अग्निपुराणम्

मण्डनं वर्जयेन्नारी तथा प्रोषितभर्तृका । देवताराधनपरा तिष्ठेद्भर्त्तृहिते रता ।। २२२.

जिचा पती दूर आहे, तिने अलंकार घालू नयेत. तिने देवपूजेत मन लावावे आणि पतीच्या हितासाठी राहावे.

धारयेन्मङ्गलार्थाय किञ्चिदाभरणन्तथा । भर्त्राग्नि या विशेन्नारी सापि स्वर्गमवाप्नुयात् ।। २२२.

मंगलासाठी थोडे दागिने घालावे. पतीसह अग्नीत प्रवेश करणारी स्त्रीही स्वर्गात जाते.

श्रियः सम्पूजनङ्कार्य्यं गृहसम्मार्जनादिकं । द्वादश्यांकात्तिके विष्णुं गां सवत्सां ददेत्तथा ।। २२२.

श्रीची पूजा, घर स्वच्छ करणे वगैरे करावे. कार्तिक महिन्यात द्वादशीला, विष्णूला वासरासह गाय द्यावी.

सप्तम्यां मार्गशीर्षे तु सितेऽभ्यर्च्य दिवाकरं ।। २२२.

मार्गशीर्ष महिन्यात शुक्ल पक्षातील सप्तमीला, सूर्याची पूजा करावी.

पुष्कर उवाच ग्रामस्याधिपति कुर्य्याद्दशग्रामाधिपं नृपः । शतग्रामाधिपञ्चान्यं तथैव विषयेस्वरं ।। २२३.

पुष्कर म्हणाला: राजाने गावाचा प्रमुख नेमावा, दहा गावांचा प्रमुख नेमावा, शंभर गावांचा प्रमुख वेगळा नेमावा आणि त्याचप्रमाणे विभागाचा स्वामीही नेमावा.

तेषां भोगविभागश्च भवेत् कर्म्मानुरूपतः । नित्यमेव तथा कार्य्यं तेतषाञ्चारैः परीक्षणं ।। २२३.

त्यांच्या कर्मानुसार त्यांना सुखभोग आणि संपत्तीचे वाटप मिळते; त्यांच्या वर्तनाची नेहमीच तशीच तपासणी करावी.

ग्रामे दोषान् समुत्पन्नान् ग्रामेशः प्रशमं नयेत् । अशक्तो दशपालस्य स तु गत्वा निवेदयेत् ।। २२३.

गावात काही दोष निर्माण झाले तर गावाचा प्रमुख ते शांत करावा; तो न जमल्यास, दहापंचायतीच्या प्रमुखाकडे जाऊन कळवावे.

श्रुत्वापि दशपालोऽपि तत्र युक्तिमुपाचरेत् । वित्ताद्याप्नोति राजा वै विष्यात्तु सुरक्षइतात् ।। २२३.

दहापंचायतीचा प्रमुख हे ऐकून योग्य उपाय करावा; राजा जिल्ह्यातून मिळणाऱ्या संपत्तीमुळे आणि करामुळे त्याचे रक्षण करतो.

धनवान्धर्म्ममाप्नोति धनवान् काममश्नुते । उच्छिद्यन्ते विना ह्यर्थै१ क्रिया ग्रीष्मे सरिद्यथा ।। २२३.

धनवान माणूस धर्म मिळवतो आणि इच्छाही पूर्ण करतो; कारण पैसा नसल्यास सर्व कामे थांबतात, जसे उन्हाळ्यात नद्या सुकतात.

विशेषो नास्ति लोकेषु पतितस्याधनस्य च । पतितान्न तु गृह्णन्ति दरिद्रो न प्रयच्छति ।। २२३.

जगात पडलेल्या आणि गरीब माणसात काहीच फरक राहत नाही; पडलेल्याकडून कोणी काही घेत नाही आणि गरीब देऊ शकत नाही.

राष्ट्रपीडाकरो राजा नरके वसते चिरं ।। २२३.

जो राजा आपल्या राज्यावर अन्याय करतो, तो नरकात फार काळ राहतो.

किं यज्ञैस्तपसा तस्य प्रजा यस्य न रक्षिताः । सुरक्षिताः प्रचजा यस्य स्वर्गस्तस्य गृहोपमः ।। २२३.

ज्याच्या प्रजेला संरक्षण नाही, त्याला यज्ञ किंवा तपाचा काय उपयोग? ज्याच्या प्रजेला चांगले रक्षण मिळते, त्याच्यासाठी स्वर्ग हे घरासारखेच आहे.

अरक्षिताः प्र्जा यस्य नरकं तस्य मन्दिरं । राजा षड्‌बागमादत्ते सुकृताद्‌दुष्कृतादपि ।। २२२.

ज्याच्या प्रजेला रक्षण नाही, त्याचे राजवाडेच नरकासारखे होतात; राजा चांगल्या आणि वाईट कर्मांतून सहावा हिस्सा घेतो.

धर्म्मागमो रक्षणाच्च पापाप्नोत्यरक्षणात् । सुभगा विटभीतेव राजवल्लभतस्करैः ।। २२२.

रक्षण केल्याने धर्म मिळतो, पण रक्षण न केल्याने पाप लागते. जशी भाग्यवान स्त्री राजाला, त्याच्या आवडत्यांना आणि चोरांना सापडते, तशीच स्थिती होते.

निधिंद्विजात्तमः प्राप्य गृह्णीयात्सकलं तथा ।। २२२.

कोणत्याही ब्राह्मणाने खजिना सापडल्यावर तो पूर्णपणे घ्यावा.

चतुर्थमष्टमं भागं तथा षोडशमं द्विजः । वर्णकमेण दद्याच्च निधिं पात्रे तु धर्म्मतः ।। २२२.

ब्राह्मणाने आपापल्या जातीप्रमाणे चौथ्या, आठव्या किंवा सोळाव्या भागात खजिना द्यावा आणि योग्य पात्राला धर्माने दान करावा.

अनृतन्तु वदन् दण्ड्यः७ सुवित्तस्यांशमष्टमं । प्रणष्टस्वामिकमृक्‌थं राजा त्र्यव्दं निधापयेत् ।। २२२.

खोटे बोलणाऱ्याला संपत्तीच्या आठव्या भागाचा दंड द्यावा; हरवलेल्या मालकाचा शोध न लागल्यास राजा तो माल तीन वर्षे ठेवावा.

अर्वाक्‌ त्र्यब्दाद्धरेत्‌स्वामी परेण नृपतिर्हरेत् । ममेदमितिया ब्रूयात् सोऽर्थयुक्तो यथाविधि ।। २२२.

तीन वर्षांत मालक आला तर त्याला माल मिळावा; त्यानंतर राजा तो घ्यावा. दावेदाराने 'हा माझा आहे' असे योग्य कारणासह सांगावे.

सम्पाद्य रूपसङ्ख्यादोन् स्वामी तद्‌ द्रव्यमर्हति । बालदायादिकमृक्थं८ तावद्राजानुपालपेत् ।। २२२.

मालकाने रूप व मोजणी सांगितली तर त्याला तो माल मिळावा; लहान मुलांचे किंवा वारसांचे मालक नसलेले धन तोपर्यंत राजाने जपावे.

यावत्स्यात्स समावृत्तो यावद्वातीतशैशवः । बालपुत्रासु चैवं स्याद्रक्षणं निष्कुलासु च ।। २२२.

जोपर्यंत मुलगा मोठा होत नाही किंवा बालपण संपत नाही, तोपर्यंत लहान मुलांचे आणि कुटुंब नसलेल्या लोकांचे धन राजाने जपावे.

पतिव्रतासु च स्त्रीषु विधबास्वतुरासु च । जीवन्तीनान्तु तासां ये संहरेयुः स्ववान्धवाः ।। २२२.

पतिव्रता, विधवा किंवा कोणताही आधार नसलेल्या स्त्रियांनाही हेच लागू; त्यांच्या नातेवाईकांनी त्या जिवंत असताना त्यांचे धन घेतले,

ताञ्‌छिष्याच्चौरदण्डेन धार्म्मिकः कृथिवीपतिः । सामान्यतो हृतञ्चौरैस्तद्वै दद्यात् स्वयं नृपः ।। २२२.

तर धर्मनिष्ठ राजा त्यांना चोरांसारखा दंड द्यावा; चोरांनी घेतलेले धन असल्यास, राजा स्वतः ते परत द्यावा.

चौररक्षाधिकारिब्यो राजापि हृतमाप्नुयात् । अहृते यो हृतं ब्रूयान्निः सार्यो दण्ड्य एव सः ।। २२२.

चोरी रोखण्याची जबाबदारी असणाऱ्यांकडूनही राजा चोरी गेलेले धन परत मिळवू शकतो; जो खोटे सांगून धन मागतो, त्याला हाकलून दंड द्यावा.

न तद्राज्ञा प्रदातव्यं गृहे यद्‌ गृहगैर्हृतं । स्राष्ट्रपण्यादादद्याद्राजा विंशतिमं द्विज ।। २२२.

राजाने आपल्या घरी घरगुती चोरांनी चोरलेली वस्तू कधीच स्वीकारू नये. पण आपल्या राज्यातील मालमत्तेतून, द्विज लोकांकडून राजा वीसावा भाग घ्यावा.

शुल्कांशं परदेशाच्च क्षयव्ययप्रकाशकं । ज्ञात्वा सङ्कल्पयेच्छुल्कं लाभं वणिग्यथाप्नुयात् ।। २२२.

परदेशातून येणाऱ्या कराचा भाग, ज्यातून तोटा आणि खर्च कळतो, हे जाणून राजा व्यापाऱ्याला नफा मिळेल असा कर ठरवावा.

विंशांशं लाभमादद्याद्दण्डनीयस्ततोऽन्यया । स्त्रीणां प्रव्रजितानाञ्च९ तरशुल्कं विवर्जयेत् ।। २२२.

राजाने नफ्यातून वीसावा भाग घ्यावा; दंड लागला असेल तर त्यापेक्षा जास्त घ्यावे. पण स्त्रिया आणि संन्याशांकडून ओलांडण्याचा कर घेऊ नये.

तरेषु दासदोषेण नष्टं दासास्तु दापयेत् । शूकधान्येषु षड्‌भागं शिम्बिधान्ये तथाष्टमं ।। २२२.

ओलांडताना नोकरांच्या चुकीमुळे काही हरवले तर ती भरपाई नोकरांनी द्यावी. साली असलेल्या धान्यांतून सहावा भाग, तर कडधान्यांतून आठवा भाग घ्यावा.

राजा वन्यार्थमादद्याद्देशकालानुरूपकं । पञ्चषङ्भागमादद्याद् राजा पशुहिरण्ययोः ।। २२२.

राजाने वनातील उत्पन्नावर, त्या प्रदेश व काळानुसार योग्य तेवढा हिस्सा घ्यावा. जनावरे आणि सोन्यातून राजा पाचवा किंवा सहावा भाग घ्यावा.

गन्धौषधिरसानाञ्च भाण्डानां सर्वस्यास्ममयस्य च । पत्रशाकतृणानाञ्च वंशवैणवचर्म्मणं ।। २२२.

सुगंध, औषधी, रस, सर्व प्रकारची भांडी, दगडाची सर्व वस्तू, तसेच पान, भाजीपाला, गवत, बांबू, वेणू, आणि कातडी यावरून—