अग्निपुराणम्

जातीपुष्पसुगन्धि स्यात् तगरार्द्धेन योजितं । सद्ध्यामकं स्याद्वकुलैस्तुल्यगन्धि मनोहरं ।। २२४.

त्या पाण्यात अर्ध्या प्रमाणात तगर मिसळल्यावर जाईफुलासारखा सुगंध येतो; आणि बकुळ फुलांमुळे तो सुगंध आणखी मनमोहक होतो.

मञ्जिष्ठान्तगरं चोलं त्वचं चव्याघ्रनखं नखं । गनधपत्रञ्च विन्यस्य गन्धतैलं भवेच्छुभं ।। २२४.

मंजिष्ठा, तगर, चोळ, दालचिनीची साल, व्याघ्रनख, नख आणि गंधपत्र हे सर्व घातल्यावर सुगंधी तेल शुभ होते.

तैलं निपीडितं राम तिलैः पुष्पाधिवासितैः । वासनात् पुष्पसट्टशं गन्धेन तु भवेद् ध्रुवं ।। २२४.

फुलांनी वास दिलेल्या तीळांनी काढलेले तेल, पुष्कळ फुलांच्या सुगंधामुळे नेहमीच सुगंधी होते.

एलालवङ्गकक्कोलजातीफलनिशाकराः । जातीपत्रिकया सार्द्धं स्वतन्त्रा मुखवासकाः ।। २२४.

एला, लवंग, कक्कोल, जायफळ, पिंपळी आणि जाईची पाने — हे सर्व स्वतंत्रपणे मुखवासासाठी वापरतात.

कर्पूरं कुङ्कुमं कान्ता मृगदर्पं हरेणुकं । कक्कोलैलालवङ्गञ्च जाती कोशकमेव च ।। २२४.

कर्पूर, केशर, कस्तुरी, मृगमद, हरेणुका, कक्कोल, एला, लवंग आणि जाईचे फळ हेही मुखवासासाठी वापरतात.

त्वक्‌पत्रं त्रुटिमुस्तौ च लतां कस्तूरिकं तथा । कण्टकानि लवङ्गस्य फलपत्रे च जातितः ।। २२४.

दालचिनीची पाने, त्रुटी, मुस्ता, वेल, कस्तुरी, लवंगाचे काटे आणि जाईची पाने व फळे — हे सर्व मुखवासात घालतात.

मुखे न्यस्ताः सुगन्धास्ता मुखरोगविनाशनाः ।। २२४.

हे सुगंधी पदार्थ तोंडात घेतल्यावर तोंडाचे रोग नाहीसे होतात.

पूगं प्रक्षालितं सम्यक् पञ्चपल्लववारिणा । शक्त्या तु गुटिकाद्रव्यैर्वासितं मुखवासकं ।। २२४.

पाच प्रकारच्या पानांच्या पाण्याने नीट धुतलेला सुपारी, आणि मुखवासाच्या द्रव्यांनी वास दिला, तर तो उत्तम मुखवास होतो.

कटुकं दन्तकाष्ठञ्च गोमूत्रे वासितं त्र्यहं । कृतञ्च पूगवद्राम मुखसौगन्धिकारकं ।। २२४.

तीन दिवस गायीच्या मूत्रात भिजवलेली कडू दातवण, सुपारीप्रमाणे तयार केल्यावर तोंडाला सुगंध देते.

त्वक्‌पथ्ययोः समावंशौ शशिभागार्द्धसंयुतौ । नागवल्लीसमो भाति मुखवासो मनोहरः ।। २२४.

दालचिनी आणि पथ्या समप्रमाणात, त्यात अर्ध्या प्रमाणात शशीभाग, आणि नागवेलीइतकेच मिसळल्यावर मनमोहक मुखवास तयार होतो.

एवं कुर्य्यात् सदा स्त्रीणं रक्षणं पृथिवीपतिः । न चासां विश्वसेज्जातु पुत्रमातुर्विशेषतः ।। २२४.

राजाने नेहमी स्त्रियांचे रक्षण करावे, आणि त्यांच्या मुलांबद्दल किंवा त्यांच्या मातांबद्दल कधीच पूर्ण विश्वास ठेवू नये.

पुष्कर उवाच राजपुत्रस्य रक्षा च कर्त्तव्या पृथिवीक्षिता । धर्मार्थ्कामशास्त्राणि धनुर्वेदञ्च शिक्षयेत् ।। २२५.

पुष्कर म्हणतो: राजाने राजपुत्राचे रक्षण करावे आणि त्याला धर्म, अर्थ, काम यांची शास्त्रे आणि धनुर्वेद शिकवावे.

शिल्पानि शिक्षयेच्चैवमाप्तैर्मिथ्याप्रियंवदैः । शरीररक्षाव्याजेन रक्षिणोऽस्य नियोजयेत् ।। २२५.

त्याला विश्वासू गुरूंकडूनच कलांचे शिक्षण द्यावे, खोटे बोलणाऱ्यांकडून किंवा खुशामत करणाऱ्यांकडून नाही. शरीररक्षणाच्या बहाण्याने त्याला रक्षक नेमावेत.

न चास्य सङ्गो दातव्यः क्रुद्धलुब्धविमानितैः । अशक्यन्तु गुणाधानं कर्त्तु तं बन्धयेत् सुखैः ।। २२५.

त्याला क्रोधी, लोभी किंवा गर्विष्ठ लोकांच्या संगतीपासून दूर ठेवावे. गुणी पण नियंत्रणात न येणाऱ्याला सुखसोयींनी बांधून ठेवावे.

अधिकारेषु सर्वेषु विनीतं विनियोजयेत् । मृगयां पानमक्षांश्च राज्यनाशं स्त्यजेन्नृपः ।। २२५.

सर्व अधिकारांमध्ये विनीत राजपुत्राची नेमणूक करावी. राजाने शिकार, मद्यपान, जुगार आणि राज्याचा नाश करणाऱ्या गोष्टी टाळाव्यात.

दिवास्वप्नं वृथाट्याञ्च वाक्पारुष्यं विवर्जयेत् । निन्दाञ्च दण्डपारुष्यमर्थदूषणमुत्सृजेत् ।। २२५.

दिवसा झोपणे, उगाच भटकणे, कठोर बोलणे, निंदा, कठोर शिक्षा आणि संपत्तीचा दुरुपयोग टाळावा.

आकाराणां समुच्छेदो दुर्गादीनामसत्क्रिया । अर्थानां दूषणं प्रोक्तं विप्रकीर्णत्वमेव च ।। २२५.

किल्ले किंवा गडांचे नाश, त्यांची उपेक्षा, संपत्तीचा अपव्यय आणि गोंधळ — हे सर्व समृद्धीच्या नाशाचे कारण आहे.

अदेशकाले यद्दानमपात्रे दानमेव च । अर्थेषु दूषणं प्रोक्तमसत्कर्मप्रवर्त्तनं ।। २२५.

अयोग्य वेळी किंवा चुकीच्या ठिकाणी दिलेले दान, अयोग्य पात्राला दिलेले दान, किंवा स्वार्थासाठी दिलेले दान हे सर्व दूषित मानले जाते आणि अशा वागण्याने चुकीच्या मार्गावर नेले जाते.

कामं क्रोधं मदं मानं लोभं दर्पञ्च वर्जयेत् । ततो भृत्यजयङ्‌कृत्वा पौरजानपदं जयेत् ।। २२५.

इच्छा, राग, मद, अभिमान, लोभ आणि गर्व हे सर्व सोडावे. मग आपल्या सेवकांवर विजय मिळवून, नगरातील आणि गावातील लोकांवरही विजय मिळवावा.

जयेद्‌बाह्यानरीन् पश्चाद्वाह्याश्च त्रिविधारयः । गुरवस्ते यथा पूर्वं कुल्यानन्तरकृत्रिमाः ।। २२६.

सर्वप्रथम बाहेरील शत्रूंवर, नंतर आतल्या शत्रूंवर आणि तीन प्रकारच्या विरोधकांवर विजय मिळवावा. वडीलधारे, नातेवाईक आणि कृत्रिम नातेवाईक यांचा आदर पूर्वीप्रमाणेच करावा.

पितृपैतामद्दं मित्रं सामन्तञ्च तथा रिपोः । कृत्रिमञ्च महाभागा मित्रन्त्रिविधमुच्यते ।। २२६.

वडील किंवा आजोबांचा मित्र, आपला सोबती, सीमावर्ती प्रमुख, शत्रू किंवा कृत्रिम मित्र—हे तीन प्रकारचे मित्र मानले जातात, हे लक्षात ठेव.

स्वाम्यमात्यञ्जनपदा दुर्गं दण्डस्तथैव च। कोपो मित्रञ्च धर्मज्ञ सप्ताङ्गं राज्यमुच्यते ।। २२५.

राजा, त्याचे मंत्री, देश, किल्ला, खजिना, सैन्य आणि मित्र—हे सात भाग राज्याचे अवयव मानले जातात, हे धर्मज्ञा.

मूलं स्वामी स वै रक्ष्यस्तस्माद्राज्यं१ बिशेषतः । राज्याङ्गद्रोहिणं हन्यात्काले तीक्ष्णो मृदुर्भवेत् ।। २२५.

राजा हा राज्याचा मूळ आहे, म्हणून त्याचे रक्षण करणे आवश्यक आहे. राज्याचे अवयव द्रोह करणाऱ्याला योग्य वेळी कठोर किंवा सौम्यपणे शिक्षा करावी.

एवं लोकद्वयं राज्ञो भृत्यैर्हासं विवर्जयेत् । भृत्याः परिभवन्तीह नृपं हर्षणसत्कथं ।। २२५.

राजाने या जगात आणि पुढच्या जगात आपल्या सेवकांकडून उपहास टाळावा, कारण सेवक जर राजाचा अपमान करतात, तर त्याचा आनंद आणि कीर्ती नष्ट होते.

लोकसङ्‌ग्रहणार्थाय कृतकव्यसनो भवेत् । स्मितपूर्वाभिभाषी स्यात् लोकानां रञ्जनं चरेत् ।। २२५.

लोकांना आपलेसे करण्यासाठी दान देण्याची सवय लावावी. तो नेहमी हसत-हसत, गोड बोलावा आणि लोकांना आनंदी ठेवण्यासाठी वागावे.

दीर्घसूत्रस्य नृपतेः कर्महानिर्ध्रुवं भवेत् । रागे दर्पे च माने च द्रोहे पापे च कर्मणि ।। २२५.

राजा जर कामात फार वेळ लावतो, तर त्याचे कार्य नक्कीच नष्ट होते. काम, गर्व, अभिमान, वैर आणि पापी कृत्यांमुळे त्याची कृत्ये नष्ट होतात.

अप्रिये चैव बक्तव्ये दीर्घ्सूत्रः प्रशस्यते। गुप्तमन्त्रो भवेद्राजा नापदो गुप्तमन्त्रतः ।। २२५.

जेव्हा अप्रिय गोष्ट सांगायची असेल, तेव्हा संयम राखणे योग्य ठरते. राजाने आपली योजना गुप्त ठेवावी, कारण गुप्त योजना असलेल्या राजाला संकट येत नाही.

आकारैरिङ्गितैर्गत्या चैष्टया भाषितेन च ।। २२५.

दिसणे, हावभाव, चाल, कृती आणि बोलणे—

नेत्रवक्त्रविकाराभ्यां गृह्यतेऽन्तर्गतं पुनः । नैकस्तु मन्त्रयेनुमन्त्रं न राजा बहुभिः सह ।। २२५.

डोळे आणि चेहऱ्यावरील बदल यावरून मनातील गुप्त भावना समजतात. पण एकट्याने सल्ला करू नये, आणि राजाने खूप लोकांसोबतही सल्ला करू नये.