अग्निपुराणम्

म्रियन्नपि न चादद्याद् ब्राह्मणेभ्यस्तथा करं । यस्य राज्ञस्तु विषये श्रोत्रियः सीदति क्षुधा ।। २२२.

राजाने ब्राह्मणांकडून कर कधीच घेऊ नये, अगदी स्वतः मरणासन्न असला तरी. जर राजाच्या राज्यात पंडित ब्राह्मण उपाशी असेल—

तस्य सीदति तद्राष्ट्रं व्याधिदुर्भिक्षतस्तरैः । श्रुतं वृत्तन्तु विज्ञाय वृत्तिं तस्य प्रकल्पयेत् ।। २२२.

तर त्या राज्यावर रोग, दुष्काळ आणि संकटे येतात. हे जाणून राजाने त्या ब्राह्मणाची उपजीविका ठरवावी.

क्षेच्च सर्वतस्त्वेनं पिता पुत्रमिवौरसं । संरक्ष्यमाणो राज्ञा यः कुरुते धर्ममन्वहं ।। २२२.

राजाने त्याचे सर्वत्र, जसा पिता आपल्या स्वतःच्या मुलाचे रक्षण करतो तशी काळजी घ्यावी. जो राजा रक्षण करतो आणि जो दररोज धर्माचरण करतो—

तेनायुर्वर्द्धते राज्ञो द्रविणं राष्ट्रमेव च । कर्म्म कुर्युर्न्नरेन्द्रस्य मासेनैकञ्च१० शिल्पिनः ।। २२२.

त्यामुळे राजाचे आयुष्य, संपत्ती आणि राज्य वाढते. कारागिरांनी राजासाठी महिन्यातून एक काम करावे.

राजधर्माः पुष्कर उवाच वक्ष्येऽन्तः पुरचिन्तां च धर्माद्याः पुरुषार्थकाः । अन्योन्यरक्षया तेषां सेवा कार्या स्त्रिया नृपैः ।। २२४.

पुष्कर म्हणाले: आता मी अंतःपुरातील काळजी आणि पुरुषार्थ साधणारे धर्म सांगतो. त्यात स्त्रियांनी एकमेकींचे रक्षण व सेवा करणे, हे राजांनी पाहावे.

धर्ममूलोऽर्थविटपस्तथा कर्म्मफलो महान् । त्रिवर्गपादपस्तत्र रक्षया फलभाग्‌ भवेत् ।। २२४.

धर्म हे मूळ, संपत्ती हा खोड, आणि कर्माचा मोठा फळ आहे. या त्रिवर्गाच्या झाडात रक्षण केल्याने फळाचा हिस्सा मिळतो.

कामाधीनाः१ स्त्रियो राम तदर्थं रत्नसङ्‌ग्रहः । सेव्यास्ता नातिसेव्यास्च भूभुजा विषयैषिणा ।। २२४.

स्त्रिया कामाच्या अधीन असतात, म्हणून रत्नसंग्रह महत्वाचा आहे. राज्याचा उपभोग घेऊ इच्छिणाऱ्या राजाने त्यांची सेवा करावी, पण अति करू नये.

दुष्टान्याचरते४ या तु नाभिनन्दति तत्कथां। ऐक्यं द्विषद्भिर्व्रजति गर्वं वहति चोद्धता ।। २२४.

दुष्ट स्त्री चुकीचे वागते, अशा गोष्टींना पसंती देत नाही, शत्रूंशी संग करते आणि गर्वाने उद्धटपणा दाखवते.

चुम्बिता मार्ष्टि वदनं दत्तन्न बहु मन्यते । स्वपित्यादौ प्रसुप्तापि तथा पश्चाद्विबुध्यते ।। २२४.

चुंबन दिल्यावर ती चेहरा पुसते, दिलेले अन्न तिला महत्त्वाचे वाटत नाही, सुरुवातीला आणि नंतरही झोपते, आणि उशिरा जागी होते.

स्पृष्टा धुनोति गात्राणि गात्रञ्च विरुणाद्धि या । ईषच्छृणोति वाक्यानि प्रियाण्यपि पराङ्‌मुखी ।। २२४.

स्पर्श केला तर ती आपले अंग हलवते आणि वळवते, प्रिय शब्दही ऐकताना तोंड वळवते आणि फक्त थोडेसेच ऐकते.

तत्कामितासु च स्त्रीसु मध्यस्थेव च लक्ष्यते । ज्ञातमण्डनकालापि न करोति च मण्डनं ।। २२४.

इच्छित स्त्रियांमध्ये जी उदासीन असते, ती ओळखता येते—तिला माहीत असूनही सजावटीची वेळ आली आहे, तरी ती स्वतःला सजवत नाही.

दृष्ट्वैव हृष्टा भवति वीक्षिते च पराङ्‌मुखी ।। २२४.

फक्त पाहिल्यावर ती आनंदित होते, आणि जेव्हा तिच्याकडे पाहिलं जातं, तेव्हा ती चेहरा वळवते.

दृश्यमाना तथान्यत्र दृष्टिं क्षिपति चञ्चलां । तथाप्युपावर्त्तयितुं नैव शक्रोत्यशेषतः ।। २२४.

इतर कुठे पाहिलं जात असताना ती डोळ्यांनी चंचलपणे नजर टाकते, पण तरीही ती पूर्णपणे तिथून निघून जाऊ शकत नाही.

विवृणीति तथाह्गानि स्वस्या गुह्यानि भार्गव । गहितञ्च तथैवाङ्गं प्रयत्नेन निगूहति ।। २२४.

भृगुवंशी, अशा प्रकारे ती स्वतःचे हातपाय आणि काही गुपित गोष्टी उघड करते, पण जे पकडले जाते ते मात्र ती काळजीपूर्वक लपवते.

तद्दर्शने च कुरुते वालालिड्गनचुम्बनं । आभाष्यमाणा भवति सत्यवाक्या तथैव च ।। २२४.

त्याला पाहिल्यावर ती खेळकर हावभाव, मिठ्या आणि चुंबन करते; आणि बोलल्यावर ती खरं उत्तर देते.

स्पृष्टा पुलकितैरङ्गैः स्वेदेनैव च भज्यते । करोति च तथा राम सुलभद्रव्ययाचनं ।। २२४.

स्पर्श केल्यावर तिच्या अंगावर रोमांच येतात आणि घामाने ती ओलावते; आणि राम, ती सहजपणे लहानसहान वस्तू मागते.

ततः स्वल्पमपि प्राप्य करोति परमां मुदं । नामसङ्कीर्त्तनादेव मुदिता बहु मन्यते ।। २२४.

मग अगदी थोडं काही मिळालं तरी ती फार आनंदी होते; तिचं नाव कौतुकाने घेतलं की ती स्वतःला फार भाग्यवान समजते.

करकजाङ्काङ्कितान्यस्य फलानि प्रेषयत्यपि । तत्प्रेषितञ्च हृदये विन्यसत्यपि चादरात् ।। २२४.

ती स्वतःच्या हाताने खूण केलेली फळं त्याला पाठवते, आणि त्याने दिलेली वस्तू ती प्रेमाने आपल्या छातीवर ठेवते.

आलिङ्गनैश्च गात्राणि लिम्पतीवामृतेन या । सुप्ते स्वपित्यथादौ च तथा तस्य विबुध्यते ।। २२४.

मिठ्या मारून ती त्याचं शरीर जणू अमृताने व्यापते; तो झोपला की तीही झोपते, आणि तो उठला की तीही लगेच जागी होते.

उरू स्पृशति चात्यर्थं सुप्तञ्चैनं विबुध्यते । कपित्थचूर्णयोगेन तथा दध्नः स्रजा तथा ।। २२४.

ती त्याच्या मांड्या वारंवार स्पर्श करते आणि त्याला झोपेतून उठवते; कपीठ चूर्ण आणि दह्याच्या माळेनेही तसंच करते.

घृतं सुगन्धि भवति दुग्धैः क्षिप्तैस्तथा यवैः । भोज्यस्य कल्पनैवं स्याद्‌गन्धमुक्तिः प्रदर्श्यते ।। २२४.

दूध आणि जव मिसळल्यावर तूप सुगंधी होतं; अशा प्रकारे अन्नाची तयारी केल्यावर सुगंध येतो हे दाखवलं आहे.

शौचमाचमनं राम तथैव च विरेचनं । भावना चैव पाकश्च बोधनं धूपनन्तथा ।। २२४.

शौच, आचमन, तसेच शुद्धीकरण, ध्यान, स्वयंपाक, जागरण आणि धूप, हे सर्व राम.

वासनञ्चैव निर्द्दिष्टं कर्म्माष्टकमिदं स्मृतं । कपित्थविल्वजम्वाम्रकरवीरकपल्लबैः ।। २२४.

आणि सुवासिक करणे हेही सांगितले आहे; कपीठ, बेल, आंबा आणि करवीराच्या पानांनी हे आठ कर्म सांगितली आहेत.

कृत्वोदकन्तु यद्‌द्रव्यं शौवितं शौचनन्तु तत् । तेषामभावे शौचन्तु मृगदर्पाम्भसा भवेत् ।। २२४.

पाण्याने जे पदार्थ शुद्ध केले जातात, तेच शुद्ध मानले जातात; आणि ते नसतील तर कस्तुरीच्या पाण्याने शुद्धता मिळते.

सरलं देवकाष्ठञ्च८ कर्पूरं कान्तया सह । बालः कुन्दुरुकश्चैव गुग्गुलुः श्रीनिवासकः ।। २२४.

सरळ, देवदारू, कर्पूर, कुंदासोबत बाळ, कुंदुरु, गुग्गुळ आणि श्रीनिवासक.

सह सर्जरसेनैवं धूपद्रव्यैकविंशतिः । धूपद्रव्यगणादस्मादेकविंशाद्यथेच्छया ।। २२४.

सरजा या राळेसोबत असे एकवीस धूपाचे पदार्थ सांगितले आहेत; या धूपाच्या गटातून हवे तसे कितीही पदार्थ वापरता येतात.

द्वे द्वे द्रव्ये समादाय सर्जभागैर्न्नियोजयेत् । नखपिण्याकमलयैः संयोज्य मधुना तथा ।। २२४.

प्रत्येक दोन पदार्थ घ्यावेत आणि सरजाच्या समान भागात मिसळावेत; त्यात नख, पेंड आणि मध घालावे.

मासीं सुराञ्च कुष्ठञ्च स्नानद्रव्याणि निर्दिशेत् ।। २२४.

मासी, सुरा आणि कुष्ट हे स्नानासाठीचे पदार्थ सांगितले आहेत.

एतेभ्यस्तु समादाय द्रव्यत्रयमथेच्छया । मृगदर्पयुतं स्नानं कार्यं कन्दर्पवर्द्धनं ।। २२४.

यापैकी कोणतेही तीन पदार्थ निवडून, त्यात कस्तुरी मिसळून स्नान करावे, जे प्रेम वाढवते.