अग्निपुराणम्

यन्त्रमुक्ते पाणिमुक्ते अमुक्ते मुक्तधारिते । अस्त्राचार्य्यो नियुद्धे च कुशलो नृपतेर्हितः ।। २२०.

यंत्रे, हस्तयुद्ध, शस्त्र व अशस्त्र युद्ध यात कुशल असावा; अस्त्रशिक्षक युद्धात पारंगत आणि राजासाठी हितकारक असावा.

वृद्धश्चान्तःपुराध्यक्षः पञ्चाशद्वार्षिकाः स्त्रियः । सप्तत्यव्दास्तु पुरुषाश्चरेयुः सर्वकर्मसु ।। २२०.

अंतःपुर प्रमुख वयोवृद्ध असावा, स्त्रियां पन्नास वर्षांच्या असाव्यात. पुरुष सर्व कामांमध्ये सत्तर वर्षांपर्यंत नेमावेत.

जाग्रत्स्यादायुधागारे ज्ञात्वा वृत्तिर्विधीयते । उत्तमाधममध्यानि बुद्‌ध्वा कर्माणि पार्थिवः ।। २२०.

शस्त्रागारात नेहमी जागा असावा, आणि त्यांचा स्वभाव ओळखून कामांची विभागणी करावी. राजा उत्तम, मध्यम आणि कनिष्ठ कामे समजून लोकांना नेमावा.

उत्तमाधममध्यानि पुरुषाणि नियोजयेत् । जयेच्छुः पृथिवीं राकजा सहायानानयेद्धितान् ।। २२०.

राजाने पुरुषांना त्यांच्या पात्रतेनुसार उत्तम, मध्यम आणि कनिष्ठ कामांमध्ये नेमावे. पृथ्वी जिंकण्याची इच्छा असल्यास, विश्वासू सहकारी जवळ करावेत.

धर्मिष्ठान् धर्मकार्येषु शूरान् सङ्‌ग्रामकर्मसु । निपुणानर्थकृत्येषु१ सर्वत्र च तथा शुचीन् ।। २२०.

धर्मशील लोकांना धार्मिक कामे द्यावीत, शूरांना युद्धाची कामे, कुशलांना धनसंबंधी कामे, आणि स्वच्छ मनाच्या लोकांना सर्व प्रकारची कामे सोपवावीत.

स्त्रीषु षण्डान्नियुञ्जीत तीक्ष्णान् दारुणकर्मसु । यो यत्र विदितो राज्ञा शुचित्वेन तु तन्नरं ।। २२०.

स्त्रियांच्या कामात शंडांना नेमावे, कठोर स्वभाव असणाऱ्यांना कठीण कामे द्यावीत. जो राजा ज्याच्या पवित्रतेसाठी ओळखतो, त्याला तशीच जबाबदारी द्यावी.

धर्मे चार्थे च कामे च नियुञ्जीताधमेऽधमान् । राजा यथार्हं कुर्य्याच्च उपधाभिः परीक्षितान् ।। २२०.

धर्म, अर्थ आणि काम यामध्ये कनिष्ठांना कनिष्ठ कामेच द्यावीत. राजा योग्यतेनुसार वागावा आणि त्यांची परीक्षा घेतल्यावरच काम सोपवावे.

समन्त्र च यथान्यायात् कुर्य्याद्धस्तिवनेचरान् । तत्पदान्वेषणे यत्तानध्यक्षांस्तत्र कारयेत् ।। २२०.

मंत्र्यांबरोबर न्यायाने, जंगलात आणि हत्तींबरोबर राहणाऱ्यांना योग्य कामे द्यावीत. त्यांच्या हालचाली शोधण्यासाठी दक्ष अधिकारी नेमावेत.

यस्मिन् कर्मणि कौशल्यं यस्य तस्मिन् नियोजयेत् । पितृपैताम्हान् भृत्यान् सर्वकर्मसु योजयेत् ।। २२०.

ज्याच्याकडे जे कौशल्य आहे, त्याला तेच काम द्यावे. पिढ्यानपिढ्या सेवा करणाऱ्यांना सर्व कामांमध्ये नेमावे.

दुष्टानप्यथ वाऽदुष्टान् संश्रयेत प्रयत्नतः । दुष्टं ज्ञात्वा विश्वसेन्न तद्‌वृत्तिं वर्त्तयेद्वशे ।। २२०.

दुष्ट असो वा नसो, काळजीपूर्वक त्यांचा आधार घ्यावा. दुष्टपणा ओळखल्यावर त्यांच्यावर विश्वास ठेवू नये, त्यांचे वर्तन आपल्या ताब्यात ठेवावे.

देशान्तरागतान् पार्श्वे चारैर्ज्ञात्वा हि पूजयेत् । शत्रवोऽग्निर्विषं सर्पो निस्त्रिंशमपि चैकतः ।। २२०.

इतर देशांतून आलेल्यांची गुप्तहेरांद्वारे चौकशी करून मगच त्यांचा सन्मान करावा. कारण शत्रू, अग्नी, विष, साप आणि शस्त्र हे प्रत्येक वेळी धोकादायक असतात.

भृत्यावशिष्टं विज्ञेयाः कुभृत्याश्च तथैकतः। चारचक्षुर्भवेद्राजा नियुञ्जीत सदाचरान् ।। २२०.

विश्वासघात करणारे आणि वाईट सेवक ओळखावे. राजा नेहमी गुप्तहेरांना आपली डोळे समजून नेमावा.

जनस्याविहितान् सोम्यांस्तथाज्ञातान् परस्परं । वणिजो मन्त्रकुशलान् सांवत्सरचिकित्सकान् ।। २२०.

जे लोक चुकीचे वागतात किंवा एकमेकांना ओळखत नाहीत, मंत्र जाणणारे व्यापारी, आणि वर्षभर उपचार करणारे वैद्य—

तथा प्रव्रजिताकारान् बलाबलविवेकिनः । नैकस्य राजा श्रद्दध्याच्छ्रद्दध्याद् बहुवाक्यतः ।। २२०.

तसेच संन्यासी दिसणारे, बलाबल ओळखणारे—राजाने एकावर कधीही विश्वास ठेवू नये, पण जो पुष्कळ बोलतो त्याच्यावर विश्वास ठेवावा.

रागापरागौ भृत्यानां जनस्य च गुणागुणान् । शुभानामशुभानाञ्च ज्ञानङ्कुर्य्याद्वसाय च ।। २२०.

सेवकांचे आसक्ती-द्वेष आणि लोकांचे गुण-दोष ओळखावेत. चांगले-वाईट समजून योग्य जागी नेमावे.

अनुरागकरं कर्म चरेज्जह्याद्विरागजं । जनानुरागया लक्ष्म्यां राजा स्याज्जनरञ्जनात् ।। २२०.

जे काम लोकांना आपुलकी वाटते ते करावे, आणि जे काम द्वेष निर्माण करते ते सोडावे. लोकांची मर्जी जिंकून राजा लक्ष्मी मिळवतो.

एकविंशत्यधिकद्विशततमोऽध्यायः पुष्कर उवाच भृत्यः कुर्यात्तु राजाज्ञां शिष्यवत्सच्छ्रियः पतेः । न क्षिपेद्वचनं राज्ञो अनुकूलं प्रियं वदेत् ।। २२१.

पुष्कर म्हणतो: सेवकाने राजाची आज्ञा शिष्याप्रमाणे, आदराने पाळावी. राजाचे बोलणे दुर्लक्ष करू नये, आणि नेहमी त्याला प्रिय आणि अनुकूल बोलावे.

रहोगतस्य वक्तव्यमप्रियं यद्धितं भवेत् । न नियुक्तो हरेद्वित्तं नोपेक्षेत्तस्य मानकं ।। २२१.

राजाला हितकारक पण अप्रिय गोष्ट एकांतात सांगावी. आज्ञा नसताना त्याचे धन घेऊ नये, किंवा त्याचा सन्मान कमी करू नये.

राज्ञश्च न तथाकार्य्यं वेशभाषाविचेष्टितं । अन्तःपुरचराध्यक्षो वैरभूतैर्न्निराकृतैः ।। २२१.

राजाच्या योग्यतेला न शोभणारे वर्तन, अश्लील भाषा किंवा हावभाव करू नयेत. अंतःपुर प्रमुखाने शत्रुत्व असणाऱ्यांशी संबंध ठेवू नये.

संसर्ग न व्रजेद्‌भृत्यो राज्ञो गुह्यञ्च गोपयेत् । प्रदर्श्य कौशलं किञ्चिद्राजानन्तु विशेषयेत् ।। २२१.

राजाच्या सेवकाने फार जवळीक ठेवू नये आणि राजाचे गुपित सांभाळावे. आपली काही कौशल्ये दाखवून राजाच्या नजरेत स्वतःला उठावदार करावे.

राज्ञा यच्छ्रावितं गुह्यं न तल्लोके प्रकाशयेत् । आज्ञाप्यमाने बान्यस्मिन् किङ्करोमीति वा वदेत् ।। २२१.

राजाने सांगितलेले गुपित इतरांना कधीच सांगू नये. दुसऱ्या कामासाठी आज्ञा दिल्यास, 'मी काय करू?' असे विचारावे.

नानिर्द्दिष्टे२ द्वारि विशेन्नायोग्ये भुवि राजदृक ।। २२१.

राजाने बोलावले नाही तर दारात जाऊ नये, आणि राजाच्या नजरेस न शोभणाऱ्या जागी जाऊ नये.

शाठ्यं लौल्यं सपैशून्यं नास्तिक्यं क्षुद्रतातथा ।। २२१.

फसवणूक, लोभ, चुगली, देवावर अविश्वास आणि नीचपणा — हे सर्व टाळावे.

चापल्यञ्च परित्याज्यं नित्यं राकजानुजीविना । श्रुतेन विद्याशिल्पैश्च संयोज्यात्मानमात्मना ।। २२१.

राजाच्या सेवेत असणाऱ्याने नेहमीच उथळपणा सोडावा. आपले मन नेहमी विद्या, ज्ञान आणि कौशल्य यांच्याशी जोडावे.

नमस्कार्याः सदा चास्य पुत्रवल्लभमन्त्रिणः ।। २२१.

राजाचे प्रिय मंत्री नेहमी आपल्या मुलांसारखे मानून त्यांना नमस्कार करावा.

सचिवैर्न्नास्य विश्वासो राजचित्तप्रियञ्चरेत् । त्यजेद्विरक्तं रक्तात्तु वृत्तिमीहेत राजवित् ।। २२१.

राजाचे मंत्री यांच्यावर पूर्ण विश्वास ठेवू नये, पण राजाला जे आवडेल तसे वागावे. ज्यांच्याशी राजा नाराज आहे त्यांना सोडावे, आणि राजाच्या आवडत्या लोकांकडूनच उपजीविका मिळवावी.

अपृष्टश्चास्य न ब्रूयात् कामं कुर्य्यात्तथापदि । प्रसन्नो वाक्यसङ्‌ग्राही रहस्ये न च शङ्कते ।। २२१.

राजाने विचारले नाही तर बोलू नये; गरज पडल्यास हवे तसे वागावे. राजा प्रसन्न असेल तेव्हा त्याच्या बोलण्याकडे लक्ष द्यावे, आणि एकांतात शंका धरू नये.

कुशलादिपरिप्रश्नं सम्प्रयच्छति चासनं । तत्कथाश्रवणाद्‌धृष्टो अप्रियाण्यपि नन्दते ।। २२१.

राजा विचारपूस करतो आणि आसन देतो, तेव्हा त्याच्या बोलण्याने सेवकाचा आत्मविश्वास वाढतो आणि अप्रीतिकर गोष्टींमध्येही तो आनंद मानतो.

अल्पं दत्तं प्रगृह्णाति स्मरेत् कथान्तरेष्वपि । इति रक्तस्य कर्त्तव्यं सेवामन्यस्य वर्जयेत् ।। २२१.

राजाकडून मिळालेले अगदी छोटे दानही स्वीकारावे आणि नंतरच्या बोलण्यात ते लक्षात ठेवावे. राजाच्या कृपाप्राप्त सेवकाचे हे कर्तव्य आहे; दुसऱ्याची सेवा टाळावी.