अग्निपुराणम्

प्रदक्षिणावर्त्तशिखस्तप्तजाम्बूनदप्रभः । रथौघमेघनिर्घोषो विधूमश्च हुताशनः ।। २१८.

अग्नीची ज्वाळा दक्षिणावर्त असावी, ती तापलेल्या सोन्यासारखी तेजस्वी, रथ किंवा मेघाच्या गडगडाटासारखी आवाज करणारी आणि धूर नसलेली असावी.

अनुलोमः सुगन्धश्च स्वस्तिकाकारसन्निभः । प्रसन्नाचिर्म्महाज्वालः स्फुलिङ्गरहितो हितः ।। २१८.

ती ज्वाळा सरळ वर जाणारी, सुगंधी, स्वस्तिकासारखी दिसणारी, निर्मळ आणि स्थिर, मोठी आणि प्रखर, पण ठिणगी नसलेली आणि शुभ असावी.

न व्रजेयुश्च मध्येन मार्जारमृगपक्षिणः । पर्वताग्रमृदा तावन्मूर्द्धानं शोधयेन्नृपः ।। २१८.

मांजरे, हरणे आणि पक्षी मध्ये जाऊ नयेत. त्यानंतर, पर्वताच्या शिखरावरील मातीने राजाने आपले डोके स्वच्छ करावं.

वल्मीकाग्रमृदा कर्णौ वदनं केशवालयात् । इन्द्रालयमृदा४ ग्रीवां हृदयन्तु नृपाजिरात् ।। २१९.

विळ्याच्या टोकावरील मातीने कान आणि तोंड, इंद्राच्या निवासस्थानातील मातीने गळा, आणि राजाच्या सभागृहातील मातीने हृदय स्वच्छ करावं.

करिदन्तोद्‌धृतमृदा दक्षिणन्तु तथा भुजं । वृषश्रृङ्गोद्‌धृतमृदा वामश्चैव तथा भुजं ।। २२०.

हत्तीच्या दातावरील मातीने उजवा हात आणि वृषभाच्या शिंगावरील मातीने डावा हात स्वच्छ करावा.

वेश्याद्वारमृदा राज्ञः कटिशौचं विधीयते । यज्ञस्थानाथैवोरू गोस्थानाज्जानुनी तथा ।। २१८.

वेश्येच्या घराच्या दाराजवळील मातीने राजाचा कंबरा, यज्ञस्थळातील मातीने मांड्या, आणि गोठ्यातील मातीने गुडघे स्वच्छ करावेत.

अश्वस्थानात्तथा जङ्घे रथचक्रमृदाङ्‌घ्रिके । मूर्द्धानं पञ्चगव्येन भद्रासनगतं नृपं ।। २१८.

घोड्याच्या अस्तबलातील मातीने पिंड, रथाच्या चाकावरील मातीने पाय, आणि शुभ आसनावर बसलेल्या राजाच्या डोक्यावर पंचगव्य लावावं.

अभिषिञ्चेदमात्यानां चतुष्टयमथो घटैः । पूर्वतो हेमकुम्भेन घृतपूर्णेन ब्रह्मणः ।। २१८.

चार मंत्र्यांना कलशाने अभिषेक करावा: पूर्वेला ब्राह्मणाला तुपाने भरलेल्या सोन्याच्या कलशाने.

रूप्यकुम्भेन याम्ये च क्षीरपूर्णेन क्षत्रियः । दध्ना च ताम्रकुम्भेन वैश्यः पश्चिमगेन च ।। २१९.

दक्षिणेला क्षत्रियाला दूधाने भरलेल्या चांदीच्या कलशाने, आणि पश्चिमेला वैश्याला दह्याने भरलेल्या तांब्याच्या कलशाने अभिषेक करावा.

मृण्मयेन जलेनोदक् शूद्रामात्योऽभिषेचयेत् । ततोऽभिषेकं नृपतेर्बह्वृ चप्रवरो द्विजः ।। २१८.

मृत्तिकेच्या कलशातील पाण्याने शूद्र मंत्र्याचा अभिषेक करावा. त्यानंतर बहुवृच श्रेष्ठ ब्राह्मण राजाचा अभिषेक करावा.

कुर्वीत मधुना विप्रश्छन्दोगद्य कुशोदकैः । सम्पातवन्तं कलशं तथा गत्वा पुरोहितः ।। २१८.

तो मधाने विधी करावा, छांदोग्य ब्राह्मणाने कुशाच्या पाण्याने, आणि पुरोहिताने ठरल्याप्रमाणे भरलेला कलश आणावा.

विधाय वह्निरक्षान्तु सदस्येषु यथाविधि । राजश्रियाभिषेके च ये मन्त्राः परिकीर्त्तिताः ।। २१८.

विधिप्रमाणे सभासदांसाठी अग्नीसंरक्षण विधी करून, राजाच्या अभिषेकासाठी सांगितलेले मंत्र उच्चारावेत.

शतच्छिद्रेण पात्रेण सौवर्णेनाभिषेचयेत्। या ओषधीत्योषधीभीरथेत्युक्तेति गन्धकैः ।। २१८.

शंभर छिद्र असलेल्या सोन्याच्या पात्राने अभिषेक करावा, 'या औषधी', 'औषधीभ्यः', 'रथेति उक्त' हे मंत्र आणि सुवासिक द्रव्ये वापरून.

पुष्पैः पुष्पवतीत्येव ब्राह्मणेति च वीजकैः

फुलांसाठी फुलांनी, आणि बीजांसाठी ब्राह्मणासारख्या बीजांनी पूजा करावी.

रत्नैराशः शिशानश्च ये देवाश्च कुशोदकैः ।। २१८.

रत्नांनी, आशेने, चांदीने आणि देवांसाठी कुशाच्या पाण्याने पूजा करावी.

यजुर्वेद्ययर्व्ववेदी८ गन्धद्वारेति संस्पृशेत् । शिरः कण्ठं रोचनया सर्वतीर्थोदकैर्द्विजाः ।। २१८.

यजुर्वेद, अथर्ववेद आणि सुगंधी द्रव्यांनी स्पर्श करावा; डोकं आणि मान हळदीने आणि सर्व तीर्थांच्या पाण्याने द्विजांनी स्पर्श करावा.

गीतवाद्यादिनीर्घोषैश्चामरव्यजनादिभिः । सर्वौषधिमयं कुम्भं धारयेयुर्नृपाग्रतः ।। २१८.

गाणं, वाद्य आणि इतर आवाजांनी, चामर आणि पंख्यांनी, सर्व औषधींनी भरलेला कलश राजासमोर नेला पाहिजे.

व्याघ्रचर्म्मोत्तरां शय्यामुपविष्ठः पुरोहितः । मधुपर्क्कादिकं दत्त्वा पट्टबन्धं प्रकारयेत् ।। २१८.

पुरोहित वाघाच्या कातडीवर बसून, मधुपर्क वगैरे देऊन, पगडी बांधण्याचा विधी करावा.

राज्ञोमुकुटबन्धञ्च पञ्चक्षन्मात्तरं ददेत् । ध्रुवाद्यैरिति च विशेद वृषजं वृषदंशजं ।। २१८.

राजाच्या मुकुटाची बांधणी पाच किंवा सहा वळणांनी करावी; नंतर स्थिर वस्त्र वगैरे घेऊन, वृषभ किंवा वृषदंशाच्या कातडीसह प्रवेश करावा.

द्वीपिजं सिंहजं व्याघ्रजातञ्चर्म्म तदासने । अमात्यसचिवादींश्च प्रतीहारः प्रदर्शयेत् ।। २१८.

आसनावर बेटावरच्या प्राण्याची, सिंहाची किंवा वाघाची कातडी असावी; आणि दारवानाने मंत्री, सल्लागार वगैरे सर्वांना दाखवावे.

गोजाचविगृहदानाद्यैः सांवत्सरपुरोहितौ । पूजयित्वा द्विजान् प्रार्च्य ह्यन्यभूगोन्नमुख्यकैः ।। २१८.

गायी, मेंढ्या, घरे वगैरे वर्षभर पुरोहितांना देऊन, आणि द्विजांना इतर उत्तम भूमी व अन्न देऊन सन्मान करावा.

वह्निं प्रदक्षिणीकृत्य गुरुं नत्वाथ पृष्ठतः । वृषमालभ्य गां वत्सां पूजयित्वाश्च मन्त्रितं ।। २१८.

अग्नीची प्रदक्षिणा करून, गुरूंना वंदन करून, मागे जाऊन, वृषभ आणि वासरासह गायीला स्पर्श करून, मंत्रपठण करणाऱ्याचा सन्मान करावा.

अश्वमारुह्य नागश्च पूजयेत्तं समारुहेत् । परिभ्रमेद्राजमार्गे बलयुक्तः प्रदक्षिणं ।। २१८.

घोड्यावर आणि हत्तीवर बसून, त्याचा सन्मान करावा आणि पुन्हा बसावे; सैन्यासह राजमार्गावर प्रदक्षिणा करावी.

सहायसम्पत्तिः । पुष्कर उवाच सोऽभिषिक्तः सहामात्यो जयेच्छत्रून्नृपोत्तमः । राज्ञा सेनापतिः कार्यो ब्राह्मणः क्षत्रियोऽथ वा ।। २२०.

पुष्कर म्हणाले: अभिषेक झाल्यावर, मंत्र्यांसह उत्तम राजा शत्रूंवर विजय मिळवावा; सेनापती राजा नेमावा, तो ब्राह्मण किंवा क्षत्रिय असू शकतो.

कुलीनो नीतिशास्त्रज्ञः प्रतीहारश्च नीतिवित् । दूतश्च प्रियवादी स्यादक्षीणोऽतिंबलान्वितः ।। २२०.

तो चांगल्या घराण्यातला, नीतीशास्त्र जाणणारा असावा; दारवान नीतीत कुशल असावा; दूत गोड बोलणारा, कमी नसलेला आणि बलवान असावा.

ताम्बूलधारी ना स्त्री वा भक्तः क्लेशसहप्रियः । सान्धिविग्रहिकः कार्य्यः षाड्‌गुण्यादिविशारदः ।। २२०.

तो तांबूल घेणारा, स्त्री नसावा, भक्त आणि कष्ट सहन करणारा असावा; संधी-विग्रहाचा मंत्री षाड्गुण्य वगैरे नीतीत पारंगत असावा.

खड्‌गधारी रक्षकः स्यात्सारथिः स्याद्‌बलादिवित् । सूदाध्यक्षो हितो विज्ञो महानसगदतो हि सः ।। २२०.

तलवार घेणारा रक्षक असावा; सारथी सैन्यात कुशल असावा; स्वयंपाकघराचा अधिकारी हितकारक, बुद्धिमान आणि मोठ्या स्वयंपाकघरात निपुण असावा.

सभासदस्तु धर्मज्ञाः लेखकोऽक्षरविद्धितः । आह्वानकालविज्ञाः स्युर्हिता दौवारिका जनाः ।। २२०.

सभासद धर्म जाणणारे असावेत; लेखनिक अक्षरात कुशल असावा; बोलावण्याचा योग्य काळ जाणणारे हितकारी असावेत; दारपाल विश्वासू असावेत.

रत्नादिज्ञो धनाध्यज्ञः अनुद्वारे हितो नरः । स्यादायुर्वेदविद्वैद्यो गजाध्यक्षोऽथ हस्तिवित् ।। २२०.

रत्न व धन यात निपुण, अंतर्गत दाराजवळ हितकारी, आयुर्वेद जाणणारा वैद्य, हत्तींचा अधिकारी आणि हत्ती चालवण्यात कुशल असावा.