अग्निपुराणम्

काकशङ्की भवेन्नित्यमज्ञातां वसतिं वसेत्। नापरीक्षितपूर्वञ्च भोजनं शयनं स्पृशेत् ।। २२५.

नेहमी कावळ्यासारखा सावध राहावे, अनोळखी ठिकाणी राहावे, आणि पूर्वी न तपासलेले अन्न किंवा शय्येला स्पर्श करू नये.

नाविज्ञातां स्त्रियं गच्छेन्नाज्ञातां नावमारुहेत् । राष्ट्रकर्षी भ्रस्यते चराज्यार्थाच्चैव जीवितात् ।। २२५.

ओळख नसलेल्या स्त्रीकडे जाऊ नये, अनोळखी होडीत बसू नये; जो राजा विचार न करता वागतो, तो आपले राज्य आणि प्राण दोन्ही गमावतो.

भृतो वत्सो जातबलः कर्मयोग्यो यथा भवेत् । तथा राष्ट्रं महाभाग भृतं कर्मसहं भवेत् ।। २२५.

जसा वासरू मोठं झाल्यावर कामासाठी योग्य होतं, तसंच, उत्तम प्रकारे सांभाळलेलं राज्यही कार्यक्षम होतं, महाभाग.

सर्वं कर्मेदमायत्तं विधाने दैवपौरुषे । तयोर्दैवचचिन्त्यं हि पौरुषे विद्यते क्रिया ।। २२५.

सर्व कामे दैव आणि पुरुषार्थ या दोन्हींवर अवलंबून असतात; त्यात दैवाचा विचार करावा, पण कृती पुरुषार्थातूनच होते.

पुष्कर उवाच स्वमेव कर्म दैवाख्यं विद्धि देहान्तराजितं । तस्मात् पौरुषमेवेह श्रेष्ठमाहुर्मनीषिणः ।। २२६.

पुष्कर म्हणतो: जे दैव म्हणतात, ते म्हणजेच मागील जन्मातील स्वतःचे कर्म आहे; म्हणून या जगात पुरुषार्थ श्रेष्ठ आहे, असे ज्ञानी लोक सांगतात.

प्रतिकूलं तथा दैवं पौरुषेण विहन्यते । सात्त्विकात् कर्म्मणः पूर्वात् सिद्धिः स्यात्पौरुषं विना ।। २२६.

प्रतिकूल दैवही पुरुषार्थाने जिंकता येते; पण पूर्वी केलेल्या सत्त्वशील कर्मामुळे कधी कधी पुरुषार्थाशिवायही यश मिळते.

पौरुषं दैवसम्पत्त्या काले फलति भार्गव । दैवं पुरुषकारश्च द्वयं पुंसः फलावहं ।। २२६.

पुरुषार्थाला दैवाची साथ मिळाली की, त्याचे फळ मिळते, भार्गव; दैव आणि पुरुषार्थ या दोन्हीमुळे मनुष्याला फळ मिळते.

कृषेर्वृष्टिसमायोगात् काले स्युः फलसिद्धयः । सधर्म्मं पौरुषं कुर्यान्नालसो न च दैववान् ।। २२६.

पिकांना पाऊस आणि योग्य वेळ मिळाली की फळ येते, तसंच, आपलं कर्तव्य पार पाडावं, आळशीपणा करू नये आणि फक्त दैवावर विसंबू नये.

सामादिभिरुपायैस्तु सर्वे सिद्ध्यन्त्युपक्रमाः । साम चोपप्रदानञ्च चभेददण्डौ तथापरौ ।। २२६.

साम, दान, भेद आणि दंड या उपायांनी सर्व कार्ये यशस्वी होतात; त्यात साम, दान, भेद आणि दंड हे चार प्रमुख उपाय आहेत.

मायोपेक्षेन्द्रजालञ्च उपायाः सप्त ताञ्च्छृणु । द्विविधं काथितं साम तथ्यञ्चातत्यमेव च ।। २२६.

ऐका, उपाय सात आहेत—साम, दान, भेद, दंड, माया, उपेक्षा आणि जादू; त्यात साम दोन प्रकारचे सांगितले आहे: सत्य आणि सातत्यपूर्ण.

तत्राप्यतथ्यं साधूनामाक्रोशायैव जायते । महाकुलीना ह्यृजवो धर्मनित्या जितेन्द्रियाः ।। २२६.

त्यात असत्य साम फक्त दुष्टांना समज देण्यासाठी वापरावे; पण जे मोठ्या घराण्यातले, सरळ, धर्मनिष्ठ आणि इंद्रियांवर विजय मिळवणारे असतात—

सामसाध्या अतथ्यैश्च गृह्यन्ते राक्षसा अपि । तथा तदुपकाराणां कृतानाञ्चैव वर्णनं ।। २२६.

सत्य सामाने त्यांनाही, अगदी राक्षसांनाही जिंकता येते; अशा कृतींचा लाभ असाच सांगितला आहे.

आत्मीयान् दर्शयेदाशां येन दोषेण बिभ्यति । परास्तेनैव ते भेद्या रक्ष्यो वै ज्ञातिभेदकः ।। २२६.

आपल्या लोकांना ज्या दोषाची भीती वाटते, त्यावर आशा दाखवावी; त्याच दोषामुळे परक्यांमध्ये फूट पाडावी, पण आप्तांमध्ये फूट पाडणाऱ्यापासून नेहमी सावध राहावे.

अन्तःकोषञ्चोपशाम्यं कुर्वन् शत्रोश्च तं जयेत् ।। २२६.

आतल्या आपल्या लोकांना शांत ठेवून, माणूस शत्रूवर विजय मिळवू शकतो.

उपायश्रेष्ठं दानं स्याद्दानादुभयलोकभाक् । न सोऽस्ति नाम दानेन वशगो यो न जायते ।। २२६.

सर्वांत श्रेष्ठ उपाय म्हणजे दान. दान केल्याने दोन्ही लोकांचा लाभ मिळतो. दानाने कोणालाही आपल्याकडे वळवता येत नाही असा कोणीच नाही.

दानवानेव शक्नोति संहतान् भेदितुं परान् । त्रयासाध्यं साधयेत्तं दण्डेन च कृतेन च ।। २२६.

दान करणाऱ्यालाच एकत्र आलेल्या शत्रूंमध्ये फूट पाडता येते. जे तिघांनीही साधता येत नाही, ते तो शिक्षा आणि कृतीने साधतो.

दण्डे सर्वं स्थितं दण्डो नाशयेद् दुष्प्रणीकृतः । अदण्ड्यान् दण्डयन्नस्येद्दण्ड्यान् राजाप्यदण्डयन् ।। २२६.

सगळं काही शिक्षेवर आधारलेलं आहे. चुकीच्या शिक्षेने सगळं नष्ट होतं. जो राजा निरपराधांना शिक्षा करतो किंवा दोषींना शिक्षा करत नाही, तो स्वतःच नष्ट होतो.

देवदैत्योरगनराः सिद्धा भूताः पतत्रिणः । उत्क्रमेयुः स्वमर्यादां यदि दण्डान् न पालयेत् ।। २२६.

देव, दैत्य, सर्प, माणसं, सिद्ध, भूतं आणि पक्षी — जर शिक्षा पाळली नाही, तर हे सगळे आपली मर्यादा ओलांडतील.

यस्माददान्तान् दमयत्यदण्ड्यान्दण्डयत्यपि । दमनाद्दम्डनाच्चैव तस्माद्दण्डं विदुर्बुधाः ।। २२६.

जो वश न होणाऱ्यांना वश करतो आणि ज्यांना शिक्षा करायची नाही त्यांनाही शिक्षा करतो, अशा संयम आणि शिक्षेमुळे ज्ञानी लोक त्याला 'शिक्षा' असं ओळखतात.

तेजसा दुर्न्निरीक्ष्यो हि राजा भास्करवत्ततः। लोकप्रसादं गच्छेत दर्शनाच्चन्द्रवत्ततः ।। २२६.

राजा आपल्या तेजामुळे सूर्यासारखा डोळ्यांना सहन होत नाही; आणि त्याच्या दर्शनाने, तो जगाला चंद्रासारखा आनंद देतो.

जगद्व्याप्नोति वै चारैरतो राजा समीरणः । दोषनिग्रहकारित्वाद्राजा वैवस्वतः प्रभुः ।। २२६.

आपल्या गुप्तहेरांमुळे राजा साऱ्या जगात पोहोचतो, म्हणून तो वाऱ्यासारखा आहे; दोष दडपल्यामुळे तो वैवस्वतासारखा प्रभू आहे.

यदा दहति दुर्बुद्धिं तदा भवति पावकः । यदा दानं द्विजातिभ्या दद्यात् तस्माद्धनेश्वरः ।। २२६.

जेव्हा तो दुष्ट बुद्धीच्या लोकांना जाळतो, तेव्हा तो अग्नीसारखा असतो; आणि जेव्हा तो द्विजांना दान देतो, तेव्हा तो धनाचा स्वामी होतो.

धनधाराप्रवर्षित्वाद्देवादौ वरुणः स्मृतः । क्षमया धारयंल्लोकान् पार्यिवः पार्थिवो भवेत् ।। २२६.

धनाची धार ओघळवतो म्हणून देवांमध्ये त्याला वरुण म्हणतात; आणि क्षमतेने लोकांना सांभाळतो म्हणून राजा पर्जन्यासारखा होतो.

पुष्कर उवाच दण्डप्रणयनं वक्ष्ये येन राज्ञः परा गतिः । त्रियवं कृष्णलं विद्धि माषस्तत्‌पञ्चकं भवेत् ।। २२७.

पुष्कर म्हणाला: मी शिक्षा कशी द्यावी हे सांगतो, ज्यामुळे राजाला सर्वोच्च स्थान मिळतं. तीन यव म्हणजे एक कृष्णल, आणि पाच कृष्णल म्हणजे एक माष.

कृष्णलानां तथा षष्ट्या१ कर्षार्द्धं राम कीर्त्तितं । सुवर्णश्च विनिर्द्दिष्टो राम षोडशमाषकः ।। २२७.

रामा, साठ कृष्णल म्हणजे अर्धा कर्ष, आणि सोळा माष म्हणजे एक सुवर्ण असं सांगितलं आहे.

निष्कः सुवर्णाश्चत्वारो धरणं दशभिस्तु तैः । ताम्ररूप्यसुवर्णानां मानमेतत् प्रकीर्त्तिंतं ।। २२७.

चार सुवर्ण म्हणजे एक निष्क, आणि दहा निष्क म्हणजे एक धरण. तांबे, चांदी आणि सोन्याचं हेच प्रमाण आहे.

मध्यमः पञ्च विज्ञेयः सहस्रमपि चोत्तम । चौरैरमूषितो यस्तु मूषितोऽस्मीति भाषते ।। २२७.

मध्यम शिक्षा पाच आहे, आणि उत्तम शिक्षा हजार आहे. जर कोणाला चोरांनी लुटलं आणि तो म्हणाला 'माझं लुटलं गेलं',

तत्‌प्रदातरि भूपाले स दण्ड्यस्तावदेव तु । यो यावद्विपरीतार्थं मिथ्या वा यो वदेत्तु तं ।। २२७.

राजाने ते त्याला परत दिलं, तर त्याला तितकीच शिक्षा द्यावी. पण जो खोटं बोलतो किंवा उलट अर्थाने बोलतो,

कूटसाक्ष्यन्तु कुर्वाणांस्त्रीन् वर्णांश्च प्रदापयेत् ।। २२७.

त्याच्याकडून तीन पट रक्कम वसूल करावी, आणि ज्या साक्षीदारांनी खोटी साक्ष दिली त्यांच्याकडूनही.