अग्निपुराणम्

कुर्वीत मधुना विप्रश्छन्दोगद्य कुशोदकैः । सम्पातवन्तं कलशं तथा गत्वा पुरोहितः ।। २१८.

तो मधाने विधी करावा, छांदोग्य ब्राह्मणाने कुशाच्या पाण्याने, आणि पुरोहिताने ठरल्याप्रमाणे भरलेला कलश आणावा.

विधाय वह्निरक्षान्तु सदस्येषु यथाविधि । राजश्रियाभिषेके च ये मन्त्राः परिकीर्त्तिताः ।। २१८.

विधिप्रमाणे सभासदांसाठी अग्नीसंरक्षण विधी करून, राजाच्या अभिषेकासाठी सांगितलेले मंत्र उच्चारावेत.

शतच्छिद्रेण पात्रेण सौवर्णेनाभिषेचयेत्। या ओषधीत्योषधीभीरथेत्युक्तेति गन्धकैः ।। २१८.

शंभर छिद्र असलेल्या सोन्याच्या पात्राने अभिषेक करावा, 'या औषधी', 'औषधीभ्यः', 'रथेति उक्त' हे मंत्र आणि सुवासिक द्रव्ये वापरून.

पुष्पैः पुष्पवतीत्येव ब्राह्मणेति च वीजकैः

फुलांसाठी फुलांनी, आणि बीजांसाठी ब्राह्मणासारख्या बीजांनी पूजा करावी.

रत्नैराशः शिशानश्च ये देवाश्च कुशोदकैः ।। २१८.

रत्नांनी, आशेने, चांदीने आणि देवांसाठी कुशाच्या पाण्याने पूजा करावी.

यजुर्वेद्ययर्व्ववेदी८ गन्धद्वारेति संस्पृशेत् । शिरः कण्ठं रोचनया सर्वतीर्थोदकैर्द्विजाः ।। २१८.

यजुर्वेद, अथर्ववेद आणि सुगंधी द्रव्यांनी स्पर्श करावा; डोकं आणि मान हळदीने आणि सर्व तीर्थांच्या पाण्याने द्विजांनी स्पर्श करावा.

गीतवाद्यादिनीर्घोषैश्चामरव्यजनादिभिः । सर्वौषधिमयं कुम्भं धारयेयुर्नृपाग्रतः ।। २१८.

गाणं, वाद्य आणि इतर आवाजांनी, चामर आणि पंख्यांनी, सर्व औषधींनी भरलेला कलश राजासमोर नेला पाहिजे.

व्याघ्रचर्म्मोत्तरां शय्यामुपविष्ठः पुरोहितः । मधुपर्क्कादिकं दत्त्वा पट्टबन्धं प्रकारयेत् ।। २१८.

पुरोहित वाघाच्या कातडीवर बसून, मधुपर्क वगैरे देऊन, पगडी बांधण्याचा विधी करावा.

राज्ञोमुकुटबन्धञ्च पञ्चक्षन्मात्तरं ददेत् । ध्रुवाद्यैरिति च विशेद वृषजं वृषदंशजं ।। २१८.

राजाच्या मुकुटाची बांधणी पाच किंवा सहा वळणांनी करावी; नंतर स्थिर वस्त्र वगैरे घेऊन, वृषभ किंवा वृषदंशाच्या कातडीसह प्रवेश करावा.

द्वीपिजं सिंहजं व्याघ्रजातञ्चर्म्म तदासने । अमात्यसचिवादींश्च प्रतीहारः प्रदर्शयेत् ।। २१८.

आसनावर बेटावरच्या प्राण्याची, सिंहाची किंवा वाघाची कातडी असावी; आणि दारवानाने मंत्री, सल्लागार वगैरे सर्वांना दाखवावे.

गोजाचविगृहदानाद्यैः सांवत्सरपुरोहितौ । पूजयित्वा द्विजान् प्रार्च्य ह्यन्यभूगोन्नमुख्यकैः ।। २१८.

गायी, मेंढ्या, घरे वगैरे वर्षभर पुरोहितांना देऊन, आणि द्विजांना इतर उत्तम भूमी व अन्न देऊन सन्मान करावा.

वह्निं प्रदक्षिणीकृत्य गुरुं नत्वाथ पृष्ठतः । वृषमालभ्य गां वत्सां पूजयित्वाश्च मन्त्रितं ।। २१८.

अग्नीची प्रदक्षिणा करून, गुरूंना वंदन करून, मागे जाऊन, वृषभ आणि वासरासह गायीला स्पर्श करून, मंत्रपठण करणाऱ्याचा सन्मान करावा.

अश्वमारुह्य नागश्च पूजयेत्तं समारुहेत् । परिभ्रमेद्राजमार्गे बलयुक्तः प्रदक्षिणं ।। २१८.

घोड्यावर आणि हत्तीवर बसून, त्याचा सन्मान करावा आणि पुन्हा बसावे; सैन्यासह राजमार्गावर प्रदक्षिणा करावी.

सहायसम्पत्तिः । पुष्कर उवाच सोऽभिषिक्तः सहामात्यो जयेच्छत्रून्नृपोत्तमः । राज्ञा सेनापतिः कार्यो ब्राह्मणः क्षत्रियोऽथ वा ।। २२०.

पुष्कर म्हणाले: अभिषेक झाल्यावर, मंत्र्यांसह उत्तम राजा शत्रूंवर विजय मिळवावा; सेनापती राजा नेमावा, तो ब्राह्मण किंवा क्षत्रिय असू शकतो.

कुलीनो नीतिशास्त्रज्ञः प्रतीहारश्च नीतिवित् । दूतश्च प्रियवादी स्यादक्षीणोऽतिंबलान्वितः ।। २२०.

तो चांगल्या घराण्यातला, नीतीशास्त्र जाणणारा असावा; दारवान नीतीत कुशल असावा; दूत गोड बोलणारा, कमी नसलेला आणि बलवान असावा.

ताम्बूलधारी ना स्त्री वा भक्तः क्लेशसहप्रियः । सान्धिविग्रहिकः कार्य्यः षाड्‌गुण्यादिविशारदः ।। २२०.

तो तांबूल घेणारा, स्त्री नसावा, भक्त आणि कष्ट सहन करणारा असावा; संधी-विग्रहाचा मंत्री षाड्गुण्य वगैरे नीतीत पारंगत असावा.

खड्‌गधारी रक्षकः स्यात्सारथिः स्याद्‌बलादिवित् । सूदाध्यक्षो हितो विज्ञो महानसगदतो हि सः ।। २२०.

तलवार घेणारा रक्षक असावा; सारथी सैन्यात कुशल असावा; स्वयंपाकघराचा अधिकारी हितकारक, बुद्धिमान आणि मोठ्या स्वयंपाकघरात निपुण असावा.

सभासदस्तु धर्मज्ञाः लेखकोऽक्षरविद्धितः । आह्वानकालविज्ञाः स्युर्हिता दौवारिका जनाः ।। २२०.

सभासद धर्म जाणणारे असावेत; लेखनिक अक्षरात कुशल असावा; बोलावण्याचा योग्य काळ जाणणारे हितकारी असावेत; दारपाल विश्वासू असावेत.

रत्नादिज्ञो धनाध्यज्ञः अनुद्वारे हितो नरः । स्यादायुर्वेदविद्वैद्यो गजाध्यक्षोऽथ हस्तिवित् ।। २२०.

रत्न व धन यात निपुण, अंतर्गत दाराजवळ हितकारी, आयुर्वेद जाणणारा वैद्य, हत्तींचा अधिकारी आणि हत्ती चालवण्यात कुशल असावा.

जितश्रमो गजारोही हयाध्यक्षो हयादिबित् । दुर्गाध्यक्षो हितो धीमान् स्थपतिर्वास्तुवेदवित् ।। २२०.

तो श्रम जिंकणारा, हत्ती चालवण्यात निपुण, घोड्यांचा अधिकारी आणि घोड्यांमध्ये कुशल असावा; किल्ल्यांचा अधिकारी हितकारक आणि बुद्धिमान असावा; स्थापत्यकार बांधकामात निपुण असावा.

यन्त्रमुक्ते पाणिमुक्ते अमुक्ते मुक्तधारिते । अस्त्राचार्य्यो नियुद्धे च कुशलो नृपतेर्हितः ।। २२०.

यंत्रे, हस्तयुद्ध, शस्त्र व अशस्त्र युद्ध यात कुशल असावा; अस्त्रशिक्षक युद्धात पारंगत आणि राजासाठी हितकारक असावा.

वृद्धश्चान्तःपुराध्यक्षः पञ्चाशद्वार्षिकाः स्त्रियः । सप्तत्यव्दास्तु पुरुषाश्चरेयुः सर्वकर्मसु ।। २२०.

अंतःपुर प्रमुख वयोवृद्ध असावा, स्त्रियां पन्नास वर्षांच्या असाव्यात. पुरुष सर्व कामांमध्ये सत्तर वर्षांपर्यंत नेमावेत.

जाग्रत्स्यादायुधागारे ज्ञात्वा वृत्तिर्विधीयते । उत्तमाधममध्यानि बुद्‌ध्वा कर्माणि पार्थिवः ।। २२०.

शस्त्रागारात नेहमी जागा असावा, आणि त्यांचा स्वभाव ओळखून कामांची विभागणी करावी. राजा उत्तम, मध्यम आणि कनिष्ठ कामे समजून लोकांना नेमावा.

उत्तमाधममध्यानि पुरुषाणि नियोजयेत् । जयेच्छुः पृथिवीं राकजा सहायानानयेद्धितान् ।। २२०.

राजाने पुरुषांना त्यांच्या पात्रतेनुसार उत्तम, मध्यम आणि कनिष्ठ कामांमध्ये नेमावे. पृथ्वी जिंकण्याची इच्छा असल्यास, विश्वासू सहकारी जवळ करावेत.

धर्मिष्ठान् धर्मकार्येषु शूरान् सङ्‌ग्रामकर्मसु । निपुणानर्थकृत्येषु१ सर्वत्र च तथा शुचीन् ।। २२०.

धर्मशील लोकांना धार्मिक कामे द्यावीत, शूरांना युद्धाची कामे, कुशलांना धनसंबंधी कामे, आणि स्वच्छ मनाच्या लोकांना सर्व प्रकारची कामे सोपवावीत.

स्त्रीषु षण्डान्नियुञ्जीत तीक्ष्णान् दारुणकर्मसु । यो यत्र विदितो राज्ञा शुचित्वेन तु तन्नरं ।। २२०.

स्त्रियांच्या कामात शंडांना नेमावे, कठोर स्वभाव असणाऱ्यांना कठीण कामे द्यावीत. जो राजा ज्याच्या पवित्रतेसाठी ओळखतो, त्याला तशीच जबाबदारी द्यावी.

धर्मे चार्थे च कामे च नियुञ्जीताधमेऽधमान् । राजा यथार्हं कुर्य्याच्च उपधाभिः परीक्षितान् ।। २२०.

धर्म, अर्थ आणि काम यामध्ये कनिष्ठांना कनिष्ठ कामेच द्यावीत. राजा योग्यतेनुसार वागावा आणि त्यांची परीक्षा घेतल्यावरच काम सोपवावे.

समन्त्र च यथान्यायात् कुर्य्याद्धस्तिवनेचरान् । तत्पदान्वेषणे यत्तानध्यक्षांस्तत्र कारयेत् ।। २२०.

मंत्र्यांबरोबर न्यायाने, जंगलात आणि हत्तींबरोबर राहणाऱ्यांना योग्य कामे द्यावीत. त्यांच्या हालचाली शोधण्यासाठी दक्ष अधिकारी नेमावेत.

यस्मिन् कर्मणि कौशल्यं यस्य तस्मिन् नियोजयेत् । पितृपैताम्हान् भृत्यान् सर्वकर्मसु योजयेत् ।। २२०.

ज्याच्याकडे जे कौशल्य आहे, त्याला तेच काम द्यावे. पिढ्यानपिढ्या सेवा करणाऱ्यांना सर्व कामांमध्ये नेमावे.