अग्निपुराणम्

पतिव्रतासु च स्त्रीषु विधबास्वतुरासु च । जीवन्तीनान्तु तासां ये संहरेयुः स्ववान्धवाः ।। २२२.

पतिव्रता, विधवा किंवा कोणताही आधार नसलेल्या स्त्रियांनाही हेच लागू; त्यांच्या नातेवाईकांनी त्या जिवंत असताना त्यांचे धन घेतले,

ताञ्‌छिष्याच्चौरदण्डेन धार्म्मिकः कृथिवीपतिः । सामान्यतो हृतञ्चौरैस्तद्वै दद्यात् स्वयं नृपः ।। २२२.

तर धर्मनिष्ठ राजा त्यांना चोरांसारखा दंड द्यावा; चोरांनी घेतलेले धन असल्यास, राजा स्वतः ते परत द्यावा.

चौररक्षाधिकारिब्यो राजापि हृतमाप्नुयात् । अहृते यो हृतं ब्रूयान्निः सार्यो दण्ड्य एव सः ।। २२२.

चोरी रोखण्याची जबाबदारी असणाऱ्यांकडूनही राजा चोरी गेलेले धन परत मिळवू शकतो; जो खोटे सांगून धन मागतो, त्याला हाकलून दंड द्यावा.

न तद्राज्ञा प्रदातव्यं गृहे यद्‌ गृहगैर्हृतं । स्राष्ट्रपण्यादादद्याद्राजा विंशतिमं द्विज ।। २२२.

राजाने आपल्या घरी घरगुती चोरांनी चोरलेली वस्तू कधीच स्वीकारू नये. पण आपल्या राज्यातील मालमत्तेतून, द्विज लोकांकडून राजा वीसावा भाग घ्यावा.

शुल्कांशं परदेशाच्च क्षयव्ययप्रकाशकं । ज्ञात्वा सङ्कल्पयेच्छुल्कं लाभं वणिग्यथाप्नुयात् ।। २२२.

परदेशातून येणाऱ्या कराचा भाग, ज्यातून तोटा आणि खर्च कळतो, हे जाणून राजा व्यापाऱ्याला नफा मिळेल असा कर ठरवावा.

विंशांशं लाभमादद्याद्दण्डनीयस्ततोऽन्यया । स्त्रीणां प्रव्रजितानाञ्च९ तरशुल्कं विवर्जयेत् ।। २२२.

राजाने नफ्यातून वीसावा भाग घ्यावा; दंड लागला असेल तर त्यापेक्षा जास्त घ्यावे. पण स्त्रिया आणि संन्याशांकडून ओलांडण्याचा कर घेऊ नये.

तरेषु दासदोषेण नष्टं दासास्तु दापयेत् । शूकधान्येषु षड्‌भागं शिम्बिधान्ये तथाष्टमं ।। २२२.

ओलांडताना नोकरांच्या चुकीमुळे काही हरवले तर ती भरपाई नोकरांनी द्यावी. साली असलेल्या धान्यांतून सहावा भाग, तर कडधान्यांतून आठवा भाग घ्यावा.

राजा वन्यार्थमादद्याद्देशकालानुरूपकं । पञ्चषङ्भागमादद्याद् राजा पशुहिरण्ययोः ।। २२२.

राजाने वनातील उत्पन्नावर, त्या प्रदेश व काळानुसार योग्य तेवढा हिस्सा घ्यावा. जनावरे आणि सोन्यातून राजा पाचवा किंवा सहावा भाग घ्यावा.

गन्धौषधिरसानाञ्च भाण्डानां सर्वस्यास्ममयस्य च । पत्रशाकतृणानाञ्च वंशवैणवचर्म्मणं ।। २२२.

सुगंध, औषधी, रस, सर्व प्रकारची भांडी, दगडाची सर्व वस्तू, तसेच पान, भाजीपाला, गवत, बांबू, वेणू, आणि कातडी यावरून—

वैदलानाञ्च भाण्डानां सर्वस्याश्ममयस्य च । षड्‌भागमेव चादद्यान्मधुमांसस्य सर्षिपः ।। २२२.

लाकडी भांडी आणि दगडाच्या सर्व वस्तूंवरूनही सहावा भाग घ्यावा; तसेच मध, मांस आणि मोहरी यावरूनही.

म्रियन्नपि न चादद्याद् ब्राह्मणेभ्यस्तथा करं । यस्य राज्ञस्तु विषये श्रोत्रियः सीदति क्षुधा ।। २२२.

राजाने ब्राह्मणांकडून कर कधीच घेऊ नये, अगदी स्वतः मरणासन्न असला तरी. जर राजाच्या राज्यात पंडित ब्राह्मण उपाशी असेल—

तस्य सीदति तद्राष्ट्रं व्याधिदुर्भिक्षतस्तरैः । श्रुतं वृत्तन्तु विज्ञाय वृत्तिं तस्य प्रकल्पयेत् ।। २२२.

तर त्या राज्यावर रोग, दुष्काळ आणि संकटे येतात. हे जाणून राजाने त्या ब्राह्मणाची उपजीविका ठरवावी.

क्षेच्च सर्वतस्त्वेनं पिता पुत्रमिवौरसं । संरक्ष्यमाणो राज्ञा यः कुरुते धर्ममन्वहं ।। २२२.

राजाने त्याचे सर्वत्र, जसा पिता आपल्या स्वतःच्या मुलाचे रक्षण करतो तशी काळजी घ्यावी. जो राजा रक्षण करतो आणि जो दररोज धर्माचरण करतो—

तेनायुर्वर्द्धते राज्ञो द्रविणं राष्ट्रमेव च । कर्म्म कुर्युर्न्नरेन्द्रस्य मासेनैकञ्च१० शिल्पिनः ।। २२२.

त्यामुळे राजाचे आयुष्य, संपत्ती आणि राज्य वाढते. कारागिरांनी राजासाठी महिन्यातून एक काम करावे.

राजधर्माः पुष्कर उवाच वक्ष्येऽन्तः पुरचिन्तां च धर्माद्याः पुरुषार्थकाः । अन्योन्यरक्षया तेषां सेवा कार्या स्त्रिया नृपैः ।। २२४.

पुष्कर म्हणाले: आता मी अंतःपुरातील काळजी आणि पुरुषार्थ साधणारे धर्म सांगतो. त्यात स्त्रियांनी एकमेकींचे रक्षण व सेवा करणे, हे राजांनी पाहावे.

धर्ममूलोऽर्थविटपस्तथा कर्म्मफलो महान् । त्रिवर्गपादपस्तत्र रक्षया फलभाग्‌ भवेत् ।। २२४.

धर्म हे मूळ, संपत्ती हा खोड, आणि कर्माचा मोठा फळ आहे. या त्रिवर्गाच्या झाडात रक्षण केल्याने फळाचा हिस्सा मिळतो.

कामाधीनाः१ स्त्रियो राम तदर्थं रत्नसङ्‌ग्रहः । सेव्यास्ता नातिसेव्यास्च भूभुजा विषयैषिणा ।। २२४.

स्त्रिया कामाच्या अधीन असतात, म्हणून रत्नसंग्रह महत्वाचा आहे. राज्याचा उपभोग घेऊ इच्छिणाऱ्या राजाने त्यांची सेवा करावी, पण अति करू नये.

दुष्टान्याचरते४ या तु नाभिनन्दति तत्कथां। ऐक्यं द्विषद्भिर्व्रजति गर्वं वहति चोद्धता ।। २२४.

दुष्ट स्त्री चुकीचे वागते, अशा गोष्टींना पसंती देत नाही, शत्रूंशी संग करते आणि गर्वाने उद्धटपणा दाखवते.

चुम्बिता मार्ष्टि वदनं दत्तन्न बहु मन्यते । स्वपित्यादौ प्रसुप्तापि तथा पश्चाद्विबुध्यते ।। २२४.

चुंबन दिल्यावर ती चेहरा पुसते, दिलेले अन्न तिला महत्त्वाचे वाटत नाही, सुरुवातीला आणि नंतरही झोपते, आणि उशिरा जागी होते.

स्पृष्टा धुनोति गात्राणि गात्रञ्च विरुणाद्धि या । ईषच्छृणोति वाक्यानि प्रियाण्यपि पराङ्‌मुखी ।। २२४.

स्पर्श केला तर ती आपले अंग हलवते आणि वळवते, प्रिय शब्दही ऐकताना तोंड वळवते आणि फक्त थोडेसेच ऐकते.

तत्कामितासु च स्त्रीसु मध्यस्थेव च लक्ष्यते । ज्ञातमण्डनकालापि न करोति च मण्डनं ।। २२४.

इच्छित स्त्रियांमध्ये जी उदासीन असते, ती ओळखता येते—तिला माहीत असूनही सजावटीची वेळ आली आहे, तरी ती स्वतःला सजवत नाही.

दृष्ट्वैव हृष्टा भवति वीक्षिते च पराङ्‌मुखी ।। २२४.

फक्त पाहिल्यावर ती आनंदित होते, आणि जेव्हा तिच्याकडे पाहिलं जातं, तेव्हा ती चेहरा वळवते.

दृश्यमाना तथान्यत्र दृष्टिं क्षिपति चञ्चलां । तथाप्युपावर्त्तयितुं नैव शक्रोत्यशेषतः ।। २२४.

इतर कुठे पाहिलं जात असताना ती डोळ्यांनी चंचलपणे नजर टाकते, पण तरीही ती पूर्णपणे तिथून निघून जाऊ शकत नाही.

विवृणीति तथाह्गानि स्वस्या गुह्यानि भार्गव । गहितञ्च तथैवाङ्गं प्रयत्नेन निगूहति ।। २२४.

भृगुवंशी, अशा प्रकारे ती स्वतःचे हातपाय आणि काही गुपित गोष्टी उघड करते, पण जे पकडले जाते ते मात्र ती काळजीपूर्वक लपवते.

तद्दर्शने च कुरुते वालालिड्गनचुम्बनं । आभाष्यमाणा भवति सत्यवाक्या तथैव च ।। २२४.

त्याला पाहिल्यावर ती खेळकर हावभाव, मिठ्या आणि चुंबन करते; आणि बोलल्यावर ती खरं उत्तर देते.

स्पृष्टा पुलकितैरङ्गैः स्वेदेनैव च भज्यते । करोति च तथा राम सुलभद्रव्ययाचनं ।। २२४.

स्पर्श केल्यावर तिच्या अंगावर रोमांच येतात आणि घामाने ती ओलावते; आणि राम, ती सहजपणे लहानसहान वस्तू मागते.

ततः स्वल्पमपि प्राप्य करोति परमां मुदं । नामसङ्कीर्त्तनादेव मुदिता बहु मन्यते ।। २२४.

मग अगदी थोडं काही मिळालं तरी ती फार आनंदी होते; तिचं नाव कौतुकाने घेतलं की ती स्वतःला फार भाग्यवान समजते.

करकजाङ्काङ्कितान्यस्य फलानि प्रेषयत्यपि । तत्प्रेषितञ्च हृदये विन्यसत्यपि चादरात् ।। २२४.

ती स्वतःच्या हाताने खूण केलेली फळं त्याला पाठवते, आणि त्याने दिलेली वस्तू ती प्रेमाने आपल्या छातीवर ठेवते.

आलिङ्गनैश्च गात्राणि लिम्पतीवामृतेन या । सुप्ते स्वपित्यथादौ च तथा तस्य विबुध्यते ।। २२४.

मिठ्या मारून ती त्याचं शरीर जणू अमृताने व्यापते; तो झोपला की तीही झोपते, आणि तो उठला की तीही लगेच जागी होते.