अग्निपुराणम्

देशान्तरागतान् पार्श्वे चारैर्ज्ञात्वा हि पूजयेत् । शत्रवोऽग्निर्विषं सर्पो निस्त्रिंशमपि चैकतः ।। २२०.

इतर देशांतून आलेल्यांची गुप्तहेरांद्वारे चौकशी करून मगच त्यांचा सन्मान करावा. कारण शत्रू, अग्नी, विष, साप आणि शस्त्र हे प्रत्येक वेळी धोकादायक असतात.

भृत्यावशिष्टं विज्ञेयाः कुभृत्याश्च तथैकतः। चारचक्षुर्भवेद्राजा नियुञ्जीत सदाचरान् ।। २२०.

विश्वासघात करणारे आणि वाईट सेवक ओळखावे. राजा नेहमी गुप्तहेरांना आपली डोळे समजून नेमावा.

जनस्याविहितान् सोम्यांस्तथाज्ञातान् परस्परं । वणिजो मन्त्रकुशलान् सांवत्सरचिकित्सकान् ।। २२०.

जे लोक चुकीचे वागतात किंवा एकमेकांना ओळखत नाहीत, मंत्र जाणणारे व्यापारी, आणि वर्षभर उपचार करणारे वैद्य—

तथा प्रव्रजिताकारान् बलाबलविवेकिनः । नैकस्य राजा श्रद्दध्याच्छ्रद्दध्याद् बहुवाक्यतः ।। २२०.

तसेच संन्यासी दिसणारे, बलाबल ओळखणारे—राजाने एकावर कधीही विश्वास ठेवू नये, पण जो पुष्कळ बोलतो त्याच्यावर विश्वास ठेवावा.

रागापरागौ भृत्यानां जनस्य च गुणागुणान् । शुभानामशुभानाञ्च ज्ञानङ्कुर्य्याद्वसाय च ।। २२०.

सेवकांचे आसक्ती-द्वेष आणि लोकांचे गुण-दोष ओळखावेत. चांगले-वाईट समजून योग्य जागी नेमावे.

अनुरागकरं कर्म चरेज्जह्याद्विरागजं । जनानुरागया लक्ष्म्यां राजा स्याज्जनरञ्जनात् ।। २२०.

जे काम लोकांना आपुलकी वाटते ते करावे, आणि जे काम द्वेष निर्माण करते ते सोडावे. लोकांची मर्जी जिंकून राजा लक्ष्मी मिळवतो.

एकविंशत्यधिकद्विशततमोऽध्यायः पुष्कर उवाच भृत्यः कुर्यात्तु राजाज्ञां शिष्यवत्सच्छ्रियः पतेः । न क्षिपेद्वचनं राज्ञो अनुकूलं प्रियं वदेत् ।। २२१.

पुष्कर म्हणतो: सेवकाने राजाची आज्ञा शिष्याप्रमाणे, आदराने पाळावी. राजाचे बोलणे दुर्लक्ष करू नये, आणि नेहमी त्याला प्रिय आणि अनुकूल बोलावे.

रहोगतस्य वक्तव्यमप्रियं यद्धितं भवेत् । न नियुक्तो हरेद्वित्तं नोपेक्षेत्तस्य मानकं ।। २२१.

राजाला हितकारक पण अप्रिय गोष्ट एकांतात सांगावी. आज्ञा नसताना त्याचे धन घेऊ नये, किंवा त्याचा सन्मान कमी करू नये.

राज्ञश्च न तथाकार्य्यं वेशभाषाविचेष्टितं । अन्तःपुरचराध्यक्षो वैरभूतैर्न्निराकृतैः ।। २२१.

राजाच्या योग्यतेला न शोभणारे वर्तन, अश्लील भाषा किंवा हावभाव करू नयेत. अंतःपुर प्रमुखाने शत्रुत्व असणाऱ्यांशी संबंध ठेवू नये.

संसर्ग न व्रजेद्‌भृत्यो राज्ञो गुह्यञ्च गोपयेत् । प्रदर्श्य कौशलं किञ्चिद्राजानन्तु विशेषयेत् ।। २२१.

राजाच्या सेवकाने फार जवळीक ठेवू नये आणि राजाचे गुपित सांभाळावे. आपली काही कौशल्ये दाखवून राजाच्या नजरेत स्वतःला उठावदार करावे.

राज्ञा यच्छ्रावितं गुह्यं न तल्लोके प्रकाशयेत् । आज्ञाप्यमाने बान्यस्मिन् किङ्करोमीति वा वदेत् ।। २२१.

राजाने सांगितलेले गुपित इतरांना कधीच सांगू नये. दुसऱ्या कामासाठी आज्ञा दिल्यास, 'मी काय करू?' असे विचारावे.

नानिर्द्दिष्टे२ द्वारि विशेन्नायोग्ये भुवि राजदृक ।। २२१.

राजाने बोलावले नाही तर दारात जाऊ नये, आणि राजाच्या नजरेस न शोभणाऱ्या जागी जाऊ नये.

शाठ्यं लौल्यं सपैशून्यं नास्तिक्यं क्षुद्रतातथा ।। २२१.

फसवणूक, लोभ, चुगली, देवावर अविश्वास आणि नीचपणा — हे सर्व टाळावे.

चापल्यञ्च परित्याज्यं नित्यं राकजानुजीविना । श्रुतेन विद्याशिल्पैश्च संयोज्यात्मानमात्मना ।। २२१.

राजाच्या सेवेत असणाऱ्याने नेहमीच उथळपणा सोडावा. आपले मन नेहमी विद्या, ज्ञान आणि कौशल्य यांच्याशी जोडावे.

नमस्कार्याः सदा चास्य पुत्रवल्लभमन्त्रिणः ।। २२१.

राजाचे प्रिय मंत्री नेहमी आपल्या मुलांसारखे मानून त्यांना नमस्कार करावा.

सचिवैर्न्नास्य विश्वासो राजचित्तप्रियञ्चरेत् । त्यजेद्विरक्तं रक्तात्तु वृत्तिमीहेत राजवित् ।। २२१.

राजाचे मंत्री यांच्यावर पूर्ण विश्वास ठेवू नये, पण राजाला जे आवडेल तसे वागावे. ज्यांच्याशी राजा नाराज आहे त्यांना सोडावे, आणि राजाच्या आवडत्या लोकांकडूनच उपजीविका मिळवावी.

अपृष्टश्चास्य न ब्रूयात् कामं कुर्य्यात्तथापदि । प्रसन्नो वाक्यसङ्‌ग्राही रहस्ये न च शङ्कते ।। २२१.

राजाने विचारले नाही तर बोलू नये; गरज पडल्यास हवे तसे वागावे. राजा प्रसन्न असेल तेव्हा त्याच्या बोलण्याकडे लक्ष द्यावे, आणि एकांतात शंका धरू नये.

कुशलादिपरिप्रश्नं सम्प्रयच्छति चासनं । तत्कथाश्रवणाद्‌धृष्टो अप्रियाण्यपि नन्दते ।। २२१.

राजा विचारपूस करतो आणि आसन देतो, तेव्हा त्याच्या बोलण्याने सेवकाचा आत्मविश्वास वाढतो आणि अप्रीतिकर गोष्टींमध्येही तो आनंद मानतो.

अल्पं दत्तं प्रगृह्णाति स्मरेत् कथान्तरेष्वपि । इति रक्तस्य कर्त्तव्यं सेवामन्यस्य वर्जयेत् ।। २२१.

राजाकडून मिळालेले अगदी छोटे दानही स्वीकारावे आणि नंतरच्या बोलण्यात ते लक्षात ठेवावे. राजाच्या कृपाप्राप्त सेवकाचे हे कर्तव्य आहे; दुसऱ्याची सेवा टाळावी.

पुष्कर उवाच दुर्गसम्पत्तिमाख्यास्ये दुर्गदेशे वसेन्नृपः । वैश्यशूद्रजनप्रायोऽह्यनाहार्य्यस्तथापरैः ।। २२२.

पुष्कर म्हणाला: मी किल्ल्यांची संपत्ती सांगतो. राजा नेहमी किल्ल्याच्या प्रदेशात राहावा, जिथे बहुतेक व्यापारी आणि शूद्र लोक असतात, आणि बाहेरच्यांना सहज प्रवेश करता येत नाही.

किञ्चिद्‌ब्राह्मणसंयुक्तो बहुकर्म्मकरस्तथा । अदेवमातृको भक्तजलो देशः प्रशस्यने ।। २२२.

ज्या प्रदेशात थोडे ब्राह्मण, भरपूर काम करणारे लोक, शुद्ध वंशाचे, सेवेला वाहिलेले आणि भरपूर पाणी आहे, तो प्रदेश उत्तम मानला जातो.

अगम्यः परचक्राणां व्यालतस्करवर्जितः ।। २२२.

शत्रूच्या सैन्याला जिथे पोहोचता येत नाही, तसेच जिथे हिंस्र प्राणी आणि चोर नाहीत, असा प्रदेश असावा.

षण्णामेकतमं दुर्गं तच्च कृत्वा वसेद्‌ बली । धनुर्दुंर्गं महीदुर्गं नरदुर्गं तथैव च ।। २२२.

छः प्रकारच्या किल्ल्यांपैकी एक किल्ला बांधून, बलाढ्य राजा तिथे राहावा — धनुष्याचा किल्ला, मातीचा किल्ला, माणसांचा किल्ला, झाडांचा किल्ला, पाण्याचा किल्ला किंवा डोंगराचा किल्ला.

वार्क्षञ्चैवाम्बुदुर्गञ्च गिरिदुर्गञ्च भार्गव । सर्वोत्तमं शैलदुर्गमभेद्यं चान्यभेदनं ।। २२२.

या सर्वांमध्ये, भृगुवंशीय, डोंगरावरील किल्ला सर्वश्रेष्ठ आहे; तो कोणीही जिंकू शकत नाही आणि इतर किल्ल्यांना हरवू शकतो.

पूरन्तत्र च हट्टाद्यदेवतायतनादिकं । अनुयन्त्रायुधोपेतं सोदकं दुर्गमुत्तमं ।। २२२.

जिथे गाव, बाजार, देवळे आणि अशी अनेक ठिकाणे आहेत, यंत्रे आणि शस्त्रांनी सज्ज आहे, तसेच पाण्याचा पुरवठा आहे, तो किल्ला सर्वोत्तम मानला जातो.

राजरक्षां प्रवक्ष्यामि रक्ष्यो भूपो विषादितः । पञ्चाङ्गस्तु शिरीषः स्यान्मूत्रपिष्टो विपार्द्दनः ।। २२२.

आता मी राजाच्या रक्षणाची माहिती सांगतो. राजाचे विषापासून रक्षण करणे आवश्यक आहे. त्यासाठी पाच प्रकारचे उपाय — शिरीष, मूत्रात मळलेले, विपार्दन — हे आहेत.

शतावरी छिन्नरुहा विषघ्नी तण्डुलीयकं । कोषातकी च कल्हारी ब्राह्मी चित्रपटोलिका ।। २२२.

शतावरी, छिन्नरुहा, विषघ्नी, तांदुळी, कोशातकी, कल्हारी, ब्राह्मी आणि चित्रपटोलीका — हे सर्व विषनाशक आहेत.

मण्डूकपर्णी वाराही धात्र्यानन्दकमेव च । उन्मादिनी सोमराजी विषघ्नं रत्नमेव च ।। २२२.

मंडूकपर्णी, वाराही, धात्री, आनंदक, उन्मादिनी, सोमराजी, विषघ्न आणि रत्न हे औषधी आहेत.

वास्तुलक्षणसंयुक्ते वसन् दुर्गे सुरान्यजेत् । प्रजाश्च पालयेद्‌दुष्टाञ्जयेद्दानानि दापयेत् ।। २२२.

शुभ चिन्हांनी युक्त असलेल्या किल्ल्यात राहून, देवांची पूजा करावी. प्रजेला सांभाळावे, दुष्टांना वश करावे आणि दान द्यावे.