अग्निपुराणम्

जगद्व्याप्नोति वै चारैरतो राजा समीरणः । दोषनिग्रहकारित्वाद्राजा वैवस्वतः प्रभुः ।। २२६.

आपल्या गुप्तहेरांमुळे राजा साऱ्या जगात पोहोचतो, म्हणून तो वाऱ्यासारखा आहे; दोष दडपल्यामुळे तो वैवस्वतासारखा प्रभू आहे.

यदा दहति दुर्बुद्धिं तदा भवति पावकः । यदा दानं द्विजातिभ्या दद्यात् तस्माद्धनेश्वरः ।। २२६.

जेव्हा तो दुष्ट बुद्धीच्या लोकांना जाळतो, तेव्हा तो अग्नीसारखा असतो; आणि जेव्हा तो द्विजांना दान देतो, तेव्हा तो धनाचा स्वामी होतो.

धनधाराप्रवर्षित्वाद्देवादौ वरुणः स्मृतः । क्षमया धारयंल्लोकान् पार्यिवः पार्थिवो भवेत् ।। २२६.

धनाची धार ओघळवतो म्हणून देवांमध्ये त्याला वरुण म्हणतात; आणि क्षमतेने लोकांना सांभाळतो म्हणून राजा पर्जन्यासारखा होतो.

पुष्कर उवाच दण्डप्रणयनं वक्ष्ये येन राज्ञः परा गतिः । त्रियवं कृष्णलं विद्धि माषस्तत्‌पञ्चकं भवेत् ।। २२७.

पुष्कर म्हणाला: मी शिक्षा कशी द्यावी हे सांगतो, ज्यामुळे राजाला सर्वोच्च स्थान मिळतं. तीन यव म्हणजे एक कृष्णल, आणि पाच कृष्णल म्हणजे एक माष.

कृष्णलानां तथा षष्ट्या१ कर्षार्द्धं राम कीर्त्तितं । सुवर्णश्च विनिर्द्दिष्टो राम षोडशमाषकः ।। २२७.

रामा, साठ कृष्णल म्हणजे अर्धा कर्ष, आणि सोळा माष म्हणजे एक सुवर्ण असं सांगितलं आहे.

निष्कः सुवर्णाश्चत्वारो धरणं दशभिस्तु तैः । ताम्ररूप्यसुवर्णानां मानमेतत् प्रकीर्त्तिंतं ।। २२७.

चार सुवर्ण म्हणजे एक निष्क, आणि दहा निष्क म्हणजे एक धरण. तांबे, चांदी आणि सोन्याचं हेच प्रमाण आहे.

मध्यमः पञ्च विज्ञेयः सहस्रमपि चोत्तम । चौरैरमूषितो यस्तु मूषितोऽस्मीति भाषते ।। २२७.

मध्यम शिक्षा पाच आहे, आणि उत्तम शिक्षा हजार आहे. जर कोणाला चोरांनी लुटलं आणि तो म्हणाला 'माझं लुटलं गेलं',

तत्‌प्रदातरि भूपाले स दण्ड्यस्तावदेव तु । यो यावद्विपरीतार्थं मिथ्या वा यो वदेत्तु तं ।। २२७.

राजाने ते त्याला परत दिलं, तर त्याला तितकीच शिक्षा द्यावी. पण जो खोटं बोलतो किंवा उलट अर्थाने बोलतो,

कूटसाक्ष्यन्तु कुर्वाणांस्त्रीन् वर्णांश्च प्रदापयेत् ।। २२७.

त्याच्याकडून तीन पट रक्कम वसूल करावी, आणि ज्या साक्षीदारांनी खोटी साक्ष दिली त्यांच्याकडूनही.

विवासयेद् ब्राह्मणन्तु भोज्यो विधिर्न्न हीरितः । निक्षेपस्य समं मूल्यं दण्ड्यो निक्षेपभुक् तथा ।। २२७.

ब्राह्मणाला देशातून हाकलावं, पण त्याचं अन्न काढू नये; हीच पद्धत आहे. जो ठेव दिलेला माल वापरतो, त्याला त्या मालाच्या पूर्ण किमतीची शिक्षा द्यावी.

वस्त्रादिकस्य धर्म्मज्ञ तथा धर्मो न हीयते । यो निक्षेपं घातयति यश्चानिक्षिप्य याचते ।। २२७.

धर्म जाणण्या, वस्त्र वगैरे बाबतीतही हाच नियम आहे; धर्म कमी होत नाही. जो ठेव नष्ट करतो किंवा ठेव न करता मागतो—

तावुभौ चौरवच्छास्यौ दण्ड्यौ वा द्विगुणं दमं । अज्ञानाद्यः पुमान् कुर्य्यात् परद्रव्यस्य विक्रयं ।। २२७.

कोणीही दुसऱ्याचं मालमत्ता अज्ञानाने विकली, तर तो आणि विकत घेणारा दोघंही चोरासारखेच दंडनीय आहेत आणि त्यांना दुप्पट दंड भरावा लागतो.

निर्द्दोषो ज्ञानपूर्वन्तु चौरवद्दण्डमर्हति

कोणीही जरी निर्दोष असला, तरी जाणूनबुजून असं वागला, तर त्यालाही चोरासारखाच दंड मिळावा.

मूल्यमादाय यः शिल्पं न दद्याद् दण्ड्य एव सः ।। २२७.११ प्रतिश्रुत्याप्रदातारं सुवर्णं दण्डयेन्नृपः । भृति गृह्य न कुर्य्याद्यः कर्माष्टौ कृष्णला दमः ।। २२८.

ज्याने कामासाठी पैसे घेतले आणि ते काम दिलं नाही, तो नक्कीच दंडनीय आहे.

अकाले तु त्यजन् भृत्यं दण्ड्यः स्यात्तावदेव तु । क्रीत्वा विक्रीय वा किञ्चिद्यस्येहानुशयो भवेत् ।। २२८.

योग्य वेळेच्या आधी नोकराला काढून टाकल्यास तितकाच दंड लागतो; आणि काही विकत घेतल्यावर किंवा विकल्यावर जर त्याला पश्चात्ताप झाला—

सोऽन्तर्दशाहात्तत्स्वामी दद्याच्चैवाददीत च । परेण तु दशाहस्य नादद्यान्नैव दापयेत् ।। २२८.

दहा दिवसांच्या आत मालकाने ते परत द्यावं किंवा मागे घ्यावं; पण दहा दिवस उलटल्यानंतर ते परत घ्यायचं नाही किंवा परत द्यायला लावायचं नाही.

दत्ताप्यदत्ता सा सस्य राज्ञा दण्ड्यः शतद्वयं । प्रदाय कन्यां योऽन्यस्मै पुनस्तां सम्प्रयच्छति ।। २२७.

जरी मुलगी दिली असली, पण प्रत्यक्ष दिली नसेल, आणि ती पुन्हा दुसऱ्याला दिली, तर देणाऱ्याला राजाने दोनशे दंड ठोठावावा.

दण्डः कार्य्यो नरेन्द्रेण तस्याप्युत्तमसाहसः । सत्यङ्‌कारेण वाचा च युक्तं पुण्यमसंशयं ।। २२७.

त्यासाठीही राजाने सर्वात मोठा दंड ठोठावावा; आणि खरी भावना व खरी वाणी ठेवली, तर नक्कीच पुण्य मिळतं.

लुब्धोऽन्यत्र च विक्रेता षट्‌शतं दण्डमर्हति । दद्यार्द्धनुं न यः पालो गृहीत्वा भक्तवेतनं ।। २२७.

इतरत्र लोभी विक्रेता सहाशे दंडाचा अधिकारी आहे; आणि गायी राखणारा जेवण व वेतन घेऊनही अर्धा धनुष्य देत नसेल, तर तो चुकीचा आहे.

स तु दण्ड्यः शतं राज्ञा सुवर्णं वाप्यरक्षिता । धनुःशतं परीणा्हो ग्रामस्य तु समन्ततः ।। २२८.

त्याला राजाने शंभर दंड किंवा सोन्याचं एक नाणं द्यायला लावावं, जर त्याने रक्षण केलं नाही; आणि गावाच्या चारही बाजूंना शंभर धनुष्य एवढं अंतर मर्यादा आहे.

द्विगुणं त्रिगुणं वापि नगरस्य च कल्पयेत् । वृति तत्र प्रकुर्वीत यामुष्ट्रो नावलोकयेत् ।। २२७.

नगरासाठी ती मर्यादा दुप्पट किंवा तिप्पट ठरवावी; पण तिथे उंट राखणाऱ्याने धान्य तपासू नये.

तत्रापरिवृते धान्ये हिंसिते नैव दण्डनं । गृहन्तडागमारामं क्षेत्रं वा भीषया हरन् ।। २२७.

ज्या शेतात रक्षण नाही आणि तिथे धान्याचं नुकसान झालं, तर दंड नाही; पण जो घर, बाग किंवा शेत भीती दाखवून बळकावतो—

शतानि पञ्च दण्ड्यः स्यादज्ञानाद्‌द्विशतोदमः । मर्यादाभेदकाः सर्वे दण्ड्याः प्रथमसाहसं ।। २२७.

त्याला पाचशे दंड, आणि अज्ञानाने केलं असेल तर दोनशे दंड लागतो; आणि जे कोणी सीमा मोडतात, त्यांना पहिल्या प्रकारचा दंड द्यावा.

शतं ब्राह्मणमाक्रुश्य क्षत्रियो दण्डमर्हति । वैश्यश्च द्विशतं राम शूद्रश्च बधमर्हति ।। २२७.

ब्राह्मणाला शिवी दिल्यास क्षत्रियाला शंभर दंड लागतो; वैश्याला दोनशे दंड, आणि शूद्राला शिक्षा मिळते.

पञ्चाशद्‌ब्राह्मणो दण्ड्यः क्षत्रियस्याभिशंसने । वैश्ये वाप्यर्द्धपञ्चाशच्छूद्रे द्वादशको दमः ।। २२७.

ब्राह्मणाने क्षत्रियाला शिवी दिल्यास पन्नास दंड, वैश्याला पावशे दंड, आणि शूद्राला बारा दंड लागतो.

क्षत्रियस्याप्नुयाद्वैश्यः साहसं पूर्वमेव तु । शूद्रः क्षत्रियमाक्रुश्य जिह्वाच्छेदनमाप्नुयात् ।। २२८.

वैश्याने क्षत्रियाला शिवी दिल्यास पहिल्या प्रकारचा दंड लागतो; पण शूद्राने क्षत्रियाला शिवी दिल्यास त्याची जीभ कापली जाते.

धर्मोपदेशं विप्राणां शूद्रः कुर्वंश्च दण्डभाक् । श्रुतदेशादिवितथी दाप्यो द्विगुणसाहसं ।। २२७.

शूद्राने ब्राह्मणांना धर्म शिकवल्यास त्याला दंड मिळतो; आणि जे ऐकलेलं किंवा पाहिलेलं खोटं सांगतात, त्यांना दुप्पट मोठा दंड भरावा लागतो.

उत्तमः साहसस्तस्य यः पापैरुत्तमान् क्षिपेत् । प्रमादाद्यैर्मया प्रोक्तं प्रीत्या दण्डार्द्धमर्हति ।। २२७.

जो सज्जनांवर वाईट शब्दांनी दोष लावतो, त्याला सर्वात मोठा दंड मिळतो; पण चुकून किंवा प्रेमापोटी असं केलं, तर अर्धा दंड भरावा, असं मी सांगितलं आहे.

मातरं पितरं ज्येष्ठं भ्रातरं श्वशुरं गुरुं । आक्षारयञ्छतं दण्ड्यः पन्थानं चाददद्‌गुरोः ।। २२७.

जो आई, वडील, मोठा भाऊ, सासरे किंवा गुरु यांना शिवी देतो किंवा गुरूचा मार्ग घेतो, त्याला शंभर दंड लागतो.