अग्निपुराणम्

राष्ट्रपीडाकरो राजा नरके वसते चिरं ।। २२३.

जो राजा आपल्या राज्यावर अन्याय करतो, तो नरकात फार काळ राहतो.

किं यज्ञैस्तपसा तस्य प्रजा यस्य न रक्षिताः । सुरक्षिताः प्रचजा यस्य स्वर्गस्तस्य गृहोपमः ।। २२३.

ज्याच्या प्रजेला संरक्षण नाही, त्याला यज्ञ किंवा तपाचा काय उपयोग? ज्याच्या प्रजेला चांगले रक्षण मिळते, त्याच्यासाठी स्वर्ग हे घरासारखेच आहे.

अरक्षिताः प्र्जा यस्य नरकं तस्य मन्दिरं । राजा षड्‌बागमादत्ते सुकृताद्‌दुष्कृतादपि ।। २२२.

ज्याच्या प्रजेला रक्षण नाही, त्याचे राजवाडेच नरकासारखे होतात; राजा चांगल्या आणि वाईट कर्मांतून सहावा हिस्सा घेतो.

धर्म्मागमो रक्षणाच्च पापाप्नोत्यरक्षणात् । सुभगा विटभीतेव राजवल्लभतस्करैः ।। २२२.

रक्षण केल्याने धर्म मिळतो, पण रक्षण न केल्याने पाप लागते. जशी भाग्यवान स्त्री राजाला, त्याच्या आवडत्यांना आणि चोरांना सापडते, तशीच स्थिती होते.

निधिंद्विजात्तमः प्राप्य गृह्णीयात्सकलं तथा ।। २२२.

कोणत्याही ब्राह्मणाने खजिना सापडल्यावर तो पूर्णपणे घ्यावा.

चतुर्थमष्टमं भागं तथा षोडशमं द्विजः । वर्णकमेण दद्याच्च निधिं पात्रे तु धर्म्मतः ।। २२२.

ब्राह्मणाने आपापल्या जातीप्रमाणे चौथ्या, आठव्या किंवा सोळाव्या भागात खजिना द्यावा आणि योग्य पात्राला धर्माने दान करावा.

अनृतन्तु वदन् दण्ड्यः७ सुवित्तस्यांशमष्टमं । प्रणष्टस्वामिकमृक्‌थं राजा त्र्यव्दं निधापयेत् ।। २२२.

खोटे बोलणाऱ्याला संपत्तीच्या आठव्या भागाचा दंड द्यावा; हरवलेल्या मालकाचा शोध न लागल्यास राजा तो माल तीन वर्षे ठेवावा.

अर्वाक्‌ त्र्यब्दाद्धरेत्‌स्वामी परेण नृपतिर्हरेत् । ममेदमितिया ब्रूयात् सोऽर्थयुक्तो यथाविधि ।। २२२.

तीन वर्षांत मालक आला तर त्याला माल मिळावा; त्यानंतर राजा तो घ्यावा. दावेदाराने 'हा माझा आहे' असे योग्य कारणासह सांगावे.

सम्पाद्य रूपसङ्ख्यादोन् स्वामी तद्‌ द्रव्यमर्हति । बालदायादिकमृक्थं८ तावद्राजानुपालपेत् ।। २२२.

मालकाने रूप व मोजणी सांगितली तर त्याला तो माल मिळावा; लहान मुलांचे किंवा वारसांचे मालक नसलेले धन तोपर्यंत राजाने जपावे.

यावत्स्यात्स समावृत्तो यावद्वातीतशैशवः । बालपुत्रासु चैवं स्याद्रक्षणं निष्कुलासु च ।। २२२.

जोपर्यंत मुलगा मोठा होत नाही किंवा बालपण संपत नाही, तोपर्यंत लहान मुलांचे आणि कुटुंब नसलेल्या लोकांचे धन राजाने जपावे.

पतिव्रतासु च स्त्रीषु विधबास्वतुरासु च । जीवन्तीनान्तु तासां ये संहरेयुः स्ववान्धवाः ।। २२२.

पतिव्रता, विधवा किंवा कोणताही आधार नसलेल्या स्त्रियांनाही हेच लागू; त्यांच्या नातेवाईकांनी त्या जिवंत असताना त्यांचे धन घेतले,

ताञ्‌छिष्याच्चौरदण्डेन धार्म्मिकः कृथिवीपतिः । सामान्यतो हृतञ्चौरैस्तद्वै दद्यात् स्वयं नृपः ।। २२२.

तर धर्मनिष्ठ राजा त्यांना चोरांसारखा दंड द्यावा; चोरांनी घेतलेले धन असल्यास, राजा स्वतः ते परत द्यावा.

चौररक्षाधिकारिब्यो राजापि हृतमाप्नुयात् । अहृते यो हृतं ब्रूयान्निः सार्यो दण्ड्य एव सः ।। २२२.

चोरी रोखण्याची जबाबदारी असणाऱ्यांकडूनही राजा चोरी गेलेले धन परत मिळवू शकतो; जो खोटे सांगून धन मागतो, त्याला हाकलून दंड द्यावा.

न तद्राज्ञा प्रदातव्यं गृहे यद्‌ गृहगैर्हृतं । स्राष्ट्रपण्यादादद्याद्राजा विंशतिमं द्विज ।। २२२.

राजाने आपल्या घरी घरगुती चोरांनी चोरलेली वस्तू कधीच स्वीकारू नये. पण आपल्या राज्यातील मालमत्तेतून, द्विज लोकांकडून राजा वीसावा भाग घ्यावा.

शुल्कांशं परदेशाच्च क्षयव्ययप्रकाशकं । ज्ञात्वा सङ्कल्पयेच्छुल्कं लाभं वणिग्यथाप्नुयात् ।। २२२.

परदेशातून येणाऱ्या कराचा भाग, ज्यातून तोटा आणि खर्च कळतो, हे जाणून राजा व्यापाऱ्याला नफा मिळेल असा कर ठरवावा.

विंशांशं लाभमादद्याद्दण्डनीयस्ततोऽन्यया । स्त्रीणां प्रव्रजितानाञ्च९ तरशुल्कं विवर्जयेत् ।। २२२.

राजाने नफ्यातून वीसावा भाग घ्यावा; दंड लागला असेल तर त्यापेक्षा जास्त घ्यावे. पण स्त्रिया आणि संन्याशांकडून ओलांडण्याचा कर घेऊ नये.

तरेषु दासदोषेण नष्टं दासास्तु दापयेत् । शूकधान्येषु षड्‌भागं शिम्बिधान्ये तथाष्टमं ।। २२२.

ओलांडताना नोकरांच्या चुकीमुळे काही हरवले तर ती भरपाई नोकरांनी द्यावी. साली असलेल्या धान्यांतून सहावा भाग, तर कडधान्यांतून आठवा भाग घ्यावा.

राजा वन्यार्थमादद्याद्देशकालानुरूपकं । पञ्चषङ्भागमादद्याद् राजा पशुहिरण्ययोः ।। २२२.

राजाने वनातील उत्पन्नावर, त्या प्रदेश व काळानुसार योग्य तेवढा हिस्सा घ्यावा. जनावरे आणि सोन्यातून राजा पाचवा किंवा सहावा भाग घ्यावा.

गन्धौषधिरसानाञ्च भाण्डानां सर्वस्यास्ममयस्य च । पत्रशाकतृणानाञ्च वंशवैणवचर्म्मणं ।। २२२.

सुगंध, औषधी, रस, सर्व प्रकारची भांडी, दगडाची सर्व वस्तू, तसेच पान, भाजीपाला, गवत, बांबू, वेणू, आणि कातडी यावरून—

वैदलानाञ्च भाण्डानां सर्वस्याश्ममयस्य च । षड्‌भागमेव चादद्यान्मधुमांसस्य सर्षिपः ।। २२२.

लाकडी भांडी आणि दगडाच्या सर्व वस्तूंवरूनही सहावा भाग घ्यावा; तसेच मध, मांस आणि मोहरी यावरूनही.

म्रियन्नपि न चादद्याद् ब्राह्मणेभ्यस्तथा करं । यस्य राज्ञस्तु विषये श्रोत्रियः सीदति क्षुधा ।। २२२.

राजाने ब्राह्मणांकडून कर कधीच घेऊ नये, अगदी स्वतः मरणासन्न असला तरी. जर राजाच्या राज्यात पंडित ब्राह्मण उपाशी असेल—

तस्य सीदति तद्राष्ट्रं व्याधिदुर्भिक्षतस्तरैः । श्रुतं वृत्तन्तु विज्ञाय वृत्तिं तस्य प्रकल्पयेत् ।। २२२.

तर त्या राज्यावर रोग, दुष्काळ आणि संकटे येतात. हे जाणून राजाने त्या ब्राह्मणाची उपजीविका ठरवावी.

क्षेच्च सर्वतस्त्वेनं पिता पुत्रमिवौरसं । संरक्ष्यमाणो राज्ञा यः कुरुते धर्ममन्वहं ।। २२२.

राजाने त्याचे सर्वत्र, जसा पिता आपल्या स्वतःच्या मुलाचे रक्षण करतो तशी काळजी घ्यावी. जो राजा रक्षण करतो आणि जो दररोज धर्माचरण करतो—

तेनायुर्वर्द्धते राज्ञो द्रविणं राष्ट्रमेव च । कर्म्म कुर्युर्न्नरेन्द्रस्य मासेनैकञ्च१० शिल्पिनः ।। २२२.

त्यामुळे राजाचे आयुष्य, संपत्ती आणि राज्य वाढते. कारागिरांनी राजासाठी महिन्यातून एक काम करावे.

राजधर्माः पुष्कर उवाच वक्ष्येऽन्तः पुरचिन्तां च धर्माद्याः पुरुषार्थकाः । अन्योन्यरक्षया तेषां सेवा कार्या स्त्रिया नृपैः ।। २२४.

पुष्कर म्हणाले: आता मी अंतःपुरातील काळजी आणि पुरुषार्थ साधणारे धर्म सांगतो. त्यात स्त्रियांनी एकमेकींचे रक्षण व सेवा करणे, हे राजांनी पाहावे.

धर्ममूलोऽर्थविटपस्तथा कर्म्मफलो महान् । त्रिवर्गपादपस्तत्र रक्षया फलभाग्‌ भवेत् ।। २२४.

धर्म हे मूळ, संपत्ती हा खोड, आणि कर्माचा मोठा फळ आहे. या त्रिवर्गाच्या झाडात रक्षण केल्याने फळाचा हिस्सा मिळतो.

कामाधीनाः१ स्त्रियो राम तदर्थं रत्नसङ्‌ग्रहः । सेव्यास्ता नातिसेव्यास्च भूभुजा विषयैषिणा ।। २२४.

स्त्रिया कामाच्या अधीन असतात, म्हणून रत्नसंग्रह महत्वाचा आहे. राज्याचा उपभोग घेऊ इच्छिणाऱ्या राजाने त्यांची सेवा करावी, पण अति करू नये.

दुष्टान्याचरते४ या तु नाभिनन्दति तत्कथां। ऐक्यं द्विषद्भिर्व्रजति गर्वं वहति चोद्धता ।। २२४.

दुष्ट स्त्री चुकीचे वागते, अशा गोष्टींना पसंती देत नाही, शत्रूंशी संग करते आणि गर्वाने उद्धटपणा दाखवते.

चुम्बिता मार्ष्टि वदनं दत्तन्न बहु मन्यते । स्वपित्यादौ प्रसुप्तापि तथा पश्चाद्विबुध्यते ।। २२४.

चुंबन दिल्यावर ती चेहरा पुसते, दिलेले अन्न तिला महत्त्वाचे वाटत नाही, सुरुवातीला आणि नंतरही झोपते, आणि उशिरा जागी होते.