अग्निपुराणम्

किञ्चिद्‌ब्राह्मणसंयुक्तो बहुकर्म्मकरस्तथा । अदेवमातृको भक्तजलो देशः प्रशस्यने ।। २२२.

ज्या प्रदेशात थोडे ब्राह्मण, भरपूर काम करणारे लोक, शुद्ध वंशाचे, सेवेला वाहिलेले आणि भरपूर पाणी आहे, तो प्रदेश उत्तम मानला जातो.

अगम्यः परचक्राणां व्यालतस्करवर्जितः ।। २२२.

शत्रूच्या सैन्याला जिथे पोहोचता येत नाही, तसेच जिथे हिंस्र प्राणी आणि चोर नाहीत, असा प्रदेश असावा.

षण्णामेकतमं दुर्गं तच्च कृत्वा वसेद्‌ बली । धनुर्दुंर्गं महीदुर्गं नरदुर्गं तथैव च ।। २२२.

छः प्रकारच्या किल्ल्यांपैकी एक किल्ला बांधून, बलाढ्य राजा तिथे राहावा — धनुष्याचा किल्ला, मातीचा किल्ला, माणसांचा किल्ला, झाडांचा किल्ला, पाण्याचा किल्ला किंवा डोंगराचा किल्ला.

वार्क्षञ्चैवाम्बुदुर्गञ्च गिरिदुर्गञ्च भार्गव । सर्वोत्तमं शैलदुर्गमभेद्यं चान्यभेदनं ।। २२२.

या सर्वांमध्ये, भृगुवंशीय, डोंगरावरील किल्ला सर्वश्रेष्ठ आहे; तो कोणीही जिंकू शकत नाही आणि इतर किल्ल्यांना हरवू शकतो.

पूरन्तत्र च हट्टाद्यदेवतायतनादिकं । अनुयन्त्रायुधोपेतं सोदकं दुर्गमुत्तमं ।। २२२.

जिथे गाव, बाजार, देवळे आणि अशी अनेक ठिकाणे आहेत, यंत्रे आणि शस्त्रांनी सज्ज आहे, तसेच पाण्याचा पुरवठा आहे, तो किल्ला सर्वोत्तम मानला जातो.

राजरक्षां प्रवक्ष्यामि रक्ष्यो भूपो विषादितः । पञ्चाङ्गस्तु शिरीषः स्यान्मूत्रपिष्टो विपार्द्दनः ।। २२२.

आता मी राजाच्या रक्षणाची माहिती सांगतो. राजाचे विषापासून रक्षण करणे आवश्यक आहे. त्यासाठी पाच प्रकारचे उपाय — शिरीष, मूत्रात मळलेले, विपार्दन — हे आहेत.

शतावरी छिन्नरुहा विषघ्नी तण्डुलीयकं । कोषातकी च कल्हारी ब्राह्मी चित्रपटोलिका ।। २२२.

शतावरी, छिन्नरुहा, विषघ्नी, तांदुळी, कोशातकी, कल्हारी, ब्राह्मी आणि चित्रपटोलीका — हे सर्व विषनाशक आहेत.

मण्डूकपर्णी वाराही धात्र्यानन्दकमेव च । उन्मादिनी सोमराजी विषघ्नं रत्नमेव च ।। २२२.

मंडूकपर्णी, वाराही, धात्री, आनंदक, उन्मादिनी, सोमराजी, विषघ्न आणि रत्न हे औषधी आहेत.

वास्तुलक्षणसंयुक्ते वसन् दुर्गे सुरान्यजेत् । प्रजाश्च पालयेद्‌दुष्टाञ्जयेद्दानानि दापयेत् ।। २२२.

शुभ चिन्हांनी युक्त असलेल्या किल्ल्यात राहून, देवांची पूजा करावी. प्रजेला सांभाळावे, दुष्टांना वश करावे आणि दान द्यावे.

देवद्रव्यादिहरणात् कल्पन्तु नरके वसेत् । देवालयानि कुर्वीत देवपूजारतो नृपः ।। २२२.

देवांचे द्रव्य घेतल्यास नरकात जावे लागते. राजा नेहमी देवळे बांधावी आणि देवपूजेत मन लावावे.

सुरालयाः पालनीयाः स्थापनीयाश्च देवताः । मृण्मयाद्दारुजं पुण्यं दारुजादिष्टकामयं ।। २२२.

देवळांचे रक्षण करावे आणि देवतांची स्थापना करावी. माती, लाकूड किंवा विटेची मूर्ती करणे पुण्याचे आहे.

ऐष्टकाच्छैलजं पुण्यं शैलजात् स्वर्णरत्नजं । क्रीडन् सुरगृहं कुर्वन् भुक्तिमुक्तिमवाप्नुयात् ।। २२२.

विटेची आणि दगडाची मूर्ती पुण्याची असते, तर दगड, सोने किंवा रत्नांची मूर्ती अधिक पुण्याची असते. जो देवांचे मंदिर बांधतो, त्याला भोग आणि मुक्ती मिळते.

चित्र्कृद् गीतवाद्यादिप्रेक्षणीयादिदानकृत् । तैलाज्यमधुदुग्धाद्यैः स्नाप्य देवं दिवं व्रजेत् ।। २२२.

जो चित्र, गाणे, वाद्ये वगैरे कार्यक्रम करतो आणि देवाला तेल, तूप, मध, दूध इत्यादींनी स्नान घालतो, तो स्वर्गात जातो.

पूजयेत् पालयेद्विप्रान् द्विजस्वन्न हरेन्नृपः । सुवर्णमेकं गामेकां भूमेरप्येकमङ्गुलं ।। २२२.

राजाने ब्राह्मणांची पूजा व रक्षण करावे आणि द्विजांचे अन्न घेऊ नये. जो एक सोन्याचा तुकडा, एक गाय किंवा एक अंगुळभर जमीन घेतो—

हरन्नरकमाप्नोति यावदाहूतसम्प्लवं । दुराचारन्न द्विषेच्च सर्वपापेष्वपि स्थितं ।। २२२.

जो असे करतो, तो अखेरच्या प्रलयापर्यंत नरकात जातो. वाईट वर्तन करणाऱ्यांवरही द्वेष करू नये, जरी ते सर्व पापात गुंतले असले तरी.

नैवास्ति ब्राह्मणबधात् पापं गुरुतरं क्वचित् । अदैवं दैवतं कुर्य्युः कुर्य्युर्द्दैवमदैवतं ।। २२२.

ब्राह्मणहत्येपेक्षा मोठे पाप कुठेही नाही. जे दैवताला अधम किंवा अधमाला दैवत मानतात—

ब्राह्णणी रुदती हन्ति कुलं राज्यं प्र्जास्तथा ।। २२२.

रडणारी ब्राह्मण स्त्री घर, राज्य आणि प्रजाही नष्ट करते.

साध्वीस्त्रीणां पालनञ्च राजा कुर्य्याच्च धार्मिकः । स्त्रिया प्रहृष्टया भाव्यं गृहकार्यैकदक्षया ।। २२२.

धार्मिक राजा सती स्त्रियांचे रक्षण करतो. स्त्रीने नेहमी आनंदी, घरकामात कुशल असावे.

सुसंम्कृतोपस्करया व्यये चामुक्तहस्तया । यस्मै दद्यात्पिता त्वेनां शुश्रषेत्तं पति सदा ।। २२२.

सर्व वस्तू नीट ठेवणारी आणि खर्चात हात आखडता असावी. वडिलांनी ज्या पुरुषाला तिला दिले, त्याची नेहमी सेवा करावी.

मृते भर्त्तरि स्वर्य्यायात् ब्रह्मचर्ये स्थिताङ्गना । परवेश्मरुचिर्न्न स्यान्न स्यात् कलहशालिनी ।। २२२.

पती मेल्यावर जी स्त्री ब्रह्मचर्य पाळते, ती स्वर्गात जाते. तिने दुसऱ्याच्या घरी आनंद मानू नये किंवा भांडकुदळपणा करू नये.

मण्डनं वर्जयेन्नारी तथा प्रोषितभर्तृका । देवताराधनपरा तिष्ठेद्भर्त्तृहिते रता ।। २२२.

जिचा पती दूर आहे, तिने अलंकार घालू नयेत. तिने देवपूजेत मन लावावे आणि पतीच्या हितासाठी राहावे.

धारयेन्मङ्गलार्थाय किञ्चिदाभरणन्तथा । भर्त्राग्नि या विशेन्नारी सापि स्वर्गमवाप्नुयात् ।। २२२.

मंगलासाठी थोडे दागिने घालावे. पतीसह अग्नीत प्रवेश करणारी स्त्रीही स्वर्गात जाते.

श्रियः सम्पूजनङ्कार्य्यं गृहसम्मार्जनादिकं । द्वादश्यांकात्तिके विष्णुं गां सवत्सां ददेत्तथा ।। २२२.

श्रीची पूजा, घर स्वच्छ करणे वगैरे करावे. कार्तिक महिन्यात द्वादशीला, विष्णूला वासरासह गाय द्यावी.

सप्तम्यां मार्गशीर्षे तु सितेऽभ्यर्च्य दिवाकरं ।। २२२.

मार्गशीर्ष महिन्यात शुक्ल पक्षातील सप्तमीला, सूर्याची पूजा करावी.

पुष्कर उवाच ग्रामस्याधिपति कुर्य्याद्दशग्रामाधिपं नृपः । शतग्रामाधिपञ्चान्यं तथैव विषयेस्वरं ।। २२३.

पुष्कर म्हणाला: राजाने गावाचा प्रमुख नेमावा, दहा गावांचा प्रमुख नेमावा, शंभर गावांचा प्रमुख वेगळा नेमावा आणि त्याचप्रमाणे विभागाचा स्वामीही नेमावा.

तेषां भोगविभागश्च भवेत् कर्म्मानुरूपतः । नित्यमेव तथा कार्य्यं तेतषाञ्चारैः परीक्षणं ।। २२३.

त्यांच्या कर्मानुसार त्यांना सुखभोग आणि संपत्तीचे वाटप मिळते; त्यांच्या वर्तनाची नेहमीच तशीच तपासणी करावी.

ग्रामे दोषान् समुत्पन्नान् ग्रामेशः प्रशमं नयेत् । अशक्तो दशपालस्य स तु गत्वा निवेदयेत् ।। २२३.

गावात काही दोष निर्माण झाले तर गावाचा प्रमुख ते शांत करावा; तो न जमल्यास, दहापंचायतीच्या प्रमुखाकडे जाऊन कळवावे.

श्रुत्वापि दशपालोऽपि तत्र युक्तिमुपाचरेत् । वित्ताद्याप्नोति राजा वै विष्यात्तु सुरक्षइतात् ।। २२३.

दहापंचायतीचा प्रमुख हे ऐकून योग्य उपाय करावा; राजा जिल्ह्यातून मिळणाऱ्या संपत्तीमुळे आणि करामुळे त्याचे रक्षण करतो.

धनवान्धर्म्ममाप्नोति धनवान् काममश्नुते । उच्छिद्यन्ते विना ह्यर्थै१ क्रिया ग्रीष्मे सरिद्यथा ।। २२३.

धनवान माणूस धर्म मिळवतो आणि इच्छाही पूर्ण करतो; कारण पैसा नसल्यास सर्व कामे थांबतात, जसे उन्हाळ्यात नद्या सुकतात.