अग्निपुराणम्

क्वापि कस्यापि३ विश्वासो बवतीहसदा नृणां । निश्चयश्च तथा मन्त्रे कार्य्य एकेन सूरिणा ।। २२५.

माणसांमध्ये कुठेतरी, कोणावर तरी विश्वास असतोच. पण सल्ल्याचा अंतिम निर्णय एका बुद्धिमान व्यक्तीने घ्यावा.

नश्येदविनयाद्राजाराज्यञ्च विनयाल्लभेत् । त्रैविद्येभ्यस्त्रयीं विद्यां दण्डनीतिञ्च शाश्वतीं ।। २२५.

राजाला जर शिस्त नसेल तर तो आणि त्याचे राज्य नष्ट होते; पण शिस्तीमुळे राज्य मिळते. तीन वेदांमधून त्याने त्रैविद्य आणि शाश्वत दंडनीती शिकावी.

आन्वीक्षिकीञ्चार्थविद्यां वार्त्तारम्भांश्च लोकतः । जितेन्द्रियो हिशक्रोति वशे स्थापयितुं प्रजाः ।। २२५.

त्याने विचारशास्त्र, अर्थशास्त्र आणि उपजीविकेचे मार्ग लोकांकडून शिकावे. कारण ज्याने आपली इंद्रिये जिंकली आहेत, तोच प्रजेला वश ठेवू शकतो.

पूज्या देवा द्विजाः सर्वे दद्याद्दानानि तेषु च । द्विजे दानञ्चक्षयोऽयं निधिः कैश्चिन्नि नाश्यते ।। २२५.

सर्व देव आणि द्विज यांचा सन्मान करावा आणि त्यांना दान द्यावे. द्विजांना दिलेले दान हे कधीही नाश न होणारे धन आहे, असे काहींचे मत आहे.

सङ्‌ग्रामेष्वनिवर्त्तित्वं प्रजानां परिपालनं । दानानि ब्राह्मणानाञ्च राज्ञो निः श्रेयसम्परं ।। २२५.

युद्धात मागे न फिरणे, प्रजेला संरक्षण देणे आणि ब्राह्मणांना दान देणे—हे सर्व राजा साठी सर्वोच्च कल्याणकारक आहे.

कृपणानाथवृद्धानां विधवानाञ्च योषितां । योगक्षेमञ्च वृत्तिञ्च तथैव परिकल्पयेत् ।। २२५.

जो दीन, असहाय, वृद्ध आणि विधवा स्त्रिया आहेत, त्यांची काळजी घेऊन त्यांना जगण्यासाठी आवश्यक गोष्टी आणि उपजीविका मिळवून द्यावी.

वर्णाश्रमव्यवस्थानां कार्यन्तापसपूजनं । न विश्वसेच्च सर्वत्र तापसेषु च विश्वसेत् ।। २२५.

वर्णाश्रमाची योग्य व्यवस्था राखावी आणि तपस्व्यांचा सन्मान करावा; मात्र सर्वांवर विश्वास ठेवू नये, पण तपस्व्यांवर विश्वास ठेवावा.

विश्वासयेच्चापि परन्तत्त्वभूतेन हेतुना । वककवच्चिन्तयेदर्थं सिंहवच्च पराक्रमेत् ।। २२५.

खरी आणि श्रेष्ठ कारणे असतील तेव्हाच विश्वास द्यावा; गरज असताना बगळ्यासारखा विचार करावा आणि सिंहासारखा धैर्याने कृती करावी.

वृकवच्चावलुम्पेत् शशवच्च विनिष्पतेत् । दृढप्रहारी च भवेत् तथा शूकरवन्नृपः ।। २२५.

लांडग्यासारखा योग्य वेळी पकड घ्यावी, सशासारखा गरज पडल्यास मागे घ्यावे आणि रानडुक्करासारखा ठामपणे प्रहार करावा, राजन.

चित्राकारश्च शिखिवद्‌ दृढभक्तिस्तथा श्ववत् । भवेच्च मधुराभाषी तथा कोकिलवन्नृपः ।। २२६.

मोरासारखा आकर्षकपणे वागावे, कुत्र्यासारखा निष्ठावान राहावे आणि कोकिळेसारखा गोड बोलावे, राजन.

काकशङ्की भवेन्नित्यमज्ञातां वसतिं वसेत्। नापरीक्षितपूर्वञ्च भोजनं शयनं स्पृशेत् ।। २२५.

नेहमी कावळ्यासारखा सावध राहावे, अनोळखी ठिकाणी राहावे, आणि पूर्वी न तपासलेले अन्न किंवा शय्येला स्पर्श करू नये.

नाविज्ञातां स्त्रियं गच्छेन्नाज्ञातां नावमारुहेत् । राष्ट्रकर्षी भ्रस्यते चराज्यार्थाच्चैव जीवितात् ।। २२५.

ओळख नसलेल्या स्त्रीकडे जाऊ नये, अनोळखी होडीत बसू नये; जो राजा विचार न करता वागतो, तो आपले राज्य आणि प्राण दोन्ही गमावतो.

भृतो वत्सो जातबलः कर्मयोग्यो यथा भवेत् । तथा राष्ट्रं महाभाग भृतं कर्मसहं भवेत् ।। २२५.

जसा वासरू मोठं झाल्यावर कामासाठी योग्य होतं, तसंच, उत्तम प्रकारे सांभाळलेलं राज्यही कार्यक्षम होतं, महाभाग.

सर्वं कर्मेदमायत्तं विधाने दैवपौरुषे । तयोर्दैवचचिन्त्यं हि पौरुषे विद्यते क्रिया ।। २२५.

सर्व कामे दैव आणि पुरुषार्थ या दोन्हींवर अवलंबून असतात; त्यात दैवाचा विचार करावा, पण कृती पुरुषार्थातूनच होते.

पुष्कर उवाच स्वमेव कर्म दैवाख्यं विद्धि देहान्तराजितं । तस्मात् पौरुषमेवेह श्रेष्ठमाहुर्मनीषिणः ।। २२६.

पुष्कर म्हणतो: जे दैव म्हणतात, ते म्हणजेच मागील जन्मातील स्वतःचे कर्म आहे; म्हणून या जगात पुरुषार्थ श्रेष्ठ आहे, असे ज्ञानी लोक सांगतात.

प्रतिकूलं तथा दैवं पौरुषेण विहन्यते । सात्त्विकात् कर्म्मणः पूर्वात् सिद्धिः स्यात्पौरुषं विना ।। २२६.

प्रतिकूल दैवही पुरुषार्थाने जिंकता येते; पण पूर्वी केलेल्या सत्त्वशील कर्मामुळे कधी कधी पुरुषार्थाशिवायही यश मिळते.

पौरुषं दैवसम्पत्त्या काले फलति भार्गव । दैवं पुरुषकारश्च द्वयं पुंसः फलावहं ।। २२६.

पुरुषार्थाला दैवाची साथ मिळाली की, त्याचे फळ मिळते, भार्गव; दैव आणि पुरुषार्थ या दोन्हीमुळे मनुष्याला फळ मिळते.

कृषेर्वृष्टिसमायोगात् काले स्युः फलसिद्धयः । सधर्म्मं पौरुषं कुर्यान्नालसो न च दैववान् ।। २२६.

पिकांना पाऊस आणि योग्य वेळ मिळाली की फळ येते, तसंच, आपलं कर्तव्य पार पाडावं, आळशीपणा करू नये आणि फक्त दैवावर विसंबू नये.

सामादिभिरुपायैस्तु सर्वे सिद्ध्यन्त्युपक्रमाः । साम चोपप्रदानञ्च चभेददण्डौ तथापरौ ।। २२६.

साम, दान, भेद आणि दंड या उपायांनी सर्व कार्ये यशस्वी होतात; त्यात साम, दान, भेद आणि दंड हे चार प्रमुख उपाय आहेत.

मायोपेक्षेन्द्रजालञ्च उपायाः सप्त ताञ्च्छृणु । द्विविधं काथितं साम तथ्यञ्चातत्यमेव च ।। २२६.

ऐका, उपाय सात आहेत—साम, दान, भेद, दंड, माया, उपेक्षा आणि जादू; त्यात साम दोन प्रकारचे सांगितले आहे: सत्य आणि सातत्यपूर्ण.

तत्राप्यतथ्यं साधूनामाक्रोशायैव जायते । महाकुलीना ह्यृजवो धर्मनित्या जितेन्द्रियाः ।। २२६.

त्यात असत्य साम फक्त दुष्टांना समज देण्यासाठी वापरावे; पण जे मोठ्या घराण्यातले, सरळ, धर्मनिष्ठ आणि इंद्रियांवर विजय मिळवणारे असतात—

सामसाध्या अतथ्यैश्च गृह्यन्ते राक्षसा अपि । तथा तदुपकाराणां कृतानाञ्चैव वर्णनं ।। २२६.

सत्य सामाने त्यांनाही, अगदी राक्षसांनाही जिंकता येते; अशा कृतींचा लाभ असाच सांगितला आहे.

आत्मीयान् दर्शयेदाशां येन दोषेण बिभ्यति । परास्तेनैव ते भेद्या रक्ष्यो वै ज्ञातिभेदकः ।। २२६.

आपल्या लोकांना ज्या दोषाची भीती वाटते, त्यावर आशा दाखवावी; त्याच दोषामुळे परक्यांमध्ये फूट पाडावी, पण आप्तांमध्ये फूट पाडणाऱ्यापासून नेहमी सावध राहावे.

अन्तःकोषञ्चोपशाम्यं कुर्वन् शत्रोश्च तं जयेत् ।। २२६.

आतल्या आपल्या लोकांना शांत ठेवून, माणूस शत्रूवर विजय मिळवू शकतो.

उपायश्रेष्ठं दानं स्याद्दानादुभयलोकभाक् । न सोऽस्ति नाम दानेन वशगो यो न जायते ।। २२६.

सर्वांत श्रेष्ठ उपाय म्हणजे दान. दान केल्याने दोन्ही लोकांचा लाभ मिळतो. दानाने कोणालाही आपल्याकडे वळवता येत नाही असा कोणीच नाही.

दानवानेव शक्नोति संहतान् भेदितुं परान् । त्रयासाध्यं साधयेत्तं दण्डेन च कृतेन च ।। २२६.

दान करणाऱ्यालाच एकत्र आलेल्या शत्रूंमध्ये फूट पाडता येते. जे तिघांनीही साधता येत नाही, ते तो शिक्षा आणि कृतीने साधतो.

दण्डे सर्वं स्थितं दण्डो नाशयेद् दुष्प्रणीकृतः । अदण्ड्यान् दण्डयन्नस्येद्दण्ड्यान् राजाप्यदण्डयन् ।। २२६.

सगळं काही शिक्षेवर आधारलेलं आहे. चुकीच्या शिक्षेने सगळं नष्ट होतं. जो राजा निरपराधांना शिक्षा करतो किंवा दोषींना शिक्षा करत नाही, तो स्वतःच नष्ट होतो.

देवदैत्योरगनराः सिद्धा भूताः पतत्रिणः । उत्क्रमेयुः स्वमर्यादां यदि दण्डान् न पालयेत् ।। २२६.

देव, दैत्य, सर्प, माणसं, सिद्ध, भूतं आणि पक्षी — जर शिक्षा पाळली नाही, तर हे सगळे आपली मर्यादा ओलांडतील.

यस्माददान्तान् दमयत्यदण्ड्यान्दण्डयत्यपि । दमनाद्दम्डनाच्चैव तस्माद्दण्डं विदुर्बुधाः ।। २२६.

जो वश न होणाऱ्यांना वश करतो आणि ज्यांना शिक्षा करायची नाही त्यांनाही शिक्षा करतो, अशा संयम आणि शिक्षेमुळे ज्ञानी लोक त्याला 'शिक्षा' असं ओळखतात.