अग्निपुराणम्

गोजाचविगृहदानाद्यैः सांवत्सरपुरोहितौ । पूजयित्वा द्विजान् प्रार्च्य ह्यन्यभूगोन्नमुख्यकैः ।। २१८.

गायी, मेंढ्या, घरे वगैरे वर्षभर पुरोहितांना देऊन, आणि द्विजांना इतर उत्तम भूमी व अन्न देऊन सन्मान करावा.

वह्निं प्रदक्षिणीकृत्य गुरुं नत्वाथ पृष्ठतः । वृषमालभ्य गां वत्सां पूजयित्वाश्च मन्त्रितं ।। २१८.

अग्नीची प्रदक्षिणा करून, गुरूंना वंदन करून, मागे जाऊन, वृषभ आणि वासरासह गायीला स्पर्श करून, मंत्रपठण करणाऱ्याचा सन्मान करावा.

अश्वमारुह्य नागश्च पूजयेत्तं समारुहेत् । परिभ्रमेद्राजमार्गे बलयुक्तः प्रदक्षिणं ।। २१८.

घोड्यावर आणि हत्तीवर बसून, त्याचा सन्मान करावा आणि पुन्हा बसावे; सैन्यासह राजमार्गावर प्रदक्षिणा करावी.

सहायसम्पत्तिः । पुष्कर उवाच सोऽभिषिक्तः सहामात्यो जयेच्छत्रून्नृपोत्तमः । राज्ञा सेनापतिः कार्यो ब्राह्मणः क्षत्रियोऽथ वा ।। २२०.

पुष्कर म्हणाले: अभिषेक झाल्यावर, मंत्र्यांसह उत्तम राजा शत्रूंवर विजय मिळवावा; सेनापती राजा नेमावा, तो ब्राह्मण किंवा क्षत्रिय असू शकतो.

कुलीनो नीतिशास्त्रज्ञः प्रतीहारश्च नीतिवित् । दूतश्च प्रियवादी स्यादक्षीणोऽतिंबलान्वितः ।। २२०.

तो चांगल्या घराण्यातला, नीतीशास्त्र जाणणारा असावा; दारवान नीतीत कुशल असावा; दूत गोड बोलणारा, कमी नसलेला आणि बलवान असावा.

ताम्बूलधारी ना स्त्री वा भक्तः क्लेशसहप्रियः । सान्धिविग्रहिकः कार्य्यः षाड्‌गुण्यादिविशारदः ।। २२०.

तो तांबूल घेणारा, स्त्री नसावा, भक्त आणि कष्ट सहन करणारा असावा; संधी-विग्रहाचा मंत्री षाड्गुण्य वगैरे नीतीत पारंगत असावा.

खड्‌गधारी रक्षकः स्यात्सारथिः स्याद्‌बलादिवित् । सूदाध्यक्षो हितो विज्ञो महानसगदतो हि सः ।। २२०.

तलवार घेणारा रक्षक असावा; सारथी सैन्यात कुशल असावा; स्वयंपाकघराचा अधिकारी हितकारक, बुद्धिमान आणि मोठ्या स्वयंपाकघरात निपुण असावा.

सभासदस्तु धर्मज्ञाः लेखकोऽक्षरविद्धितः । आह्वानकालविज्ञाः स्युर्हिता दौवारिका जनाः ।। २२०.

सभासद धर्म जाणणारे असावेत; लेखनिक अक्षरात कुशल असावा; बोलावण्याचा योग्य काळ जाणणारे हितकारी असावेत; दारपाल विश्वासू असावेत.

रत्नादिज्ञो धनाध्यज्ञः अनुद्वारे हितो नरः । स्यादायुर्वेदविद्वैद्यो गजाध्यक्षोऽथ हस्तिवित् ।। २२०.

रत्न व धन यात निपुण, अंतर्गत दाराजवळ हितकारी, आयुर्वेद जाणणारा वैद्य, हत्तींचा अधिकारी आणि हत्ती चालवण्यात कुशल असावा.

जितश्रमो गजारोही हयाध्यक्षो हयादिबित् । दुर्गाध्यक्षो हितो धीमान् स्थपतिर्वास्तुवेदवित् ।। २२०.

तो श्रम जिंकणारा, हत्ती चालवण्यात निपुण, घोड्यांचा अधिकारी आणि घोड्यांमध्ये कुशल असावा; किल्ल्यांचा अधिकारी हितकारक आणि बुद्धिमान असावा; स्थापत्यकार बांधकामात निपुण असावा.

यन्त्रमुक्ते पाणिमुक्ते अमुक्ते मुक्तधारिते । अस्त्राचार्य्यो नियुद्धे च कुशलो नृपतेर्हितः ।। २२०.

यंत्रे, हस्तयुद्ध, शस्त्र व अशस्त्र युद्ध यात कुशल असावा; अस्त्रशिक्षक युद्धात पारंगत आणि राजासाठी हितकारक असावा.

वृद्धश्चान्तःपुराध्यक्षः पञ्चाशद्वार्षिकाः स्त्रियः । सप्तत्यव्दास्तु पुरुषाश्चरेयुः सर्वकर्मसु ।। २२०.

अंतःपुर प्रमुख वयोवृद्ध असावा, स्त्रियां पन्नास वर्षांच्या असाव्यात. पुरुष सर्व कामांमध्ये सत्तर वर्षांपर्यंत नेमावेत.

जाग्रत्स्यादायुधागारे ज्ञात्वा वृत्तिर्विधीयते । उत्तमाधममध्यानि बुद्‌ध्वा कर्माणि पार्थिवः ।। २२०.

शस्त्रागारात नेहमी जागा असावा, आणि त्यांचा स्वभाव ओळखून कामांची विभागणी करावी. राजा उत्तम, मध्यम आणि कनिष्ठ कामे समजून लोकांना नेमावा.

उत्तमाधममध्यानि पुरुषाणि नियोजयेत् । जयेच्छुः पृथिवीं राकजा सहायानानयेद्धितान् ।। २२०.

राजाने पुरुषांना त्यांच्या पात्रतेनुसार उत्तम, मध्यम आणि कनिष्ठ कामांमध्ये नेमावे. पृथ्वी जिंकण्याची इच्छा असल्यास, विश्वासू सहकारी जवळ करावेत.

धर्मिष्ठान् धर्मकार्येषु शूरान् सङ्‌ग्रामकर्मसु । निपुणानर्थकृत्येषु१ सर्वत्र च तथा शुचीन् ।। २२०.

धर्मशील लोकांना धार्मिक कामे द्यावीत, शूरांना युद्धाची कामे, कुशलांना धनसंबंधी कामे, आणि स्वच्छ मनाच्या लोकांना सर्व प्रकारची कामे सोपवावीत.

स्त्रीषु षण्डान्नियुञ्जीत तीक्ष्णान् दारुणकर्मसु । यो यत्र विदितो राज्ञा शुचित्वेन तु तन्नरं ।। २२०.

स्त्रियांच्या कामात शंडांना नेमावे, कठोर स्वभाव असणाऱ्यांना कठीण कामे द्यावीत. जो राजा ज्याच्या पवित्रतेसाठी ओळखतो, त्याला तशीच जबाबदारी द्यावी.

धर्मे चार्थे च कामे च नियुञ्जीताधमेऽधमान् । राजा यथार्हं कुर्य्याच्च उपधाभिः परीक्षितान् ।। २२०.

धर्म, अर्थ आणि काम यामध्ये कनिष्ठांना कनिष्ठ कामेच द्यावीत. राजा योग्यतेनुसार वागावा आणि त्यांची परीक्षा घेतल्यावरच काम सोपवावे.

समन्त्र च यथान्यायात् कुर्य्याद्धस्तिवनेचरान् । तत्पदान्वेषणे यत्तानध्यक्षांस्तत्र कारयेत् ।। २२०.

मंत्र्यांबरोबर न्यायाने, जंगलात आणि हत्तींबरोबर राहणाऱ्यांना योग्य कामे द्यावीत. त्यांच्या हालचाली शोधण्यासाठी दक्ष अधिकारी नेमावेत.

यस्मिन् कर्मणि कौशल्यं यस्य तस्मिन् नियोजयेत् । पितृपैताम्हान् भृत्यान् सर्वकर्मसु योजयेत् ।। २२०.

ज्याच्याकडे जे कौशल्य आहे, त्याला तेच काम द्यावे. पिढ्यानपिढ्या सेवा करणाऱ्यांना सर्व कामांमध्ये नेमावे.

दुष्टानप्यथ वाऽदुष्टान् संश्रयेत प्रयत्नतः । दुष्टं ज्ञात्वा विश्वसेन्न तद्‌वृत्तिं वर्त्तयेद्वशे ।। २२०.

दुष्ट असो वा नसो, काळजीपूर्वक त्यांचा आधार घ्यावा. दुष्टपणा ओळखल्यावर त्यांच्यावर विश्वास ठेवू नये, त्यांचे वर्तन आपल्या ताब्यात ठेवावे.

देशान्तरागतान् पार्श्वे चारैर्ज्ञात्वा हि पूजयेत् । शत्रवोऽग्निर्विषं सर्पो निस्त्रिंशमपि चैकतः ।। २२०.

इतर देशांतून आलेल्यांची गुप्तहेरांद्वारे चौकशी करून मगच त्यांचा सन्मान करावा. कारण शत्रू, अग्नी, विष, साप आणि शस्त्र हे प्रत्येक वेळी धोकादायक असतात.

भृत्यावशिष्टं विज्ञेयाः कुभृत्याश्च तथैकतः। चारचक्षुर्भवेद्राजा नियुञ्जीत सदाचरान् ।। २२०.

विश्वासघात करणारे आणि वाईट सेवक ओळखावे. राजा नेहमी गुप्तहेरांना आपली डोळे समजून नेमावा.

जनस्याविहितान् सोम्यांस्तथाज्ञातान् परस्परं । वणिजो मन्त्रकुशलान् सांवत्सरचिकित्सकान् ।। २२०.

जे लोक चुकीचे वागतात किंवा एकमेकांना ओळखत नाहीत, मंत्र जाणणारे व्यापारी, आणि वर्षभर उपचार करणारे वैद्य—

तथा प्रव्रजिताकारान् बलाबलविवेकिनः । नैकस्य राजा श्रद्दध्याच्छ्रद्दध्याद् बहुवाक्यतः ।। २२०.

तसेच संन्यासी दिसणारे, बलाबल ओळखणारे—राजाने एकावर कधीही विश्वास ठेवू नये, पण जो पुष्कळ बोलतो त्याच्यावर विश्वास ठेवावा.

रागापरागौ भृत्यानां जनस्य च गुणागुणान् । शुभानामशुभानाञ्च ज्ञानङ्कुर्य्याद्वसाय च ।। २२०.

सेवकांचे आसक्ती-द्वेष आणि लोकांचे गुण-दोष ओळखावेत. चांगले-वाईट समजून योग्य जागी नेमावे.

अनुरागकरं कर्म चरेज्जह्याद्विरागजं । जनानुरागया लक्ष्म्यां राजा स्याज्जनरञ्जनात् ।। २२०.

जे काम लोकांना आपुलकी वाटते ते करावे, आणि जे काम द्वेष निर्माण करते ते सोडावे. लोकांची मर्जी जिंकून राजा लक्ष्मी मिळवतो.

एकविंशत्यधिकद्विशततमोऽध्यायः पुष्कर उवाच भृत्यः कुर्यात्तु राजाज्ञां शिष्यवत्सच्छ्रियः पतेः । न क्षिपेद्वचनं राज्ञो अनुकूलं प्रियं वदेत् ।। २२१.

पुष्कर म्हणतो: सेवकाने राजाची आज्ञा शिष्याप्रमाणे, आदराने पाळावी. राजाचे बोलणे दुर्लक्ष करू नये, आणि नेहमी त्याला प्रिय आणि अनुकूल बोलावे.

रहोगतस्य वक्तव्यमप्रियं यद्धितं भवेत् । न नियुक्तो हरेद्वित्तं नोपेक्षेत्तस्य मानकं ।। २२१.

राजाला हितकारक पण अप्रिय गोष्ट एकांतात सांगावी. आज्ञा नसताना त्याचे धन घेऊ नये, किंवा त्याचा सन्मान कमी करू नये.

राज्ञश्च न तथाकार्य्यं वेशभाषाविचेष्टितं । अन्तःपुरचराध्यक्षो वैरभूतैर्न्निराकृतैः ।। २२१.

राजाच्या योग्यतेला न शोभणारे वर्तन, अश्लील भाषा किंवा हावभाव करू नयेत. अंतःपुर प्रमुखाने शत्रुत्व असणाऱ्यांशी संबंध ठेवू नये.