अग्निपुराणम्

एवं कुर्य्यात् सदा स्त्रीणं रक्षणं पृथिवीपतिः । न चासां विश्वसेज्जातु पुत्रमातुर्विशेषतः ।। २२४.

राजाने नेहमी स्त्रियांचे रक्षण करावे, आणि त्यांच्या मुलांबद्दल किंवा त्यांच्या मातांबद्दल कधीच पूर्ण विश्वास ठेवू नये.

पुष्कर उवाच राजपुत्रस्य रक्षा च कर्त्तव्या पृथिवीक्षिता । धर्मार्थ्कामशास्त्राणि धनुर्वेदञ्च शिक्षयेत् ।। २२५.

पुष्कर म्हणतो: राजाने राजपुत्राचे रक्षण करावे आणि त्याला धर्म, अर्थ, काम यांची शास्त्रे आणि धनुर्वेद शिकवावे.

शिल्पानि शिक्षयेच्चैवमाप्तैर्मिथ्याप्रियंवदैः । शरीररक्षाव्याजेन रक्षिणोऽस्य नियोजयेत् ।। २२५.

त्याला विश्वासू गुरूंकडूनच कलांचे शिक्षण द्यावे, खोटे बोलणाऱ्यांकडून किंवा खुशामत करणाऱ्यांकडून नाही. शरीररक्षणाच्या बहाण्याने त्याला रक्षक नेमावेत.

न चास्य सङ्गो दातव्यः क्रुद्धलुब्धविमानितैः । अशक्यन्तु गुणाधानं कर्त्तु तं बन्धयेत् सुखैः ।। २२५.

त्याला क्रोधी, लोभी किंवा गर्विष्ठ लोकांच्या संगतीपासून दूर ठेवावे. गुणी पण नियंत्रणात न येणाऱ्याला सुखसोयींनी बांधून ठेवावे.

अधिकारेषु सर्वेषु विनीतं विनियोजयेत् । मृगयां पानमक्षांश्च राज्यनाशं स्त्यजेन्नृपः ।। २२५.

सर्व अधिकारांमध्ये विनीत राजपुत्राची नेमणूक करावी. राजाने शिकार, मद्यपान, जुगार आणि राज्याचा नाश करणाऱ्या गोष्टी टाळाव्यात.

दिवास्वप्नं वृथाट्याञ्च वाक्पारुष्यं विवर्जयेत् । निन्दाञ्च दण्डपारुष्यमर्थदूषणमुत्सृजेत् ।। २२५.

दिवसा झोपणे, उगाच भटकणे, कठोर बोलणे, निंदा, कठोर शिक्षा आणि संपत्तीचा दुरुपयोग टाळावा.

आकाराणां समुच्छेदो दुर्गादीनामसत्क्रिया । अर्थानां दूषणं प्रोक्तं विप्रकीर्णत्वमेव च ।। २२५.

किल्ले किंवा गडांचे नाश, त्यांची उपेक्षा, संपत्तीचा अपव्यय आणि गोंधळ — हे सर्व समृद्धीच्या नाशाचे कारण आहे.

अदेशकाले यद्दानमपात्रे दानमेव च । अर्थेषु दूषणं प्रोक्तमसत्कर्मप्रवर्त्तनं ।। २२५.

अयोग्य वेळी किंवा चुकीच्या ठिकाणी दिलेले दान, अयोग्य पात्राला दिलेले दान, किंवा स्वार्थासाठी दिलेले दान हे सर्व दूषित मानले जाते आणि अशा वागण्याने चुकीच्या मार्गावर नेले जाते.

कामं क्रोधं मदं मानं लोभं दर्पञ्च वर्जयेत् । ततो भृत्यजयङ्‌कृत्वा पौरजानपदं जयेत् ।। २२५.

इच्छा, राग, मद, अभिमान, लोभ आणि गर्व हे सर्व सोडावे. मग आपल्या सेवकांवर विजय मिळवून, नगरातील आणि गावातील लोकांवरही विजय मिळवावा.

जयेद्‌बाह्यानरीन् पश्चाद्वाह्याश्च त्रिविधारयः । गुरवस्ते यथा पूर्वं कुल्यानन्तरकृत्रिमाः ।। २२६.

सर्वप्रथम बाहेरील शत्रूंवर, नंतर आतल्या शत्रूंवर आणि तीन प्रकारच्या विरोधकांवर विजय मिळवावा. वडीलधारे, नातेवाईक आणि कृत्रिम नातेवाईक यांचा आदर पूर्वीप्रमाणेच करावा.

पितृपैतामद्दं मित्रं सामन्तञ्च तथा रिपोः । कृत्रिमञ्च महाभागा मित्रन्त्रिविधमुच्यते ।। २२६.

वडील किंवा आजोबांचा मित्र, आपला सोबती, सीमावर्ती प्रमुख, शत्रू किंवा कृत्रिम मित्र—हे तीन प्रकारचे मित्र मानले जातात, हे लक्षात ठेव.

स्वाम्यमात्यञ्जनपदा दुर्गं दण्डस्तथैव च। कोपो मित्रञ्च धर्मज्ञ सप्ताङ्गं राज्यमुच्यते ।। २२५.

राजा, त्याचे मंत्री, देश, किल्ला, खजिना, सैन्य आणि मित्र—हे सात भाग राज्याचे अवयव मानले जातात, हे धर्मज्ञा.

मूलं स्वामी स वै रक्ष्यस्तस्माद्राज्यं१ बिशेषतः । राज्याङ्गद्रोहिणं हन्यात्काले तीक्ष्णो मृदुर्भवेत् ।। २२५.

राजा हा राज्याचा मूळ आहे, म्हणून त्याचे रक्षण करणे आवश्यक आहे. राज्याचे अवयव द्रोह करणाऱ्याला योग्य वेळी कठोर किंवा सौम्यपणे शिक्षा करावी.

एवं लोकद्वयं राज्ञो भृत्यैर्हासं विवर्जयेत् । भृत्याः परिभवन्तीह नृपं हर्षणसत्कथं ।। २२५.

राजाने या जगात आणि पुढच्या जगात आपल्या सेवकांकडून उपहास टाळावा, कारण सेवक जर राजाचा अपमान करतात, तर त्याचा आनंद आणि कीर्ती नष्ट होते.

लोकसङ्‌ग्रहणार्थाय कृतकव्यसनो भवेत् । स्मितपूर्वाभिभाषी स्यात् लोकानां रञ्जनं चरेत् ।। २२५.

लोकांना आपलेसे करण्यासाठी दान देण्याची सवय लावावी. तो नेहमी हसत-हसत, गोड बोलावा आणि लोकांना आनंदी ठेवण्यासाठी वागावे.

दीर्घसूत्रस्य नृपतेः कर्महानिर्ध्रुवं भवेत् । रागे दर्पे च माने च द्रोहे पापे च कर्मणि ।। २२५.

राजा जर कामात फार वेळ लावतो, तर त्याचे कार्य नक्कीच नष्ट होते. काम, गर्व, अभिमान, वैर आणि पापी कृत्यांमुळे त्याची कृत्ये नष्ट होतात.

अप्रिये चैव बक्तव्ये दीर्घ्सूत्रः प्रशस्यते। गुप्तमन्त्रो भवेद्राजा नापदो गुप्तमन्त्रतः ।। २२५.

जेव्हा अप्रिय गोष्ट सांगायची असेल, तेव्हा संयम राखणे योग्य ठरते. राजाने आपली योजना गुप्त ठेवावी, कारण गुप्त योजना असलेल्या राजाला संकट येत नाही.

आकारैरिङ्गितैर्गत्या चैष्टया भाषितेन च ।। २२५.

दिसणे, हावभाव, चाल, कृती आणि बोलणे—

नेत्रवक्त्रविकाराभ्यां गृह्यतेऽन्तर्गतं पुनः । नैकस्तु मन्त्रयेनुमन्त्रं न राजा बहुभिः सह ।। २२५.

डोळे आणि चेहऱ्यावरील बदल यावरून मनातील गुप्त भावना समजतात. पण एकट्याने सल्ला करू नये, आणि राजाने खूप लोकांसोबतही सल्ला करू नये.

बहुभिर्मन्त्रयेत् कामं राजा मन्त्रान् पृथक् पृथक्। मन्त्रिणामपिनो कुर्यान्मन्त्री मन्त्रप्रकाशनं ।। २२५.

राजा इच्छित असल्यास अनेकांसोबत सल्ला करू शकतो, पण प्रत्येकाचा सल्ला वेगळा विचारावा. मंत्र्यांमध्येही, कोणत्याही मंत्र्याने सल्ला उघड करू नये.

क्वापि कस्यापि३ विश्वासो बवतीहसदा नृणां । निश्चयश्च तथा मन्त्रे कार्य्य एकेन सूरिणा ।। २२५.

माणसांमध्ये कुठेतरी, कोणावर तरी विश्वास असतोच. पण सल्ल्याचा अंतिम निर्णय एका बुद्धिमान व्यक्तीने घ्यावा.

नश्येदविनयाद्राजाराज्यञ्च विनयाल्लभेत् । त्रैविद्येभ्यस्त्रयीं विद्यां दण्डनीतिञ्च शाश्वतीं ।। २२५.

राजाला जर शिस्त नसेल तर तो आणि त्याचे राज्य नष्ट होते; पण शिस्तीमुळे राज्य मिळते. तीन वेदांमधून त्याने त्रैविद्य आणि शाश्वत दंडनीती शिकावी.

आन्वीक्षिकीञ्चार्थविद्यां वार्त्तारम्भांश्च लोकतः । जितेन्द्रियो हिशक्रोति वशे स्थापयितुं प्रजाः ।। २२५.

त्याने विचारशास्त्र, अर्थशास्त्र आणि उपजीविकेचे मार्ग लोकांकडून शिकावे. कारण ज्याने आपली इंद्रिये जिंकली आहेत, तोच प्रजेला वश ठेवू शकतो.

पूज्या देवा द्विजाः सर्वे दद्याद्दानानि तेषु च । द्विजे दानञ्चक्षयोऽयं निधिः कैश्चिन्नि नाश्यते ।। २२५.

सर्व देव आणि द्विज यांचा सन्मान करावा आणि त्यांना दान द्यावे. द्विजांना दिलेले दान हे कधीही नाश न होणारे धन आहे, असे काहींचे मत आहे.

सङ्‌ग्रामेष्वनिवर्त्तित्वं प्रजानां परिपालनं । दानानि ब्राह्मणानाञ्च राज्ञो निः श्रेयसम्परं ।। २२५.

युद्धात मागे न फिरणे, प्रजेला संरक्षण देणे आणि ब्राह्मणांना दान देणे—हे सर्व राजा साठी सर्वोच्च कल्याणकारक आहे.

कृपणानाथवृद्धानां विधवानाञ्च योषितां । योगक्षेमञ्च वृत्तिञ्च तथैव परिकल्पयेत् ।। २२५.

जो दीन, असहाय, वृद्ध आणि विधवा स्त्रिया आहेत, त्यांची काळजी घेऊन त्यांना जगण्यासाठी आवश्यक गोष्टी आणि उपजीविका मिळवून द्यावी.

वर्णाश्रमव्यवस्थानां कार्यन्तापसपूजनं । न विश्वसेच्च सर्वत्र तापसेषु च विश्वसेत् ।। २२५.

वर्णाश्रमाची योग्य व्यवस्था राखावी आणि तपस्व्यांचा सन्मान करावा; मात्र सर्वांवर विश्वास ठेवू नये, पण तपस्व्यांवर विश्वास ठेवावा.

विश्वासयेच्चापि परन्तत्त्वभूतेन हेतुना । वककवच्चिन्तयेदर्थं सिंहवच्च पराक्रमेत् ।। २२५.

खरी आणि श्रेष्ठ कारणे असतील तेव्हाच विश्वास द्यावा; गरज असताना बगळ्यासारखा विचार करावा आणि सिंहासारखा धैर्याने कृती करावी.

वृकवच्चावलुम्पेत् शशवच्च विनिष्पतेत् । दृढप्रहारी च भवेत् तथा शूकरवन्नृपः ।। २२५.

लांडग्यासारखा योग्य वेळी पकड घ्यावी, सशासारखा गरज पडल्यास मागे घ्यावे आणि रानडुक्करासारखा ठामपणे प्रहार करावा, राजन.