अग्निपुराणम्

सदाशिवपदव्यापि मण्डपं धाम शाङ्करं। पताकाशक्तिसंयुक्तं तत्त्वदृष्ट्यावलोकयेत्

सदैव शिवाच्या प्रदेशात व्यापणारे, शंकराचे धाम असलेले, पताका आणि शक्तीने युक्त असे मंडप तत्त्वदृष्टीने पाहावा.

दिव्यान्तरिक्षभूमिष्ठविघ्नानुत्सार्य्य पूर्ववत्। प्रविशेत् पश्चिमद्वारा शेषद्वाराणि दर्शयेत्

पूर्वीप्रमाणे दिव्य, आकाश आणि पृथ्वीवरील अडथळे दूर करून, पश्चिम दरवाजाने प्रवेश करावा आणि उर्वरित दरवाजे दाखवावेत.

प्रदक्षिणक्रमाद्‌गत्वा निविष्टो वेदिदक्षिणे। उत्तराभिमुखः कुर्य्याद् भूतशुद्धिं यथा पुरा

प्रदक्षिणा करत, वेदीच्या दक्षिण बाजूला बसून, उत्तर दिशेकडे तोंड करून, पूर्वीप्रमाणे भूतशुद्धी करावी.

अन्तर्य्यागं विशेषार्घ्यं मन्त्रद्रव्यादिशोधनं। कुर्व्वींत आत्मनः पूजां पञ्चगव्यादि पूर्ववत्

अंतर्गत याग, विशेष अर्घ्य, मंत्र व द्रव्यांची शुद्धी, आणि पूर्वीप्रमाणे पंचगव्यादिंनी स्वतःची पूजा करावी.

साधारङ्कलसन्तस्मिन् विन्यसेत्तदनन्तरं। विशेषाच्छिचवतत्त्वाय तत्त्वत्रयमनुक्रमात्

सामान्य आसनावर, त्यानंतर, विशेषतः शिवतत्त्वासाठी, ती तीन तत्त्वे अनुक्रमे स्थापित करावीत.

ललाटस्कन्धपादान्तं शिवविद्यात्मकं परं। रुद्रनारायणब्रह्मदैवतं निजसञ्चरैः

कपाळ, खांदा आणि पायाच्या टोकापर्यंत, शिवविद्येचे परम स्वरूप, रुद्र, नारायण आणि ब्रह्मा या देवतांना त्यांच्या गतीनुसार प्रतिष्ठित करावे.

ओं हं हां । मूर्त्तीस्तदीश्वरंस्तत्र पूर्ववद्विनिवेशयेत्। तद्व्यापकं शिवं साङ्गं शिवहस्तञ्च मूर्द्धनि

'ॐ हं हां' या मंत्रांनी, पूर्वीप्रमाणे त्या मूर्तीचे आणि तिच्या अधिपतीचे प्रतिष्ठापन करावी; सर्वत्र व्यापणारा, अंगांसह असलेला शिव आणि शिवहस्त डोक्यावर ठेवावा.

ब्रह्मरन्ध्रप्रविष्टेन तेजसा बाह्यसान्तरं । तमः पटलमाधूय प्रद्योतितदिगन्तरं

ब्रह्मरंध्रातून प्रवेश करणाऱ्या तेजाने, बाह्य व अंतर्गत अंधाराचा पट दूर करून, सर्व दिशा उजळून निघतात.

आत्मानं मूर्त्तिपैः सार्द्वं स्रग्वस्त्रकुसुमादिभिः । भूषयित्वा शिवोस्मीति ध्यात्वा बोधासिमुद्धिरेत्

स्वतःला आणि मूर्तींना हार, वस्त्र, फुले इत्यादींनी अलंकृत करून, 'मीच शिव आहे' असे ध्यान करून, ज्ञानरूपी तलवार घेऊन उठावे.

चतुष्पदान्तसंस्कारैः संस्कुर्य्यान्मशमण्डपं। विक्षिप्य विकिरादीनि कुशकूर्चोपसंहरेत्

चार कोपऱ्यांच्या संस्कारांनी मंडप शुद्ध करावा, कुशाची पाती व इतर साहित्य विखुरून नंतर गोळा करावीत.

आसनीकृत्य वर्द्धन्यां वास्त्वादीन् पूर्ववद्यजेत्। शिवकुम्भास्त्रवर्द्धन्यौ पूजयेच्च स्थिरासने

वृद्धीच्या जागी आसन करून, वास्तू वगैरे पूर्वीप्रमाणे पूजाविधी करावा; स्थिर आसनावर शिवकुंभ आणि वृद्धिकुंभ यांचीही पूजा करावी.

स्वदिक्षु कलशारूढांल्लोकपालाननुक्रमात्। सहस्त्रनयनं शक्रं वज्रपाणिं विभावयेत्

आपण प्रत्येक दिशेला, त्या दिशेचे रक्षण करणारे देवता त्यांच्या त्यांच्या कलशावर बसलेले आहेत असे ध्यान करावे. तसेच हजार डोळ्यांचा, वज्र धारण केलेला इंद्र आहे असेही मनात आणावे.

ऐरावतगजारूढं स्वर्णवण किरीटिनं। सहस्रनयनं शक्रं वज्रपाणिं विभावयेत्

आपण इंद्राचे ध्यान करावे, जो हजार डोळ्यांचा आहे, वज्र हातात आहे, ऐरावत या हत्तीवर बसलेला आहे आणि त्याच्या डोक्यावर सोन्याचा मुकुट आहे.

सप्तार्च्चिषं च विभ्राणमक्षमालां कमण्डलुं। ज्वालामालाकुलं रक्तं शक्तिहस्तमजासनं

(अग्नीचे) ध्यान करावे, ज्याच्या सात ज्वाळा आहेत, हातात जपमाळ आणि कमंडलू आहे, ज्वाळांच्या माळांनी वेढलेला, लाल रंगाचा, शस्त्र हातात असलेला आणि मेंढ्यावर बसलेला आहे.

महिषस्थं दण्डहस्तं यमं कालानलं स्मरेत्। रक्तनेत्रं खरारूढं खड्गहस्तञ्च नैर्ऋृतं

यमाचे स्मरण करावे, जो महिषावर बसलेला आहे, हातात दंड आहे आणि काळाग्नीप्रमाणे आहे; तसेच नैऋताचे स्मरण करावे, ज्याचे डोळे लाल आहेत, तो गाढवावर बसलेला आहे आणि हातात तलवार आहे.

वरुणं मकरे श्वेतं नागपाशधरं स्मरेत्। वायुं च हरिणे नीलं कुवेरं मेघसंस्थितं

वरुणाचे स्मरण करावे, जो पांढऱ्या रंगाचा आहे, मकरावर बसलेला आहे आणि नागपाश हातात आहे; वायूचे स्मरण करावे, जो निळ्या रंगाचा आहे आणि हरिणावर बसलेला आहे; कुबेराचे स्मरण करावे, जो मेघावर विराजमान आहे.

त्रिशूलिनं वृषे चेशं कूर्म्मेनन्तन्तु चक्रिणं। ब्रह्माणं हंसगं ध्यायेच्चतुर्वक्त्रं चतुर्भुजं

शिवाचे ध्यान करावे, ज्याच्या हातात त्रिशूळ आहे आणि तो वृषावर बसलेला आहे; विष्णूचे ध्यान करावे, जो चक्रधारी आहे, तो कासव आणि अनंतावर बसलेला आहे; ब्रह्माचे ध्यान करावे, जो चार मुखांचा, चार हातांचा आहे आणि हंसावर बसलेला आहे.

स्तम्बमूलेषु कुम्भेषु वेद्यां धर्मादिकान् यजेत्। दिक्षु कुम्भेष्वनन्तादीन् पूजयन्त्यपि केचन

स्तंभाच्या पायाशी, कलशांवर आणि वेदीवर धर्मादी देवतांची पूजा करावी; काही जण दिशांमध्ये कलशांवर अनंतादींचीही पूजा करतात.

शिवाज्ञां श्रावयेत् कुम्भं भ्रामयेदात्मपृष्ठगं । पूर्ववत् स्थापयेदादौ कुम्भं तदनु वर्द्धनीं

शिवाची आज्ञा उच्चारावी, कलश आपल्या पाठीमागून फिरवावा आणि पूर्वीप्रमाणे आधी कलश ठेवावा, त्यानंतर वाढवणारी पात्र ठेवावी.

शिवं स्थिरासनं कुम्भे शस्त्रार्थंञ्च ध्रुवासनं। पूजयित्वा यथापूर्वं स्पृशेदुद्भवमुद्रया

शिवाला कलशावर स्थिर आसनावर स्थापित करावे, शस्त्रासाठीही निश्चित आसन ठेवावे; पूर्वीप्रमाणे पूजा करून, उद्भव मुद्रेने त्याला स्पर्श करावा.

निजयागं जगन्नाथ रक्ष भक्तानुकम्पया। एभिः संश्राव्य रक्षार्थं कुम्भे खड्गं निवेशयेत्

हे जगन्नाथा, भक्तांवर कृपा करून माझ्या यज्ञाचे रक्षण कर; या मंत्रांचे उच्चारण करून रक्षणासाठी कलशात तलवार ठेवावी.

दीक्षास्थापनयोः कुम्भे स्थण्डिले मण्डलेऽथवा। मण्डलेभ्यर्च्य देवेशं व्रजेद्वै कुण्डसन्निधौ

दीक्षा आणि स्थापना करताना, कलशावर, भूमीवर किंवा मंडलात, मंडलात देवेशाची पूजा करून मग अग्निकुंडाजवळ जावे.

कुण्डनाभिं पुरस्कृत्य निविष्टा मूर्त्तिदारिणः। गुरोरादेशतः कुर्युर्न्निजकुण्डेषु संस्कृतिं

कुंडाचा नाभीभाग पुढे ठेवावा, मूर्ती स्थापित कराव्यात आणि गुरूच्या आज्ञेने प्रत्येकाने आपल्या कुंडात विधी करावा.

जपेयुर्जापिनः सङ्‌ख्यं मन्त्रमन्ये तु संहितां । पठेयुर्ब्राह्मणाः शान्तिं स्वशाखावेदपारगाः

जप करणारे जप मोजून म्हणावे; इतरांनी संहिता म्हणावी; आपापल्या शाखेचे वेद जाणणारे ब्राह्मण शांतीपाठ म्हणावेत.

श्रीसूक्तं पावमानीश्च मैत्रकञ्च वृषाकपिं। ऋग्‌वेदी पूर्वदिग्‌भागे सर्वमेतत् समुच्चरेत्

ऋग्वेदी पूर्व दिशेला श्रीसूक्त, पावमानी, मैत्रक आणि वृषाकपि या सर्व ऋचा एकत्र म्हणाव्यात.

देवव्रतन्तु भारुण्डं ज्यष्ठसाम रथन्तरं। पुरुषं गीतिमेतानि सामवेदी तु दक्षइणे

सामवेदी दक्षिण दिशेला देवव्रत, भारुंड, ज्येष्ठसाम, रथंतर, पुरुष आणि गीती या स्तोत्रांचा पाठ करावा.

रुद्रं पुरुषसूक्तञ्च श्लोकाद्यायं विशेषतः। ब्रह्मणञ्च यजुर्वेदी पश्चिमायां समुच्चरेत्

यजुर्वेदी विशेषतः पश्चिम दिशेला रुद्र, पुरुषसूक्त, आरंभीचे श्लोक आणि ब्राह्मण यांचा पाठ करावा.

नीलरुद्रं तथाथर्वी सूक्ष्मासूक्ष्मन्तथैव च। उत्तरेऽथर्वशीर्षञ्च तत्‌परस्तु समुद्धरेत्

उत्तर दिशेला अथर्ववेदी नीलरुद्र, सूक्ष्म आणि अती सूक्ष्म स्तोत्रे, तसेच अथर्वशीर्ष यांचा पाठ करावा; हेच योग्य क्रम आहे.

आचार्य्यश्चाग्निमुत्पाद्य प्रतिकुण्डंथ प्रदापयेत् । वह्नेः पूर्वादिकान् भागान् पूर्वकुण्डदितः क्रमात्

आचार्याने अग्नी प्रज्वलित करून प्रत्येकासाठी वेगळे कुंड द्यावे; अग्नीच्या पूर्व दिशेपासून पहिल्या कुंडापासून भाग वाटावे.