अग्निपुराणम्

तच्छाखामूलदेशस्थौ प्रशान्तशिशिरौ घटौ। पर्ज्जन्याशोकनामानौ भूतं सञ्जीवनामृतौ

त्या शाखांच्या मुळाशी शांत आणि शीतल घट, पर्जन्य, अशोक, भूत, संजीवन आणि अमृत हे आहेत.

धनदश्रीप्रदौ द्वौ द्वौ पूजयेदनुपूर्वशः । स्वनामभिश्चतुर्थ्यन्तैः प्रणवादिनमोन्तगैः

धन आणि श्री देणाऱ्या जोड्यांची एकामागून एक पूजा करावी, त्यांच्या नावांना चतुर्थी विभक्तीत आणि ओमने समाप्त करावं.

लोकग्रहावसुद्वाःस्थस्रवन्तीनां द्वयं द्वयं। भानुत्रयं युगं वेदो लक्ष्मीर्गणपतिस्तथा

लोकपाल, वसुंचे द्वारपाल, दोन प्रवाह, तीन सूर्य, युग, वेद, लक्ष्मी आणि गणपती यांची पूजा करावी.

इति देवा मखागारे तिष्ठन्ति प्रतितोरणं। विघ्नसङ्घापनोदाय क्रतोः संरक्षणाय च

म्हणून देवता यज्ञशाळेच्या प्रत्येक दरवाजाजवळ उभ्या राहतात, अडथळ्यांचे समूह दूर करण्यासाठी आणि यज्ञाची रक्षा करण्यासाठी.

वज्रं शक्तिं तथा दण्डं खड्गं पाशं ध्वजं गदां। त्रिशूलं चक्रमम्भोजम्पताकास्वर्च्चयेत् क्रमात्

क्रमाने वज्र, भाला, काठी, तलवार, फास, ध्वज, गदा, त्रिशूळ, चक्र, कमळ आणि पताका यांची पूजा करावी.

ओ ह्रूं फट् नमः। ओं ह्रूं फट् द्वाः स्थशक्तये ह्रूं फट् नमः इत्यादिमन्त्रैः। कुमुदः कुमुदाक्षश्च पुण्डरीकोथ वामनः। शङ्कुकर्णः सर्वनेत्रः सुमुख सुप्रतिष्ठितः

'ॐ ह्रूं फट् नमः', 'ॐ ह्रूं फट् द्वारस्थशक्तये ह्रूं फट् नमः' आणि इतर मंत्रांनी कुमुद, कुमुदाक्ष, पुण्डरीक, वामन, शङ्कुकर्ण, सर्वनेत्र, सुमुख आणि सुप्रतिष्ठित यांना आवाहन करावे.

ध्वजाष्टदेवताः पूज्याः पूर्वादौ भूतकोटिभिः। ओं कौं कुमुदाय नम इत्यादिमन्त्रैः

पूर्व दिशेपासून, भूतगणांसह, 'ॐ कौं कुमुदाय नमः' अशा मंत्रांनी ध्वजाच्या आठ देवतांची पूजा करावी.

हेतुकं त्रिपुरघ्नञ्च शक्त्याख्यं यमज्ह्वकं । कालं करालिनं षष्ठमेकाङ्‌घ्निम्भीममष्टकं

हेतुक, त्रिपुराचा संहार करणारा, शक्ती नावाचा, यमझ्वक, काळ, कराळिन, सहावा एकांग्नी, भीम आणि आठवा अष्टक यांचा समावेश आहे.

तथैव पूजयेद् दिक्षु क्षेत्रपालाननुक्रमात्। वलिभिः कुसुमैर्धूपैः सन्तुष्टान् परिभावयेत्

त्याचप्रमाणे, सर्व दिशांच्या रक्षणकर्त्यांची अनुक्रमे पूजा करावी, नैवेद्य, फुले आणि धूप अर्पण करून त्यांना संतुष्ट करावे.

कम्बलास्तृतेषु वर्णेषु वंशस्थूणास्वनुक्रमात् । पञ्च क्षित्यादितत्त्वानि सद्योजातादिभिर्यजेत्

रंगीत गालिच्यांवर, बांबूच्या खांबांवर अनुक्रमे, पृथ्वीपासून सुरू होणाऱ्या पाच तत्त्वांची, सद्योजात आणि इतर देवतांसह पूजा करावी.

सदाशिवपदव्यापि मण्डपं धाम शाङ्करं। पताकाशक्तिसंयुक्तं तत्त्वदृष्ट्यावलोकयेत्

सदैव शिवाच्या प्रदेशात व्यापणारे, शंकराचे धाम असलेले, पताका आणि शक्तीने युक्त असे मंडप तत्त्वदृष्टीने पाहावा.

दिव्यान्तरिक्षभूमिष्ठविघ्नानुत्सार्य्य पूर्ववत्। प्रविशेत् पश्चिमद्वारा शेषद्वाराणि दर्शयेत्

पूर्वीप्रमाणे दिव्य, आकाश आणि पृथ्वीवरील अडथळे दूर करून, पश्चिम दरवाजाने प्रवेश करावा आणि उर्वरित दरवाजे दाखवावेत.

प्रदक्षिणक्रमाद्‌गत्वा निविष्टो वेदिदक्षिणे। उत्तराभिमुखः कुर्य्याद् भूतशुद्धिं यथा पुरा

प्रदक्षिणा करत, वेदीच्या दक्षिण बाजूला बसून, उत्तर दिशेकडे तोंड करून, पूर्वीप्रमाणे भूतशुद्धी करावी.

अन्तर्य्यागं विशेषार्घ्यं मन्त्रद्रव्यादिशोधनं। कुर्व्वींत आत्मनः पूजां पञ्चगव्यादि पूर्ववत्

अंतर्गत याग, विशेष अर्घ्य, मंत्र व द्रव्यांची शुद्धी, आणि पूर्वीप्रमाणे पंचगव्यादिंनी स्वतःची पूजा करावी.

साधारङ्कलसन्तस्मिन् विन्यसेत्तदनन्तरं। विशेषाच्छिचवतत्त्वाय तत्त्वत्रयमनुक्रमात्

सामान्य आसनावर, त्यानंतर, विशेषतः शिवतत्त्वासाठी, ती तीन तत्त्वे अनुक्रमे स्थापित करावीत.

ललाटस्कन्धपादान्तं शिवविद्यात्मकं परं। रुद्रनारायणब्रह्मदैवतं निजसञ्चरैः

कपाळ, खांदा आणि पायाच्या टोकापर्यंत, शिवविद्येचे परम स्वरूप, रुद्र, नारायण आणि ब्रह्मा या देवतांना त्यांच्या गतीनुसार प्रतिष्ठित करावे.

ओं हं हां । मूर्त्तीस्तदीश्वरंस्तत्र पूर्ववद्विनिवेशयेत्। तद्व्यापकं शिवं साङ्गं शिवहस्तञ्च मूर्द्धनि

'ॐ हं हां' या मंत्रांनी, पूर्वीप्रमाणे त्या मूर्तीचे आणि तिच्या अधिपतीचे प्रतिष्ठापन करावी; सर्वत्र व्यापणारा, अंगांसह असलेला शिव आणि शिवहस्त डोक्यावर ठेवावा.

ब्रह्मरन्ध्रप्रविष्टेन तेजसा बाह्यसान्तरं । तमः पटलमाधूय प्रद्योतितदिगन्तरं

ब्रह्मरंध्रातून प्रवेश करणाऱ्या तेजाने, बाह्य व अंतर्गत अंधाराचा पट दूर करून, सर्व दिशा उजळून निघतात.

आत्मानं मूर्त्तिपैः सार्द्वं स्रग्वस्त्रकुसुमादिभिः । भूषयित्वा शिवोस्मीति ध्यात्वा बोधासिमुद्धिरेत्

स्वतःला आणि मूर्तींना हार, वस्त्र, फुले इत्यादींनी अलंकृत करून, 'मीच शिव आहे' असे ध्यान करून, ज्ञानरूपी तलवार घेऊन उठावे.

चतुष्पदान्तसंस्कारैः संस्कुर्य्यान्मशमण्डपं। विक्षिप्य विकिरादीनि कुशकूर्चोपसंहरेत्

चार कोपऱ्यांच्या संस्कारांनी मंडप शुद्ध करावा, कुशाची पाती व इतर साहित्य विखुरून नंतर गोळा करावीत.

आसनीकृत्य वर्द्धन्यां वास्त्वादीन् पूर्ववद्यजेत्। शिवकुम्भास्त्रवर्द्धन्यौ पूजयेच्च स्थिरासने

वृद्धीच्या जागी आसन करून, वास्तू वगैरे पूर्वीप्रमाणे पूजाविधी करावा; स्थिर आसनावर शिवकुंभ आणि वृद्धिकुंभ यांचीही पूजा करावी.

स्वदिक्षु कलशारूढांल्लोकपालाननुक्रमात्। सहस्त्रनयनं शक्रं वज्रपाणिं विभावयेत्

आपण प्रत्येक दिशेला, त्या दिशेचे रक्षण करणारे देवता त्यांच्या त्यांच्या कलशावर बसलेले आहेत असे ध्यान करावे. तसेच हजार डोळ्यांचा, वज्र धारण केलेला इंद्र आहे असेही मनात आणावे.

ऐरावतगजारूढं स्वर्णवण किरीटिनं। सहस्रनयनं शक्रं वज्रपाणिं विभावयेत्

आपण इंद्राचे ध्यान करावे, जो हजार डोळ्यांचा आहे, वज्र हातात आहे, ऐरावत या हत्तीवर बसलेला आहे आणि त्याच्या डोक्यावर सोन्याचा मुकुट आहे.

सप्तार्च्चिषं च विभ्राणमक्षमालां कमण्डलुं। ज्वालामालाकुलं रक्तं शक्तिहस्तमजासनं

(अग्नीचे) ध्यान करावे, ज्याच्या सात ज्वाळा आहेत, हातात जपमाळ आणि कमंडलू आहे, ज्वाळांच्या माळांनी वेढलेला, लाल रंगाचा, शस्त्र हातात असलेला आणि मेंढ्यावर बसलेला आहे.

महिषस्थं दण्डहस्तं यमं कालानलं स्मरेत्। रक्तनेत्रं खरारूढं खड्गहस्तञ्च नैर्ऋृतं

यमाचे स्मरण करावे, जो महिषावर बसलेला आहे, हातात दंड आहे आणि काळाग्नीप्रमाणे आहे; तसेच नैऋताचे स्मरण करावे, ज्याचे डोळे लाल आहेत, तो गाढवावर बसलेला आहे आणि हातात तलवार आहे.

वरुणं मकरे श्वेतं नागपाशधरं स्मरेत्। वायुं च हरिणे नीलं कुवेरं मेघसंस्थितं

वरुणाचे स्मरण करावे, जो पांढऱ्या रंगाचा आहे, मकरावर बसलेला आहे आणि नागपाश हातात आहे; वायूचे स्मरण करावे, जो निळ्या रंगाचा आहे आणि हरिणावर बसलेला आहे; कुबेराचे स्मरण करावे, जो मेघावर विराजमान आहे.

त्रिशूलिनं वृषे चेशं कूर्म्मेनन्तन्तु चक्रिणं। ब्रह्माणं हंसगं ध्यायेच्चतुर्वक्त्रं चतुर्भुजं

शिवाचे ध्यान करावे, ज्याच्या हातात त्रिशूळ आहे आणि तो वृषावर बसलेला आहे; विष्णूचे ध्यान करावे, जो चक्रधारी आहे, तो कासव आणि अनंतावर बसलेला आहे; ब्रह्माचे ध्यान करावे, जो चार मुखांचा, चार हातांचा आहे आणि हंसावर बसलेला आहे.

स्तम्बमूलेषु कुम्भेषु वेद्यां धर्मादिकान् यजेत्। दिक्षु कुम्भेष्वनन्तादीन् पूजयन्त्यपि केचन

स्तंभाच्या पायाशी, कलशांवर आणि वेदीवर धर्मादी देवतांची पूजा करावी; काही जण दिशांमध्ये कलशांवर अनंतादींचीही पूजा करतात.

शिवाज्ञां श्रावयेत् कुम्भं भ्रामयेदात्मपृष्ठगं । पूर्ववत् स्थापयेदादौ कुम्भं तदनु वर्द्धनीं

शिवाची आज्ञा उच्चारावी, कलश आपल्या पाठीमागून फिरवावा आणि पूर्वीप्रमाणे आधी कलश ठेवावा, त्यानंतर वाढवणारी पात्र ठेवावी.