अग्निपुराणम्

आसनीकृत्य वर्द्धन्यां वास्त्वादीन् पूर्ववद्यजेत्। शिवकुम्भास्त्रवर्द्धन्यौ पूजयेच्च स्थिरासने

वृद्धीच्या जागी आसन करून, वास्तू वगैरे पूर्वीप्रमाणे पूजाविधी करावा; स्थिर आसनावर शिवकुंभ आणि वृद्धिकुंभ यांचीही पूजा करावी.

स्वदिक्षु कलशारूढांल्लोकपालाननुक्रमात्। सहस्त्रनयनं शक्रं वज्रपाणिं विभावयेत्

आपण प्रत्येक दिशेला, त्या दिशेचे रक्षण करणारे देवता त्यांच्या त्यांच्या कलशावर बसलेले आहेत असे ध्यान करावे. तसेच हजार डोळ्यांचा, वज्र धारण केलेला इंद्र आहे असेही मनात आणावे.

ऐरावतगजारूढं स्वर्णवण किरीटिनं। सहस्रनयनं शक्रं वज्रपाणिं विभावयेत्

आपण इंद्राचे ध्यान करावे, जो हजार डोळ्यांचा आहे, वज्र हातात आहे, ऐरावत या हत्तीवर बसलेला आहे आणि त्याच्या डोक्यावर सोन्याचा मुकुट आहे.

सप्तार्च्चिषं च विभ्राणमक्षमालां कमण्डलुं। ज्वालामालाकुलं रक्तं शक्तिहस्तमजासनं

(अग्नीचे) ध्यान करावे, ज्याच्या सात ज्वाळा आहेत, हातात जपमाळ आणि कमंडलू आहे, ज्वाळांच्या माळांनी वेढलेला, लाल रंगाचा, शस्त्र हातात असलेला आणि मेंढ्यावर बसलेला आहे.

महिषस्थं दण्डहस्तं यमं कालानलं स्मरेत्। रक्तनेत्रं खरारूढं खड्गहस्तञ्च नैर्ऋृतं

यमाचे स्मरण करावे, जो महिषावर बसलेला आहे, हातात दंड आहे आणि काळाग्नीप्रमाणे आहे; तसेच नैऋताचे स्मरण करावे, ज्याचे डोळे लाल आहेत, तो गाढवावर बसलेला आहे आणि हातात तलवार आहे.

वरुणं मकरे श्वेतं नागपाशधरं स्मरेत्। वायुं च हरिणे नीलं कुवेरं मेघसंस्थितं

वरुणाचे स्मरण करावे, जो पांढऱ्या रंगाचा आहे, मकरावर बसलेला आहे आणि नागपाश हातात आहे; वायूचे स्मरण करावे, जो निळ्या रंगाचा आहे आणि हरिणावर बसलेला आहे; कुबेराचे स्मरण करावे, जो मेघावर विराजमान आहे.

त्रिशूलिनं वृषे चेशं कूर्म्मेनन्तन्तु चक्रिणं। ब्रह्माणं हंसगं ध्यायेच्चतुर्वक्त्रं चतुर्भुजं

शिवाचे ध्यान करावे, ज्याच्या हातात त्रिशूळ आहे आणि तो वृषावर बसलेला आहे; विष्णूचे ध्यान करावे, जो चक्रधारी आहे, तो कासव आणि अनंतावर बसलेला आहे; ब्रह्माचे ध्यान करावे, जो चार मुखांचा, चार हातांचा आहे आणि हंसावर बसलेला आहे.

स्तम्बमूलेषु कुम्भेषु वेद्यां धर्मादिकान् यजेत्। दिक्षु कुम्भेष्वनन्तादीन् पूजयन्त्यपि केचन

स्तंभाच्या पायाशी, कलशांवर आणि वेदीवर धर्मादी देवतांची पूजा करावी; काही जण दिशांमध्ये कलशांवर अनंतादींचीही पूजा करतात.

शिवाज्ञां श्रावयेत् कुम्भं भ्रामयेदात्मपृष्ठगं । पूर्ववत् स्थापयेदादौ कुम्भं तदनु वर्द्धनीं

शिवाची आज्ञा उच्चारावी, कलश आपल्या पाठीमागून फिरवावा आणि पूर्वीप्रमाणे आधी कलश ठेवावा, त्यानंतर वाढवणारी पात्र ठेवावी.

शिवं स्थिरासनं कुम्भे शस्त्रार्थंञ्च ध्रुवासनं। पूजयित्वा यथापूर्वं स्पृशेदुद्भवमुद्रया

शिवाला कलशावर स्थिर आसनावर स्थापित करावे, शस्त्रासाठीही निश्चित आसन ठेवावे; पूर्वीप्रमाणे पूजा करून, उद्भव मुद्रेने त्याला स्पर्श करावा.

निजयागं जगन्नाथ रक्ष भक्तानुकम्पया। एभिः संश्राव्य रक्षार्थं कुम्भे खड्गं निवेशयेत्

हे जगन्नाथा, भक्तांवर कृपा करून माझ्या यज्ञाचे रक्षण कर; या मंत्रांचे उच्चारण करून रक्षणासाठी कलशात तलवार ठेवावी.

दीक्षास्थापनयोः कुम्भे स्थण्डिले मण्डलेऽथवा। मण्डलेभ्यर्च्य देवेशं व्रजेद्वै कुण्डसन्निधौ

दीक्षा आणि स्थापना करताना, कलशावर, भूमीवर किंवा मंडलात, मंडलात देवेशाची पूजा करून मग अग्निकुंडाजवळ जावे.

कुण्डनाभिं पुरस्कृत्य निविष्टा मूर्त्तिदारिणः। गुरोरादेशतः कुर्युर्न्निजकुण्डेषु संस्कृतिं

कुंडाचा नाभीभाग पुढे ठेवावा, मूर्ती स्थापित कराव्यात आणि गुरूच्या आज्ञेने प्रत्येकाने आपल्या कुंडात विधी करावा.

जपेयुर्जापिनः सङ्‌ख्यं मन्त्रमन्ये तु संहितां । पठेयुर्ब्राह्मणाः शान्तिं स्वशाखावेदपारगाः

जप करणारे जप मोजून म्हणावे; इतरांनी संहिता म्हणावी; आपापल्या शाखेचे वेद जाणणारे ब्राह्मण शांतीपाठ म्हणावेत.

श्रीसूक्तं पावमानीश्च मैत्रकञ्च वृषाकपिं। ऋग्‌वेदी पूर्वदिग्‌भागे सर्वमेतत् समुच्चरेत्

ऋग्वेदी पूर्व दिशेला श्रीसूक्त, पावमानी, मैत्रक आणि वृषाकपि या सर्व ऋचा एकत्र म्हणाव्यात.

देवव्रतन्तु भारुण्डं ज्यष्ठसाम रथन्तरं। पुरुषं गीतिमेतानि सामवेदी तु दक्षइणे

सामवेदी दक्षिण दिशेला देवव्रत, भारुंड, ज्येष्ठसाम, रथंतर, पुरुष आणि गीती या स्तोत्रांचा पाठ करावा.

रुद्रं पुरुषसूक्तञ्च श्लोकाद्यायं विशेषतः। ब्रह्मणञ्च यजुर्वेदी पश्चिमायां समुच्चरेत्

यजुर्वेदी विशेषतः पश्चिम दिशेला रुद्र, पुरुषसूक्त, आरंभीचे श्लोक आणि ब्राह्मण यांचा पाठ करावा.

नीलरुद्रं तथाथर्वी सूक्ष्मासूक्ष्मन्तथैव च। उत्तरेऽथर्वशीर्षञ्च तत्‌परस्तु समुद्धरेत्

उत्तर दिशेला अथर्ववेदी नीलरुद्र, सूक्ष्म आणि अती सूक्ष्म स्तोत्रे, तसेच अथर्वशीर्ष यांचा पाठ करावा; हेच योग्य क्रम आहे.

आचार्य्यश्चाग्निमुत्पाद्य प्रतिकुण्डंथ प्रदापयेत् । वह्नेः पूर्वादिकान् भागान् पूर्वकुण्डदितः क्रमात्

आचार्याने अग्नी प्रज्वलित करून प्रत्येकासाठी वेगळे कुंड द्यावे; अग्नीच्या पूर्व दिशेपासून पहिल्या कुंडापासून भाग वाटावे.

धूपदीपचरूणाञ्च ददीताग्निं सम्‌द्धरेत् । पूववच्छिवमभ्यर्च्य शिवाग्नौ मन्त्रतर्पणं

धूप, दिवे आणि शिजवलेले नैवेद्य अर्पण करून, अग्नी प्रज्वलित करावा. मग पूर्वीप्रमाणे शिवाची पूजा करावी आणि पवित्र अग्नीत मंत्रांनी शिवाला तर्पण द्यावे.

देशकालादिसम्पत्तौ दुर्न्निमित्तप्रशान्त्ये। होमङ्‌कृत्वा तु मन्त्रज्ञः पूर्णा दत्त्वा शुभावहां

योग्य जागा, वेळ आणि इतर सर्व गोष्टी अनुकूल असताना, तसेच अशुभ शकुन शांत करण्यासाठी, मंत्र जाणणाऱ्याने हवन करावे आणि नंतर पूर्ण व मंगल नैवेद्य द्यावा.

पूर्ववच्चरुकं कृत्वा प्रतिकुण्डं निवेदयेत् । यजमानालङकृतास्तु व्रजेयुः स्नानमण्डपं

पूर्वीप्रमाणे नैवेद्य तयार करून, प्रत्येक अग्निकुंडात तो अर्पण करावा. यजमानांनी सुशोभित होऊन स्नानमंडपाकडे जावे.

भद्रपीठे निधायेशं ताडयित्वावगुण्ठयेत्। स्नापयेत् पूजयित्वा तु मृदा काषायवारिणा

मंगल आसनावर प्रभूला ठेवून, हलकेच स्पर्श करून झाकावे. मग माती आणि केशराच्या पाण्याने स्नान घालून, भक्तीने पूजा करावी.

गोमूत्रैर्गोमयेनापि वारिणा चान्तरान्तरा। भस्माना गन्धतोयेन फडन्तास्त्रेण वारिणा

गायीचे मूत्र, गायीचे शेण आणि पाणी याने एकामागोमाग स्नान करावे. मग भस्म, सुगंधी पाणी आणि मंत्रबळ असलेले पाणी यानेही स्नान घालावे.

देशिको मूर्त्तिपैः सार्द्धं कृत्वा कारणशोधनं । धर्मजप्तेन सञ्छाद्य पीतवर्णेन वाससा

गुरूंनी मूर्तींसह विधीपूर्वक शुद्धी करावी. धर्ममंत्रांनी पावन केलेल्या पिवळ्या वस्त्राने त्या झाकाव्यात.

सम्पूज्य सितपुष्पैश्च नयदुत्तरवेदिकां। तत्र दत्तासनायाञ्च शय्यायां सन्निवेश्य च

पांढऱ्या फुलांनी पूजा करून, त्या मूर्तींना उत्तरेकडील वेदीवर न्यावे. तिथे आसन व शय्या देऊन त्यांची नीट मांडणी करावी.

कुङ्कुमालिप्तसूत्रेण विभज्य गुरुरालिखेत्। शलाकया सुवर्णस्य अक्षिणी शस्त्रकर्मणा

कुंकवाने लिंपलेल्या दोऱ्याने गुरुंनी विभागणी करावी आणि सुवर्ण काडीने शास्त्रानुसार डोळ्यांचे चिन्ह काढावे.

अञ्जयेल्लक्ष्मकृत् पश्चाच्छास्त्रदृष्टेन कर्मणा। कृतकर्मा चशस्त्रेण लक्ष्मी शिल्पी समुत्तक्षिपेत्

नंतर डोळ्यांना काजळ लावावे आणि शास्त्रविधीनुसार कुशल शिल्पकाराने साधनाने शुभ चिन्ह उचलावे.

त्र्यंशादर्द्धोथ पादार्द्धादर्द्धाया अर्द्धतोथवा । सर्वकामप्रसिद्ध्यर्थं शुभं लक्ष्मावतारणं

एक तृतीयांश, अर्धा किंवा पादाचा अर्धा, किंवा त्याच्याही अर्ध्या भागातून, सर्व इच्छापूर्तीसाठी शुभ चिन्ह स्थापन करावे.