अग्निपुराणम्

नगरग्रामखेटादौ वास्तुः शतपदोऽपि वा। वंशद्वयं कोणगतं दुर्जयं दुर्द्धरं सदा

नगर, गाव किंवा खेड्यात, वास्तूत शंभर आसनं असू शकतात; कोपऱ्यांत दोन ओळींचे खांब नेहमीच ठेवावेत, जे जिंकणं किंवा हलवणं कठीण असतं.

यथा देवालये न्यासस्तथा शतपदे हितः। ग्रहाः स्कन्दादयस्तत्र विज्ञेयाश्चैव षट्पदाः

जसं देवळात व्यवस्था असते, तशीच शंभर आसनांच्या वास्तूत केली जाते; तिथे ग्रह, स्कंद वगैरे, आणि सहा पाकळ्यांची आसनं ओळखावीत.

चरक्याद्या भूतपदा रज्जुवंशादि पूर्ववत्। देशसंस्थापने वास्तु चतुस्त्रिशंच्छतं भवेत्

चरक वगैरे भूतांची आसनं, रेषा आणि खांब पूर्वीप्रमाणे असावेत; प्रदेश स्थापनेसाठी वास्तूत तीनशे चौतीस आसनं असावीत.

चतुः षष्टिपदो ब्रह्मा मरीच्याद्याश्च देवताः। चतुः पञ्चाशत्पदिका आपाद्यष्टौ रसाग्निभिः

ब्रह्मा, मरीचि आणि इतर देवता चौरसष्ट अक्षरांनी वर्णन केल्या आहेत. आठ रस आणि अग्नी पंचावन्न अक्षरांनी सांगितले आहेत.

ईशानाद्या नवपदाः स्कन्दाद्याः शक्तिकाः स्मृताः। चरक्याद्यास्तद्वदेव रज्जुवंशादिपूर्ववत्

ईशान आणि इतर शक्ती नव अक्षरांच्या आहेत असे मानले जाते; त्याचप्रमाणे चरक वगैरे, तसेच रज्जू वंश वगैरे पूर्वीप्रमाणेच आहेत.

ज्ञेयो वंळशसहस्रैस्तु वास्तुमण्डलगः पदैः न्यासो नवगुणस्तत्र कर्त्तव्यो देशवास्तुवत्

वास्तुमंडल वंशशः हजार अक्षरांचे समजावे; त्यात नव वेळा न्यास करावा, प्रदेश आणि वास्तु यानुसार.

पञ्चविंशतिपदो वास्तुर्वेतालाख्यश्चितौ स्मृतः। अन्यो नवपदो वास्तुः षोडशाङ्घ्निस्तथापरः

वेताळाच्या आकाराच्या वेदीत वास्तु पंचवीस अक्षरांचा मानला आहे; दुसरा वास्तु नव अक्षरांचा असून, आणखी एक सोळा अंगांचा आहे.

षडस्रत्र्यस्रवृत्तादेर्म्मध्ये स्याच्चतुरस्रकं। खाते वास्तोः समं पृष्ठे न्यासे ब्रह्मशिलात्मके

षट्कोण, त्रिकोण किंवा वर्तुळ याच्या मध्यभागी चौरस असावा; वास्तुच्या खड्ड्यात मागील बाजू सम असावी आणि न्यास ब्रह्मशिला असावा.

शावाकस्य निवेशे च मूर्त्तिसंस्थापने तथा। पायसेन तुं नैवेद्यं सर्वेषां वा प्रदापयेत्

शवाच्या स्थापनेच्या वेळी आणि मूर्ती स्थापनेसुद्धा, सर्वांना किंवा केवळ देवतेला पायसाचा नैवेद्य द्यावा.

उत्तानुक्ते तु वै वास्तुः पञ्चहस्तप्रमाणतः । गृहप्रासादमानेन वास्तुः श्रेष्ठस्तु सर्वदा

पूर्वी सांगितल्याप्रमाणे वास्तुची माप पाच हातांची असते; घर किंवा प्रासादाच्या प्रमाणाने वास्तु नेहमीच उत्तम मानला जातो.

ईश्वर उवाच ईशादिषु चरक्याद्याः(५) पूर्ववत्पूजयेद्वहिः ।९४.००२ आहुतित्रितयं दद्यात्प्रतिदेवमनुक्रमात् ॥९४.००२ दत्वा भूतबलिं लग्ने शिलान्यासमनुक्रमात् ।९४.००३ मध्यसूत्रे(६) न्यसेच्छक्तिं कुम्भञ्चानन्तमुत्तमं(७) ॥९४.००३ नकारारूढमूलेन कुम्भेऽस्मिन् धारयेच्छिलां ।९४.००४ कुम्भानष्टौ सभद्रादीन् दिक्षु पूर्वादिषु क्रमात् ॥९४.००४ लोकपालाणुभिर्न्यस्य(८) श्वभ्रेषु(६) न्यस्तशक्तिषु ।९४.००५ शिलास्तेष्वथ नन्दाद्याः क्रमेण विनियोजयेत् ॥९४.००५ शम्बरैर्मूर्तिनाथानां यथा स्युर्भित्तिमध्यतः ।९४.००६ तासु धर्मादिकानष्टौ कोणात्कोणं विभागशः ॥९४.००६ सुभद्रादिषु नन्दाद्याश्चतस्रोऽग्न्यादिकोणगाः ।९४.००७ अजिताद्याश्च पूर्वादिजयादिष्वथ विन्यसेत् ॥९४.००७ ब्रह्माणं चोपरि मस्य व्यापकं च महेश्वरं ।९४.००८ चिन्तयेदेषु चाधानं व्योमप्रसादमध्यगं ॥९४.००८ बलिन्दत्त्वा जपेदस्त्रं विघ्नदोषनिवारणं ।९४.००९ शिलापञ्चकपक्षेऽपि मनागुद्दिश्यते यथा ॥९४.००९ मध्ये पूर्णशिलान्यासः सुभद्रकलशेऽर्धतः ।९४.०१० पद्मादिषु च नन्दाद्याः कोणेष्वग्न्यादिषु क्रमात् ॥९४.०१० मध्यभावे चतस्रोऽपि मातृवद्भावसम्मताः ।९४.०११ ओं पूर्णे त्वं महाविश्वे सर्वसन्दोहलक्षणे ॥९४.०११ सर्वसम्पूर्णमेवात्र कुरुष्वाङ्गिरसः सुते ।९४.०१२ ओं नन्दे त्वं नन्दिनी पुंसां त्वामत्र स्थापयाम्यहं ॥९४.०१२ प्रासादे तिष्ठ सन्तृप्ता यावच्चन्द्रार्कतारकं ।९४.०१३ आयुः कामं श्रियन्नन्दे देहि वासिष्ठ देहिनां ॥९४.०१३ अस्मिन् रक्षा सदा कार्या प्रासादे यत्नतस्त्वया ।९४.०१४ ओं भद्रे त्वं सर्वदा भद्रं लोकानां कुरु काश्यपि ॥९४.०१४ आयुर्दा कामदा देवि श्रीप्रदा च सदा भव ।९४.०१५ ओं जयेऽत्र सर्वदा देवि श्रीदा.अयुर्दा च सदा भव ॥९४.०१५ ओं जयेऽत्र सर्वदा देवि तिष्ठ त्वं स्थापिता मय ।९४.०१६ नित्यञ्जयाय भूत्यै च स्वामिनी भव भार्गवि ॥९४.०१६ ओं रिक्तेऽतिरिक्तदोषघ्ने सिद्धिमुक्तिप्रदे शुभं ।९४.०१७ सर्वदा सर्वदेशस्थे तिष्ठास्मिन् विश्वरूपिणि ॥९४.०१७ गगनायतनन्ध्यात्वा तत्र तत्त्वत्रयं न्यसेत् ।९४.०१८ प्रायश्चित्तन्ततो हुत्वा विधिना विसृजेन्मखं ॥९४.०१८ इत्यादिमहापुराणे आग्नेये शिलान्यासकथनं नाम चतुर्णवतितमोऽध्यायः ॥ ईश्वर उवाच ईशादिषु चरक्याद्याः पूर्ववत् पूजयेद्वहिः। आहुतित्रितयं दद्यात् प्रतिदेवमनुक्रमात्

दत्वा भूतबलिं लग्ने शिलान्यासमनुक्रमात्। मध्यशूत्रे न्यसेच्छक्तिं कुम्भञ्चानन्तमुत्तमं

शुभ मुहूर्तावर भूतांना बलि दिल्यावर, शिलांचा न्यास क्रमाने करावा; मध्यसूत्रात शक्ती आणि उत्तम अनंत कळशात स्थापावा.

नकारारूढमूलेन कुम्भेऽस्मिन् धारयेच्छिलां। कुम्भानष्टौ सुभद्रादीन् दिक्षु पूर्वादिषु क्रमात्

‘न’ या अक्षराच्या मूळासह या कळशात शिला ठेवावी; आठ कळशे, शुभद्रा वगैरे, पूर्व दिशेपासून सर्व दिशांना क्रमाने ठेवावेत.

लोकपालाणुभिर्न्यस्य श्वभ्रेषु न्यस्तशक्तिषु। शिलास्तेष्वथ नन्दाद्याः क्रमेण विनिवेशयेत्

दिशांच्या रक्षणकर्त्यांना त्या खड्ड्यांत ठेवावे जिथे शक्तींचा न्यास केला आहे; त्यानंतर नंद वगैरे शिला क्रमाने मांडाव्यात.

शम्बरैर्मूर्त्तिनाथानां यथा स्युर्भित्तिमध्यतः। तासु धर्म्मादिकानष्टौ कोणात् कोणं विबागशः

मूर्तींचे स्वामी जसे भिंतीच्या मध्यभागी असतात, तसेच त्यात धर्म वगैरे आठ कोपऱ्यांमध्ये विभागून ठेवाव्यात.

सुभद्रादिषु नन्दाद्याश्चतस्रोऽगन्यादिकोणगाः। अजिताद्यास्च पूर्वादिजयादिष्वथ विन्यसेत्

शुभद्रा वगैरेमध्ये नंद वगैरे चार शिला अग्नीच्या कोपऱ्यात ठेवाव्यात; अजित वगैरे पूर्व व विजय दिशांना स्थापाव्यात.

ब्रह्माणं चोपरि नस्य व्यापकं च महेश्वरं। चिन्तयेदेषु चाधानं व्योमप्रासादमध्यगं

वरती ब्रह्मा आणि सर्वत्र व्यापणारा महेश्वर ठेवावा; त्यांच्या स्थापनेचा विचार आकाशमंदिराच्या मध्यभागी करावा.

बलिन्दत्त्वा जपेदस्त्रं विघ्नदोषनिवारणं । शिलापञ्चकपक्षेऽपि मनागुद्दिश्यते यथा

बलि दिल्यावर विघ्न व दोष दूर करण्यासाठी अस्त्र मंत्र जपावा; पाच शिलांच्या प्रसंगीही थोडक्यात सूचित करावे.

मध्ये पूर्णशिलान्यासः सूभद्रकलशेऽर्द्धतः। पद्मादिषु च नन्दाद्याः कोणेष्वगन्यादिषु क्रमात्

मध्यभागी पूर्ण शिला ठेवावी, शुभद्राच्या कळशात अर्धी; कमळ वगैरेमध्ये नंद वगैरे शिला कोपऱ्यांत, अग्नीच्या दिशेपासून क्रमाने ठेवाव्यात.

मध्यभावे चतस्रोऽपि मातृवद्भावसम्मताः। ओं पूर्णे त्वं महावद्ये सर्वसन्दोहलक्षणे

मध्यभागी चारही शिला मातेसमान भावाने मान्य आहेत; ओ पूर्णे, तू सर्व संबंधांची चिन्ह असलेली महान विश्वरूप आहेस.

सर्वसम्पूर्णमेवात्र कुरुष्वाङिगिरसः सुते। ओं नन्दे त्वं नन्दिनी पुंसां त्वामत्र स्थापयाम्यहं

हे अङ्गिरसपुत्र, येथे सर्वकाही पूर्ण कर. ओ नंदे, तू नंदिनी आहेस, मी तुला येथे पुरुषांमध्ये स्थापतो.

प्रासादे तिष्ठ सन्तृप्ता यावच्चन्द्रार्कतारकं। आयुः कामं श्रियन्नन्दे देहि वासिष्ठि देहिनां

वसिष्ठकन्ये, तू या राजमहालात आनंदाने राहा, जसा चंद्र, सूर्य आणि तारे असतील तितका काळ. देहधारी लोकांना तू दीर्घायुष्य, इच्छित सुख, संपत्ती आणि आनंद दे.

अस्मिन् रक्षा सदा कार्य्या प्रासादे यत्नतस्त्वया। ओं भद्रे त्वं सर्वदा भद्रं लोकानां कुरु काश्यपि

या महालात नेहमी काळजीपूर्वक रक्षण कर, हे कश्यपकुळातील शुभेच्छा असलेली देवी, तू सर्व जगाला नेहमी कल्याण मिळू दे.

आयुर्दा कामदा देवि श्रीप्रदा च सदा भव। ओं जयेऽत्र सर्वदा देवि श्रीदाऽऽयुर्दा सदा भव

हे देवी, तू नेहमी आयुष्य देणारी, इच्छा पूर्ण करणारी आणि संपत्ती देणारी राहा. हे विजयी देवी, इथे सदैव राहून लोकांना संपत्ती आणि आयुष्य दे.

ओं जयेऽत्र सर्वदा देवि तिष्ठ त्वं स्थापितामय । नित्यञ्जयाय भूत्यै च स्वामिनी भव भार्गवि

हे विजयी देवी, मी तुला इथे स्थापले आहे, तू नेहमी इथेच राहा. हे भार्गवी, सदैव विजय आणि कल्याणासाठी या स्थळी मालकीण हो.

ओं रिक्तेऽतिरिक्तदोषघ्ने सिद्धिमुक्तिप्रदे शुभे। सर्वदा सर्वदेशस्थे तिष्ठास्मिन् विश्वरूपिणि

हे पवित्र देवी, उरलेले दोष दूर करणारी, सिद्धी आणि मुक्ती देणारी, शुभेच्छा असलेली देवी, सर्व ठिकाणी आणि नेहमी इथेच राहा, विश्वरूपिणी.

गगनायतनन्ध्यात्वा तत्र तत्त्वात्रयं न्यसेत्। प्रायश्चित्तन्ततो हुत्वा विधिना विसृजेन्मखं

आकाशाला वेदी मानून, तिथे ती तीन तत्त्वे ठेवावीत. मग विधीनुसार प्रायश्चित्त यज्ञ करून, यज्ञ पूर्ण करावा.

ईश्वर उवाच वक्ष्ये लिङ्गप्रतिष्ठां च प्रासादे भुक्तिमुक्तिदां। ताञ्चरेत् सर्वदा मुक्तौ भुक्तौ देवदिने सति

ईश्वर म्हणाले: मी या महालात लिंगस्थापनेची विधी सांगतो, जी भोग आणि मोक्ष देते. देवाच्या दिवशी, नेहमी या विधी कराव्यात, म्हणजे भोग आणि मोक्ष दोन्ही मिळतात.

विना चैत्रेण माघादौ प्रतिष्ठा मासपञ्चके। गुरुशुक्रोदये कार्य्या प्रथमे करणत्रये

चैत्र आणि माघाच्या सुरुवातीखेरीज, इतर पाच महिन्यांत, गुरु किंवा शुक्र उगवले असता, आणि पहिल्या तीन करणांपैकी पहिल्या करणात स्थापना करावी.