अग्निपुराणम्

वस्त्रादिकस्य धर्म्मज्ञ तथा धर्मो न हीयते । यो निक्षेपं घातयति यश्चानिक्षिप्य याचते ।। २२७.

धर्म जाणण्या, वस्त्र वगैरे बाबतीतही हाच नियम आहे; धर्म कमी होत नाही. जो ठेव नष्ट करतो किंवा ठेव न करता मागतो—

तावुभौ चौरवच्छास्यौ दण्ड्यौ वा द्विगुणं दमं । अज्ञानाद्यः पुमान् कुर्य्यात् परद्रव्यस्य विक्रयं ।। २२७.

कोणीही दुसऱ्याचं मालमत्ता अज्ञानाने विकली, तर तो आणि विकत घेणारा दोघंही चोरासारखेच दंडनीय आहेत आणि त्यांना दुप्पट दंड भरावा लागतो.

निर्द्दोषो ज्ञानपूर्वन्तु चौरवद्दण्डमर्हति

कोणीही जरी निर्दोष असला, तरी जाणूनबुजून असं वागला, तर त्यालाही चोरासारखाच दंड मिळावा.

मूल्यमादाय यः शिल्पं न दद्याद् दण्ड्य एव सः ।। २२७.११ प्रतिश्रुत्याप्रदातारं सुवर्णं दण्डयेन्नृपः । भृति गृह्य न कुर्य्याद्यः कर्माष्टौ कृष्णला दमः ।। २२८.

ज्याने कामासाठी पैसे घेतले आणि ते काम दिलं नाही, तो नक्कीच दंडनीय आहे.

अकाले तु त्यजन् भृत्यं दण्ड्यः स्यात्तावदेव तु । क्रीत्वा विक्रीय वा किञ्चिद्यस्येहानुशयो भवेत् ।। २२८.

योग्य वेळेच्या आधी नोकराला काढून टाकल्यास तितकाच दंड लागतो; आणि काही विकत घेतल्यावर किंवा विकल्यावर जर त्याला पश्चात्ताप झाला—

सोऽन्तर्दशाहात्तत्स्वामी दद्याच्चैवाददीत च । परेण तु दशाहस्य नादद्यान्नैव दापयेत् ।। २२८.

दहा दिवसांच्या आत मालकाने ते परत द्यावं किंवा मागे घ्यावं; पण दहा दिवस उलटल्यानंतर ते परत घ्यायचं नाही किंवा परत द्यायला लावायचं नाही.

दत्ताप्यदत्ता सा सस्य राज्ञा दण्ड्यः शतद्वयं । प्रदाय कन्यां योऽन्यस्मै पुनस्तां सम्प्रयच्छति ।। २२७.

जरी मुलगी दिली असली, पण प्रत्यक्ष दिली नसेल, आणि ती पुन्हा दुसऱ्याला दिली, तर देणाऱ्याला राजाने दोनशे दंड ठोठावावा.

दण्डः कार्य्यो नरेन्द्रेण तस्याप्युत्तमसाहसः । सत्यङ्‌कारेण वाचा च युक्तं पुण्यमसंशयं ।। २२७.

त्यासाठीही राजाने सर्वात मोठा दंड ठोठावावा; आणि खरी भावना व खरी वाणी ठेवली, तर नक्कीच पुण्य मिळतं.

लुब्धोऽन्यत्र च विक्रेता षट्‌शतं दण्डमर्हति । दद्यार्द्धनुं न यः पालो गृहीत्वा भक्तवेतनं ।। २२७.

इतरत्र लोभी विक्रेता सहाशे दंडाचा अधिकारी आहे; आणि गायी राखणारा जेवण व वेतन घेऊनही अर्धा धनुष्य देत नसेल, तर तो चुकीचा आहे.

स तु दण्ड्यः शतं राज्ञा सुवर्णं वाप्यरक्षिता । धनुःशतं परीणा्हो ग्रामस्य तु समन्ततः ।। २२८.

त्याला राजाने शंभर दंड किंवा सोन्याचं एक नाणं द्यायला लावावं, जर त्याने रक्षण केलं नाही; आणि गावाच्या चारही बाजूंना शंभर धनुष्य एवढं अंतर मर्यादा आहे.

द्विगुणं त्रिगुणं वापि नगरस्य च कल्पयेत् । वृति तत्र प्रकुर्वीत यामुष्ट्रो नावलोकयेत् ।। २२७.

नगरासाठी ती मर्यादा दुप्पट किंवा तिप्पट ठरवावी; पण तिथे उंट राखणाऱ्याने धान्य तपासू नये.

तत्रापरिवृते धान्ये हिंसिते नैव दण्डनं । गृहन्तडागमारामं क्षेत्रं वा भीषया हरन् ।। २२७.

ज्या शेतात रक्षण नाही आणि तिथे धान्याचं नुकसान झालं, तर दंड नाही; पण जो घर, बाग किंवा शेत भीती दाखवून बळकावतो—

शतानि पञ्च दण्ड्यः स्यादज्ञानाद्‌द्विशतोदमः । मर्यादाभेदकाः सर्वे दण्ड्याः प्रथमसाहसं ।। २२७.

त्याला पाचशे दंड, आणि अज्ञानाने केलं असेल तर दोनशे दंड लागतो; आणि जे कोणी सीमा मोडतात, त्यांना पहिल्या प्रकारचा दंड द्यावा.

शतं ब्राह्मणमाक्रुश्य क्षत्रियो दण्डमर्हति । वैश्यश्च द्विशतं राम शूद्रश्च बधमर्हति ।। २२७.

ब्राह्मणाला शिवी दिल्यास क्षत्रियाला शंभर दंड लागतो; वैश्याला दोनशे दंड, आणि शूद्राला शिक्षा मिळते.

पञ्चाशद्‌ब्राह्मणो दण्ड्यः क्षत्रियस्याभिशंसने । वैश्ये वाप्यर्द्धपञ्चाशच्छूद्रे द्वादशको दमः ।। २२७.

ब्राह्मणाने क्षत्रियाला शिवी दिल्यास पन्नास दंड, वैश्याला पावशे दंड, आणि शूद्राला बारा दंड लागतो.

क्षत्रियस्याप्नुयाद्वैश्यः साहसं पूर्वमेव तु । शूद्रः क्षत्रियमाक्रुश्य जिह्वाच्छेदनमाप्नुयात् ।। २२८.

वैश्याने क्षत्रियाला शिवी दिल्यास पहिल्या प्रकारचा दंड लागतो; पण शूद्राने क्षत्रियाला शिवी दिल्यास त्याची जीभ कापली जाते.

धर्मोपदेशं विप्राणां शूद्रः कुर्वंश्च दण्डभाक् । श्रुतदेशादिवितथी दाप्यो द्विगुणसाहसं ।। २२७.

शूद्राने ब्राह्मणांना धर्म शिकवल्यास त्याला दंड मिळतो; आणि जे ऐकलेलं किंवा पाहिलेलं खोटं सांगतात, त्यांना दुप्पट मोठा दंड भरावा लागतो.

उत्तमः साहसस्तस्य यः पापैरुत्तमान् क्षिपेत् । प्रमादाद्यैर्मया प्रोक्तं प्रीत्या दण्डार्द्धमर्हति ।। २२७.

जो सज्जनांवर वाईट शब्दांनी दोष लावतो, त्याला सर्वात मोठा दंड मिळतो; पण चुकून किंवा प्रेमापोटी असं केलं, तर अर्धा दंड भरावा, असं मी सांगितलं आहे.

मातरं पितरं ज्येष्ठं भ्रातरं श्वशुरं गुरुं । आक्षारयञ्छतं दण्ड्यः पन्थानं चाददद्‌गुरोः ।। २२७.

जो आई, वडील, मोठा भाऊ, सासरे किंवा गुरु यांना शिवी देतो किंवा गुरूचा मार्ग घेतो, त्याला शंभर दंड लागतो.

अन्त्यजातिर्द्विजातिन्तु येनाङ्गेनापराध्नुयात् । तदेवच्छेदयेत्तस्य क्षिप्रमेवाविचारयन् ।। २२७.

कोणत्याही जातीचा किंवा द्विज असो, जर त्याने आपल्या कोणत्याही अंगाने अपराध केला, तर राजाने त्या अंगाची लगेच शिक्षा करावी, विलंब न करता.

अवनिष्ठीवतो दर्पाद्‌ द्वावोष्ठौ छेदयेन्नृपः । अपमूत्रयतो मेढ्रमपशब्दयतो गुदं ।। २२७.

जर कोणी गर्वाने जमिनीवर थुंकले, तर राजाने त्याची दोन्ही ओठ कापावीत; जर कोणी उघड्यावर लघवी केली, तर त्याचे गुप्तांग कापावे; आणि अश्लील बोलले, तर गुदद्वार कापावे.

उत्कृष्टासनसंस्थस्य नीचस्याधोनिकृन्तनं । यो यदङ्गं च रुजयेत्तदङ्गन्तस्य कर्त्तयेत् ।। २२७.

जर नीच जातिचा माणूस श्रेष्ठ आसनावर बसला, तर त्याचे नितंब कापावेत; आणि ज्याने ज्या अंगाने इजा केली, ते अंग कापावे.

अर्द्धपादकराः कार्या गोगजाश्वोष्ट्रघातकाः । वृक्षन्तु विफलं कृत्त्वा सुवर्ण दण्डमर्हति ।। २२७.

गाय, हत्ती, घोडा किंवा उंट मारणाऱ्यांचे अर्धे पाय आणि हात कापावेत; आणि जो निष्फळ झाड तोडतो, त्याने सोन्याचा दंड भरावा.

द्विगुणं दाप्येच्छिन्ने पथि सीम्नि जलाशये । द्रव्याणि यो हरेद्यस्य ज्ञानतोऽज्ञानतोऽपि वा ।। २२७.

रस्त्यावर, सीमारेषेवर किंवा पाण्याच्या साठ्यात कोणाचेही सामान चोरी केल्यास किंवा नुकसान केल्यास, जाणूनबुजून असो वा नकळत, त्याने दुप्पट भरपाई द्यावी.

स सस्योत्पाद्य तुष्टिन्तु राज्ञे दद्यात्ततो दमं । यस्तु रज्जुं घटं कूपाद्धरेच्छिन्द्याच्च तां प्रपां ।। २२७.

त्याने मिळालेला धान्य किंवा नफा राजाला द्यावा आणि त्यानंतर ठरलेली शिक्षा भरावी; जो विहिरीतून दोरी किंवा मडके काढतो किंवा पाणवठ्याची दोरी कापतो,

स दण्डं प्राप्नुयान्‌मासं दण्ड्यः स्यात् प्राणिताड़ने । धान्यं दशभ्यः कुम्भेभ्यो हरतोऽभ्यधिकं बधः ।। २२७.

त्याला एक महिना शिक्षा द्यावी; जर त्याने कोणाचा जीव धोक्यात घातला, तर त्याला मृत्युदंड द्यावा; आणि जो दहा मडक्यांपेक्षा जास्त धान्य चोरतो, त्याला मृत्युदंड द्यावा.

शेषेऽप्येकादशगुणं तस्य दण्डं प्रकल्पयेत् । सुवर्णरजतीदीनां नृस्त्रीणां हरणे बधः ।। २२७.

इतर सर्व बाबतीत, त्याला अकरापट दंड ठरवावा; आणि सोनं, चांदी किंवा स्त्री चोरी केल्यास मृत्युदंड द्यावा.

येन येन यथाह्गेन स्तेनो नृषु विचेष्टते । तत्तदेव हरेदस्य प्रत्यादेशाय पार्थिवः ।। २२७.

चोर ज्या अंगाने आणि ज्या प्रकारे लोकांमध्ये वागत असेल, राजाने त्याच वस्तूची जप्ती करावी, शिक्षा म्हणून.

ब्राह्मणः शाकधान्यादि अल्पं गृह्णन्न दोषबाक् । गोदेवार्थं हरंश्चापि हन्याद्दुष्टं बधोद्यतं ।। २२७.

ब्राह्मण जर थोडं भाज्यांचं किंवा धान्याचं घेत असेल, तर त्याला दोष लागत नाही; पण जर तो गायी किंवा देवासाठी, वाईट हेतूने चोरी करत असेल, आणि दुष्ट असेल, तर त्याला मारावे.