अग्निपुराणम्

तत्राप्यतथ्यं साधूनामाक्रोशायैव जायते । महाकुलीना ह्यृजवो धर्मनित्या जितेन्द्रियाः ।। २२६.

त्यात असत्य साम फक्त दुष्टांना समज देण्यासाठी वापरावे; पण जे मोठ्या घराण्यातले, सरळ, धर्मनिष्ठ आणि इंद्रियांवर विजय मिळवणारे असतात—

सामसाध्या अतथ्यैश्च गृह्यन्ते राक्षसा अपि । तथा तदुपकाराणां कृतानाञ्चैव वर्णनं ।। २२६.

सत्य सामाने त्यांनाही, अगदी राक्षसांनाही जिंकता येते; अशा कृतींचा लाभ असाच सांगितला आहे.

आत्मीयान् दर्शयेदाशां येन दोषेण बिभ्यति । परास्तेनैव ते भेद्या रक्ष्यो वै ज्ञातिभेदकः ।। २२६.

आपल्या लोकांना ज्या दोषाची भीती वाटते, त्यावर आशा दाखवावी; त्याच दोषामुळे परक्यांमध्ये फूट पाडावी, पण आप्तांमध्ये फूट पाडणाऱ्यापासून नेहमी सावध राहावे.

अन्तःकोषञ्चोपशाम्यं कुर्वन् शत्रोश्च तं जयेत् ।। २२६.

आतल्या आपल्या लोकांना शांत ठेवून, माणूस शत्रूवर विजय मिळवू शकतो.

उपायश्रेष्ठं दानं स्याद्दानादुभयलोकभाक् । न सोऽस्ति नाम दानेन वशगो यो न जायते ।। २२६.

सर्वांत श्रेष्ठ उपाय म्हणजे दान. दान केल्याने दोन्ही लोकांचा लाभ मिळतो. दानाने कोणालाही आपल्याकडे वळवता येत नाही असा कोणीच नाही.

दानवानेव शक्नोति संहतान् भेदितुं परान् । त्रयासाध्यं साधयेत्तं दण्डेन च कृतेन च ।। २२६.

दान करणाऱ्यालाच एकत्र आलेल्या शत्रूंमध्ये फूट पाडता येते. जे तिघांनीही साधता येत नाही, ते तो शिक्षा आणि कृतीने साधतो.

दण्डे सर्वं स्थितं दण्डो नाशयेद् दुष्प्रणीकृतः । अदण्ड्यान् दण्डयन्नस्येद्दण्ड्यान् राजाप्यदण्डयन् ।। २२६.

सगळं काही शिक्षेवर आधारलेलं आहे. चुकीच्या शिक्षेने सगळं नष्ट होतं. जो राजा निरपराधांना शिक्षा करतो किंवा दोषींना शिक्षा करत नाही, तो स्वतःच नष्ट होतो.

देवदैत्योरगनराः सिद्धा भूताः पतत्रिणः । उत्क्रमेयुः स्वमर्यादां यदि दण्डान् न पालयेत् ।। २२६.

देव, दैत्य, सर्प, माणसं, सिद्ध, भूतं आणि पक्षी — जर शिक्षा पाळली नाही, तर हे सगळे आपली मर्यादा ओलांडतील.

यस्माददान्तान् दमयत्यदण्ड्यान्दण्डयत्यपि । दमनाद्दम्डनाच्चैव तस्माद्दण्डं विदुर्बुधाः ।। २२६.

जो वश न होणाऱ्यांना वश करतो आणि ज्यांना शिक्षा करायची नाही त्यांनाही शिक्षा करतो, अशा संयम आणि शिक्षेमुळे ज्ञानी लोक त्याला 'शिक्षा' असं ओळखतात.

तेजसा दुर्न्निरीक्ष्यो हि राजा भास्करवत्ततः। लोकप्रसादं गच्छेत दर्शनाच्चन्द्रवत्ततः ।। २२६.

राजा आपल्या तेजामुळे सूर्यासारखा डोळ्यांना सहन होत नाही; आणि त्याच्या दर्शनाने, तो जगाला चंद्रासारखा आनंद देतो.

जगद्व्याप्नोति वै चारैरतो राजा समीरणः । दोषनिग्रहकारित्वाद्राजा वैवस्वतः प्रभुः ।। २२६.

आपल्या गुप्तहेरांमुळे राजा साऱ्या जगात पोहोचतो, म्हणून तो वाऱ्यासारखा आहे; दोष दडपल्यामुळे तो वैवस्वतासारखा प्रभू आहे.

यदा दहति दुर्बुद्धिं तदा भवति पावकः । यदा दानं द्विजातिभ्या दद्यात् तस्माद्धनेश्वरः ।। २२६.

जेव्हा तो दुष्ट बुद्धीच्या लोकांना जाळतो, तेव्हा तो अग्नीसारखा असतो; आणि जेव्हा तो द्विजांना दान देतो, तेव्हा तो धनाचा स्वामी होतो.

धनधाराप्रवर्षित्वाद्देवादौ वरुणः स्मृतः । क्षमया धारयंल्लोकान् पार्यिवः पार्थिवो भवेत् ।। २२६.

धनाची धार ओघळवतो म्हणून देवांमध्ये त्याला वरुण म्हणतात; आणि क्षमतेने लोकांना सांभाळतो म्हणून राजा पर्जन्यासारखा होतो.

पुष्कर उवाच दण्डप्रणयनं वक्ष्ये येन राज्ञः परा गतिः । त्रियवं कृष्णलं विद्धि माषस्तत्‌पञ्चकं भवेत् ।। २२७.

पुष्कर म्हणाला: मी शिक्षा कशी द्यावी हे सांगतो, ज्यामुळे राजाला सर्वोच्च स्थान मिळतं. तीन यव म्हणजे एक कृष्णल, आणि पाच कृष्णल म्हणजे एक माष.

कृष्णलानां तथा षष्ट्या१ कर्षार्द्धं राम कीर्त्तितं । सुवर्णश्च विनिर्द्दिष्टो राम षोडशमाषकः ।। २२७.

रामा, साठ कृष्णल म्हणजे अर्धा कर्ष, आणि सोळा माष म्हणजे एक सुवर्ण असं सांगितलं आहे.

निष्कः सुवर्णाश्चत्वारो धरणं दशभिस्तु तैः । ताम्ररूप्यसुवर्णानां मानमेतत् प्रकीर्त्तिंतं ।। २२७.

चार सुवर्ण म्हणजे एक निष्क, आणि दहा निष्क म्हणजे एक धरण. तांबे, चांदी आणि सोन्याचं हेच प्रमाण आहे.

मध्यमः पञ्च विज्ञेयः सहस्रमपि चोत्तम । चौरैरमूषितो यस्तु मूषितोऽस्मीति भाषते ।। २२७.

मध्यम शिक्षा पाच आहे, आणि उत्तम शिक्षा हजार आहे. जर कोणाला चोरांनी लुटलं आणि तो म्हणाला 'माझं लुटलं गेलं',

तत्‌प्रदातरि भूपाले स दण्ड्यस्तावदेव तु । यो यावद्विपरीतार्थं मिथ्या वा यो वदेत्तु तं ।। २२७.

राजाने ते त्याला परत दिलं, तर त्याला तितकीच शिक्षा द्यावी. पण जो खोटं बोलतो किंवा उलट अर्थाने बोलतो,

कूटसाक्ष्यन्तु कुर्वाणांस्त्रीन् वर्णांश्च प्रदापयेत् ।। २२७.

त्याच्याकडून तीन पट रक्कम वसूल करावी, आणि ज्या साक्षीदारांनी खोटी साक्ष दिली त्यांच्याकडूनही.

विवासयेद् ब्राह्मणन्तु भोज्यो विधिर्न्न हीरितः । निक्षेपस्य समं मूल्यं दण्ड्यो निक्षेपभुक् तथा ।। २२७.

ब्राह्मणाला देशातून हाकलावं, पण त्याचं अन्न काढू नये; हीच पद्धत आहे. जो ठेव दिलेला माल वापरतो, त्याला त्या मालाच्या पूर्ण किमतीची शिक्षा द्यावी.

वस्त्रादिकस्य धर्म्मज्ञ तथा धर्मो न हीयते । यो निक्षेपं घातयति यश्चानिक्षिप्य याचते ।। २२७.

धर्म जाणण्या, वस्त्र वगैरे बाबतीतही हाच नियम आहे; धर्म कमी होत नाही. जो ठेव नष्ट करतो किंवा ठेव न करता मागतो—

तावुभौ चौरवच्छास्यौ दण्ड्यौ वा द्विगुणं दमं । अज्ञानाद्यः पुमान् कुर्य्यात् परद्रव्यस्य विक्रयं ।। २२७.

कोणीही दुसऱ्याचं मालमत्ता अज्ञानाने विकली, तर तो आणि विकत घेणारा दोघंही चोरासारखेच दंडनीय आहेत आणि त्यांना दुप्पट दंड भरावा लागतो.

निर्द्दोषो ज्ञानपूर्वन्तु चौरवद्दण्डमर्हति

कोणीही जरी निर्दोष असला, तरी जाणूनबुजून असं वागला, तर त्यालाही चोरासारखाच दंड मिळावा.

मूल्यमादाय यः शिल्पं न दद्याद् दण्ड्य एव सः ।। २२७.११ प्रतिश्रुत्याप्रदातारं सुवर्णं दण्डयेन्नृपः । भृति गृह्य न कुर्य्याद्यः कर्माष्टौ कृष्णला दमः ।। २२८.

ज्याने कामासाठी पैसे घेतले आणि ते काम दिलं नाही, तो नक्कीच दंडनीय आहे.

अकाले तु त्यजन् भृत्यं दण्ड्यः स्यात्तावदेव तु । क्रीत्वा विक्रीय वा किञ्चिद्यस्येहानुशयो भवेत् ।। २२८.

योग्य वेळेच्या आधी नोकराला काढून टाकल्यास तितकाच दंड लागतो; आणि काही विकत घेतल्यावर किंवा विकल्यावर जर त्याला पश्चात्ताप झाला—

सोऽन्तर्दशाहात्तत्स्वामी दद्याच्चैवाददीत च । परेण तु दशाहस्य नादद्यान्नैव दापयेत् ।। २२८.

दहा दिवसांच्या आत मालकाने ते परत द्यावं किंवा मागे घ्यावं; पण दहा दिवस उलटल्यानंतर ते परत घ्यायचं नाही किंवा परत द्यायला लावायचं नाही.

दत्ताप्यदत्ता सा सस्य राज्ञा दण्ड्यः शतद्वयं । प्रदाय कन्यां योऽन्यस्मै पुनस्तां सम्प्रयच्छति ।। २२७.

जरी मुलगी दिली असली, पण प्रत्यक्ष दिली नसेल, आणि ती पुन्हा दुसऱ्याला दिली, तर देणाऱ्याला राजाने दोनशे दंड ठोठावावा.

दण्डः कार्य्यो नरेन्द्रेण तस्याप्युत्तमसाहसः । सत्यङ्‌कारेण वाचा च युक्तं पुण्यमसंशयं ।। २२७.

त्यासाठीही राजाने सर्वात मोठा दंड ठोठावावा; आणि खरी भावना व खरी वाणी ठेवली, तर नक्कीच पुण्य मिळतं.

लुब्धोऽन्यत्र च विक्रेता षट्‌शतं दण्डमर्हति । दद्यार्द्धनुं न यः पालो गृहीत्वा भक्तवेतनं ।। २२७.

इतरत्र लोभी विक्रेता सहाशे दंडाचा अधिकारी आहे; आणि गायी राखणारा जेवण व वेतन घेऊनही अर्धा धनुष्य देत नसेल, तर तो चुकीचा आहे.