अग्निपुराणम्

आसीदतीतकल्पान्ते ब्राह्मो नैमित्तिको लयः । समुद्रोपप्लुतास्तत्र लोका भूरादिका मुने

मुनिवर, मागील कल्पाच्या शेवटी ब्रह्माचा नैमित्तिक प्रलय झाला. त्या वेळी भूर्लोक वगैरे सर्व लोक समुद्राने व्यापले गेले.

मनुर्वैवस्वतस्तेपे तपो वै भुक्तिमुक्तये। एकदा कृतमालायां कुर्वतो जलतर्पणम्

वैवस्वत मनूने भोग आणि मोक्ष मिळवण्यासाठी तप केला. एकदा कृतमाला नदीत पाणी अर्पण करत असताना,

तस्याञ्चल्युदके मत्स्यः स्वल्प एकोऽभ्यपद्यत। क्षेप्तुकामं जले प्राह न मां क्षिप नरोत्तम

त्याच्या हातातील पाण्यात एक लहानसा मासा एकटाच आला. तो पाणी टाकायला निघाला असता, मासा म्हणाला, 'हे उत्तम पुरुषा, मला पाण्यात टाकू नको.'

ग्राहादिभ्यो भयं मेऽद्यतच्छ्रुत्वा कलशेऽक्षिपत्। स तु वृद्धः पुनर्मत्स्यः प्राह तं देहि मे बृहत्

'माझी आज ग्राह वगैरे प्राण्यांपासून भीती आहे.' असे ऐकून त्याने माशाला कलशात ठेवले. पण तो मासा वाढला आणि पुन्हा म्हणाला, 'मला मोठे ठिकाण दे.'

स्थानमेतद्वचः श्रुत्वा राजाऽथोदञ्चनेऽक्षिपत्। तत्र वृद्धोऽब्रवीद् भूपं पृथु देहि पदं मनो

हे शब्द ऐकून राजा त्याला दुसऱ्या पाण्याच्या भांड्यात ठेवतो. तिथे तो वाढला आणि राजाला म्हणाला, 'राजा, मला अजून मोठे जागा दे.'

सरोवरे पुनः क्षिप्तो ववृधे तत्प्रमाणवान् । ऊचे देहि बृहत् स्थानप्राक्षिपच्चाम्बुधौ ततः

पुन्हा एका सरोवरात ठेवले असता, तो तितक्याच मोठ्या प्रमाणात वाढला. तो म्हणाला, 'मला अजून मोठे ठिकाण दे,' म्हणून त्याने त्याला समुद्रात सोडले.

लक्षयोजनविस्तीर्णः क्षणमात्रेण सोऽभवत्। मत्स्यं तमद्‌भुतं दृष्ट्वा विस्मितः प्राव्रवीन्‌ मनुः

क्षणातच तो मासा लक्ष योजन इतका विशाल झाला. तो अद्भुत मासा पाहून मनू आश्चर्यचकित होऊन म्हणाला:

को भवान्ननु वै विष्णुः नारायण नमोऽस्तुते। मायया मोहयसि मां किमर्थं त्वं जनार्दन

'तुम्ही कोण? नक्कीच तुम्ही विष्णू, नारायण, तुम्हाला नमस्कार. जनार्दना, तुम्ही मला मायेने का भुलवत आहात?'

मनुनोक्तोऽब्रवीन्मत्स्यो मनुं वै पालने रतम्। अवतीर्णो भवायास्य जगतो दुष्टनष्टये

मनूने विचारल्यावर मासा मनूला म्हणाला, जो जगाच्या रक्षणात रमला होता: 'मी या जगाच्या कल्याणासाठी, दुष्टांचा नाश करण्यासाठी अवतरलो आहे.'

सप्तमे दिवसे त्वव्धिः प्लावयिप्यति वै जगत् । उपस्थितायां नावि त्वं बीजादीनि विधाय च

'सातव्या दिवशी समुद्र साऱ्या जगाला व्यापून टाकेल. तेव्हा जेव्हा नौका येईल, तेव्हा तू बियाणे वगैरे गोळा कर.'

सप्तर्षिभिः परिवृतो निशां ब्राह्मीं चरिष्यसि। उपस्थितस्य मे श्रृङ्गे निबध्नीहि महाहिना

'सप्तर्षींच्या सोबतीने तू ब्रह्माची रात्र पार करशील. मी आल्यावर, माझ्या शिंगाला मोठ्या सर्पाने नौका बांध.'

इत्युक्त्वान्तर्दृधे मत्स्यो मनुः कालप्रतीक्षकः । स्थितः समुद्र उद्वेले नावमारुरुहे तदा

असे सांगून मासा अदृश्य झाला आणि मनू योग्य वेळेची वाट पाहू लागला. समुद्र उसळल्यावर त्याने नौकेत प्रवेश केला.

एकश्रृङ्गधरो मत्स्यो हैमो नियुतयोजनः। नालम्बबन्ध तच्छृङ्गे मत्स्याख्यं च पुराणकम्

एकशिंगी, सोन्यासारखा, कोट्यवधी योजनांचा तो मासा, त्याच्या शिंगाला दोरी बांधली होती. त्याला मत्स्यपुराण असे म्हणतात.

शुश्राव मत्स्यात्पापघ्नं संस्तुवन् स्तुतिभिश्च तम् । ब्रह्मवेदप्रहर्त्तारं हयग्रीवञ्च दानवम्

मनूने त्या पापांचा नाश करणाऱ्या माशाकडून, स्तुती करत असताना, वेद चोरणाऱ्या हयग्रीव दानवाची कथा ऐकली.

अवधीद् वेदमन्त्नाद्यान् पालयामास केशवः। प्राप्ते कल्पेऽथ बाराहे कूर्म्मरूपोऽभवद्धरिः

केशवाने वेद चोरणाऱ्या दानवाचा वध केला आणि वेदांचे रक्षण केले. नवीन कल्प सुरू झाल्यावर, हरिने वराह आणि मग कूर्म रूप घेतले.

अग्निरुवाच अवतारं वराहस्य वक्ष्येऽहं पापनाशनम् । हिरण्याक्षोऽसुरेशोऽभूद् देवान् जित्वा दिवि स्थितः

अग्नी म्हणाले: मी वराह अवताराची कथा सांगतो, जी पापांचा नाश करणारी आहे. हिरण्याक्ष हा असुरांचा राजा होता. त्याने देवांना जिंकून स्वर्गात स्थान मिळवले.

देवैर्गत्वा स्तुतो विष्णुर्यज्ञरूपो वराहकः । अभूत् तं दानवं हत्वा दैत्यैः साकञ्च कण्टकम्

देवतांनी जाऊन विष्णूची, जो यज्ञस्वरूप वराह झाला होता, स्तुती केली. त्याने त्या दैत्याचा आणि इतर दैत्यांच्या त्रासदायकांचा नाश केला.

धर्मदेवादिरक्षाकृतं ततः सोऽन्तर्द्दधे हरिः। हिरण्याक्षस्य वै भ्राता हिरण्यकशिपुस्तथा

धर्मदेव व इतर देवतांचे रक्षण केल्यावर, हरि अदृश्य झाला. हिरण्याक्षाचा भाऊ म्हणजे हिरण्यकशिपू.

जितदेवयज्ञभागः सर्वदेवाधिकारकृत्। नारसिंहवपुः कृत्वा तं जघान सुरैः सह

त्याने देवांच्या यज्ञातील भाग काढून घेतला आणि सर्व देवांवर सत्ता गाजवली. नृसिंह रूप धारण करून, त्याने देवांसह त्याचा वध केला.

स्वपदस्थान् सुरांश्चक्रे नारसिंहः सुरैः स्तुतः। देवासुरे पुरा युद्धे बलिप्रभृतिभिः सुराः

नृसिंह, देवांनी स्तुती केलेला, त्याने देवांना त्यांच्या जागी परत नेले. पूर्वी देव आणि असुरांमध्ये झालेल्या युद्धात, बळी व इतरांनी देवांना पराभूत केले.

जिताः स्वर्गात्परिभ्रप्टा हरिं वै शरणं गताः। सुराणाममयं दत्त्वा अदित्या कश्यपेन च

पराभूत होऊन स्वर्गातून खाली पडलेल्या देवांनी हरिकडे आश्रय घेतला. देवांसाठी अदिती आणि कश्यप यांनी त्याला मायारहित देह दिला.

स्तुतोऽसौ वामनो भूत्वा ह्यदित्यां स क्रतुं ययौ। बलेः श्रीयजमानस्य, राजद्वारेऽगृणात् श्रुतिम्

त्यांनी स्तुती केल्यावर, तो वामन झाला आणि अदितीच्या यज्ञात गेला. बळी राजाच्या द्वारी, जो यजमान होता, त्याने वेदपठण केले.

वेदान् पठन्तं तं श्रुत्वा वामनं वरदोऽब्रवीत्। निवारितोऽपि शुक्रेण बलिर्ब्रूहि यदिच्छसि

वामन वेद म्हणत असल्याचे ऐकून, बळीने, जो वर देणारा होता, असे म्हटले: शुक्राने रोखले तरी, बळी म्हणाला, 'जे हवे आहे ते सांग.'

त्तत्तेऽहं सम्प्रदास्यामि,वामनो बलिमब्रवीत्। पदत्रयं हि गुर्वर्थं देहि दास्ये तमब्रवीत्

वामन बळीला म्हणाला, 'तुला जे हवे आहे ते मी नक्की देईन. माझ्या गुरूंसाठी तीन पावले जमीन दे.' बळी म्हणाला, 'मी देईन.'

तोये तु पतिते हस्ते वामनोऽभूदवामनः। भूर्लोकं स भुवर्लोकं स्वर्लेकञ्च पदत्रयम्

पाण्याचा अर्घ्य दिल्यावर, वामन लहान राहिला नाही. त्याने तीन पावलांत पृथ्वी, आकाश आणि स्वर्ग व्यापले.

चक्रे बलिञ्च सुतलं तच्छक्राय ददौ हरिः। शक्रो देवैर्हरिं स्तुत्वा भुवनेशः सुखीं त्वभूत्

त्याने बळीला सुतळात पाठवले आणि ती भूमी इंद्राला दिली. इंद्राने देवांसह हरिची स्तुती केली आणि तो सुखीपणे लोकांचा स्वामी झाला.

वक्ष्ये परशुरामस्य चावतारं श्रृणु द्विज। उद्वतान् क्षत्रियान् मत्वा भूभारहाणाय सः

मी परशुरामाचा अवतार सांगतो, ऐक ब्राह्मण. क्षत्रियांचा गर्व वाढल्याचे पाहून, पृथ्वीचा भार हलका करण्यासाठी तो अवतरला.

अवतीर्णो हरिः शान्त्यै देवविप्रादिपालकः। जमदग्ने रेणुकायां भार्गवः शस्त्रपारगः

हरि शांततेसाठी, देव, ब्राह्मण आणि इतरांचे रक्षण करण्यासाठी अवतरला. तो जमदग्नी आणि रेणुका यांचा पुत्र, भृगुवंशीय आणि शस्त्रविद्येत पारंगत होता.

दत्तात्रेयप्रसादेन कार्त्तवीर्यो नृपस्त्वभूत्। सहस्त्रबाहुः सर्वोर्वीपतिः स मृगयां गतः

दत्तात्रेयांच्या कृपेने, कार्तवीर्य हा राजा झाला, ज्याला हजार हात होते आणि जो संपूर्ण पृथ्वीचा स्वामी होता. तो शिकार करण्यास गेला.