिना शिक्षा द्यावी; जर त्याने कोणाचा जीव धोक्यात घातला, तर त्याला मृत्युदंड द्यावा; आणि जो दहा मडक्यांपेक्षा जास्त धान्य चोरतो, त्याला मृत्युदंड द्यावा.

शेषेऽप्येकादशगुणं तस्य दण्डं प्रकल्पयेत् । सुवर्णरजतीदीनां नृस्त्रीणां हरणे बधः ।। २२७.

इतर सर्व बाबतीत, त्याला अकरापट दंड ठरवावा; आणि सोनं, चांदी किंवा स्त्री चोरी केल्यास मृत्युदंड द्यावा.

येन येन यथाह्गेन स्तेनो नृषु विचेष्टते । तत्तदेव हरेदस्य प्रत्यादेशाय पार्थिवः ।। २२७.

चोर ज्या अंगाने आणि ज्या प्रकारे लोकांमध्ये वागत असेल, राजाने त्याच वस्तूची जप्ती करावी, शिक्षा म्हणून.

ब्राह्मणः शाकधान्यादि अल्पं गृह्णन्न दोषबाक् । गोदेवार्थं हरंश्चापि हन्याद्दुष्टं बधोद्यतं ।। २२७.

ब्राह्मण जर थोडं भाज्यांचं किंवा धान्याचं घेत असेल, तर त्याला दोष लागत नाही; पण जर तो गायी किंवा देवासाठी, वाईट हेतूने चोरी करत असेल, आणि दुष्ट असेल, तर त्याला मारावे.

गृहक्षेत्रापहर्त्तारं तथा पत्न्यभिगामिनं । अग्निनदं गरदं हन्यात्तथा चाभ्युद्यतायुधं ।। २२७.

जो घर किंवा शेत चोरतो, दुसऱ्याच्या पत्नीशी संबंध ठेवतो, आग लावतो, विष देतो किंवा शस्त्र उगारतो, त्याला मारावे.

राजा गवाभिवाराद्यं हन्याच्चैवाततायिनः । परस्त्रियं न भाषेत प्रतिषिद्धो विशेन्न हि ।। २२७.४० अदण्ड्या स्त्री भवेद्राज्ञा वरयन्ती पतिं स्वयं। उत्तमां सेवमानः स्त्रीं जघन्यो बधमर्हति ।। २२७.

राजाने गायी चोरण्याच्या हेतूने हल्ला करणाऱ्यांना आणि अशा गुन्ह्यांना मृत्युदंड द्यावा; दुसऱ्याच्या पत्नीशी बोलू नये किंवा तिच्या घरी परवानगीशिवाय जाऊ नये.

भर्त्तारं लङ्‌घयेद्या तां श्वभिः सङ्घातयेत् स्थिरं । सवर्णदूषितां कुर्य्यात् पिण्डमात्रोपजीविनीं ।। २२७.

जे स्त्री आपल्या नवऱ्याचा अपमान करते, तिला कुत्र्यांनी फाडून खाण्यास सोडावे; आणि जी स्वतःच्या जातीच्या पुरुषामुळे भ्रष्ट झाली असेल, तिला फक्त भिक्षेवर जगू द्यावे.

ज्यायसा दूषिता नारी मुण्डनं समवाप्नुयात् । वैश्यागमे तु विप्रस्य क्षत्रियस्यान्त्यजागमे ।। २२७.

स्त्री जर श्रेष्ठ पुरुषामुळे भ्रष्ट झाली, तर तिचे डोके मुंडावे; ब्राह्मण जर वैश्यामुळे किंवा क्षत्रिय जर अंत्यजामुळे भ्रष्ट झाला,

क्षत्रियः प्रथमं वैश्यो दण्ड्यः शद्रागमे भवेत् । गुहीत्वा वेतनं वेश्या लोभादन्यत्र गच्छति ।। २२७.

शूद्राशी संबंध ठेवल्यास प्रथम क्षत्रियाला, मग वैश्याला शिक्षा द्यावी; आणि वेश्या जर मोबदला घेऊनही लोभाने दुसरीकडे गेली,

वेतनन्द्विगुणं दद्याद्दण्डञ्च द्विगुणं तथा। भार्या पुत्राश्च दासाश्च शिष्यो भ्राता च सोदरः ।। २२७.

तर तिने दुप्पट मोबदला परत द्यावा आणि दुप्पट दंड भरावा; पत्नी, मुले, नोकर, शिष्य आणि सख्खा भाऊ,

कृतापराधास्ताड्याः स्यू रज्वा वेणुदलेन वा । पृष्टेन मस्तके हन्याच्चौरस्याप्नोति किल्विषं ।। २२७.

जर त्यांनी अपराध केला, तर त्यांना दोरीने किंवा पातळ काठीने मारावे; पण पाठीत किंवा डोक्यावर मारल्यास, मारणाऱ्याला चोरासारखा पाप लागतो.

रक्षास्वधिकृतैर्यस्तु प्रजाऽत्यर्थं विलुप्यते । तेषां सर्वस्वमादाय राजा कुर्य्यान् प्रवासनं ।। २२७.

जे लोक संरक्षणासाठी नेमले आहेत आणि तरीही लोकांना जास्त त्रास देतात, त्यांची सर्व संपत्ती राजाने जप्त करावी आणि त्यांना देशाबाहेर हाकलावे.

ये नियुक्ताः स्वकार्येषुहन्युः कार्याणि कर्मिणां । निर्घृणाः क्रूरमनसस्तान्निः स्वान् कारयेन्नृप ।। २२७.

जे लोक आपापल्या कामात नेमले गेले असूनही, दुसऱ्यांच्या कामाकडे दुर्लक्ष करतात, आणि जे निर्दयी व क्रूर मनाचे असतात, अशा लोकांना राजा त्यांच्या स्वतःच्या कामाला लावावे.

अमात्यः प्राड्‌विवाको वा यः कुर्य्यात् कार्य्यमन्यथा । तस्य सर्वस्वमादाय तं राजा विप्रवासयेत् ।। २२७.

कोणताही मंत्री किंवा न्यायाधीश आपले कर्तव्य चुकीच्या प्रकारे पार पाडत असेल, तर राजाने त्याची सर्व संपत्ती जप्त करावी आणि त्याला देशाबाहेर काढावे.