अग्निपुराणम्

गन्धं गन्धर्वनाथाय जिह्वां भृङ्गाय पक्षिणः। मृगाय पद्मपर्णानि याम्यामित्यष्टदेवता

गंधर्वांच्या अधिपतीला सुगंध अर्पण करावा, भृंग नावाच्या पक्ष्याला जीभ द्यावी, मृगाला कमळाची पाने द्यावीत, आणि यम्य दिशेतील आठ देवतांना असेच अर्पण करावे.

पित्रे तिलोदकं क्षीरं वृक्षजं दन्तधावनं। दौवारिकाय देवाय प्रदद्याद् धेनुमुद्रया

पितरांना तिळांचे पाणी, दूध आणि झाडाची दात घासायची काडी अर्पण करावी. द्वारपाल देवाला शिक्का लावलेली गाय द्यावी.

सुग्रीवाय दिशेत् पूपान् पुष्पदन्ताय दर्ब्भकं। रक्तं प्रचेतसे पद्ममसुराय सुरासवं

सुग्रीवालाही पिठाचे गोड पदार्थ द्यावेत, पुष्पदंताला दुर्वा द्यावी, प्रचेतसला लाल कमळ द्यावे, असुराला सुरासार द्यावा.

घृतं गुडौदनं शेषे रोगाय घृतमण्डकान्। लाजान् वा पश्चिमाशायां देवाष्टकमितीरितं

शेषाला तूप आणि गुळाचा भात द्यावा, रोगाला तुपाचे लाडू द्यावेत, किंवा पश्चिम दिशेला भाजलेले तांदूळ आठ देवतांसाठी अर्पण करावेत.

मारुताय ध्वजं पीतं नागाय नागकेशरं। मुख्ये भक्ष्याणि भल्लाटे मुद्गसूपं सुसंस्कृतं

मारुताला पिवळा झेंडा द्यावा, नागाला नागकेशर फुले द्यावीत, मुख्य भल्लाटाला उत्तम प्रकारचे मूगाचे सूप आणि इतर खाद्यपदार्थ द्यावेत.

सोमाय पायसं साज्यं शालूकमूषये दिशेत्। लोपीमदितये दित्यै पुरीमित्युत्तराष्टकं

सोमासाठी तुपासह दूधभात, शालूक आणि मूषा यांनाही तसंच अर्पण करावं. लोपी, मदिती आणि दिती यांना उत्तर दिशेतील भागात एक नगर अर्पण करावं.

मोदकान् ब्रह्मणः प्राच्यां षट्पदाय मरीचये। सवित्रे रक्तपुष्पाणि वह्न्यधः कोणकोष्ठके

पूर्वेला ब्रह्मासाठी मोदक अर्पण करावेत; मरीचीसाठी सहा पाकळ्यांचं फूल द्यावं; सवितृसाठी अग्नीखाली, कोपऱ्यातील खोलीत, लाल फुलं अर्पण करावीत.

तदधः कोष्ठके दद्यात् सावित्र्यै च कुशोदकं । दक्षिणे चन्दनं रक्तं षट्पदाय विवस्वते

त्या खालील खोलीत सावित्रीला कुशाचं पाणी अर्पण करावं; दक्षिणेला, सहा पाकळ्यांच्या आसनावर असलेल्या विवस्वतासाठी लाल चंदन अर्पण करावं.

हरिद्रौदनमिन्द्राय रक्षोधः कोणकोष्ठके। इन्द्रजयाय मिश्रान्नमिन्द्राधस्तान्निवेदयेत्

राक्षसांच्या कोपऱ्याखालील खोलीत इंद्रासाठी हळदीचं भात अर्पण करावं; इंद्राच्या खालील जागेत इंद्रजयासाठी मिसळलेलं अन्न अर्पण करावं.

वारुण्यां षट्पदासीने मित्रे सगुडमोदनं। रुद्राय घृतसिद्धान्नं वायुकोणाधरे पदे

वरुणीच्या सहा पाकळ्यांच्या आसनावर मित्रासाठी गुळाचा भात अर्पण करावा; वायूच्या कोपऱ्याच्या खालच्या जागी रुद्रासाठी तुपात शिजवलेलं अन्न द्यावं.

तदधो रुद्रदासाय मांसं मार्गमथोत्तरे। ददीत माषनैवेद्यं षट्पदस्थे धराधरे

त्या खाली, रुद्राच्या सेवकासाठी मांस अर्पण करावं; उत्तरेच्या मार्गावर, सहा पाकळ्यांच्या आसनावर असलेल्या धराधरासाठी माशाचं नैवेद्य द्यावं.

आपाय शिवकोणाधः तद्वत्साय च तत्स्थले । क्रमाद्दद्याद्दधि क्षीरं पूजयित्वा विधानतः

शिवाच्या कोपऱ्याखालील आपासाठी, आणि त्याच जागी सायासाठी, विधीपूर्वक पूजा करून, एकामागोमाग दही आणि दूध अर्पण करावं.

चतुष्पदे निविष्टाय ब्रह्मणे मध्यदेशतः। पञ्चगव्याक्षतोपेतञ्चरुं साज्यं निवेदयेत्

मध्यभागी, चार पायांच्या आसनावर असलेल्या ब्रह्मासाठी, पाच गोमूत्रजन्य पदार्थ आणि तुपासह पायस अर्पण करावं.

ईशादिवायुपर्य्यन्तकोणेष्वथ यथाक्रमं। वास्तुवाह्ये चरक्याद्याश्चतस्रः पूजयेद् यथा

ईशानपासून वायूच्या शेवटच्या कोपऱ्यापर्यंत, योग्य क्रमाने, चार वास्तुपालांची, चरकापासून सुरू होणारी पूजा करावी.

चरक्यै सघृतं मांसं विदार्य्यै दधिपङ्कजे। पूतनायै पलं पित्तं रुधिरं च निवेदयेत्

चरकीसाठी तुपासह मांस अर्पण करावं; विदार्येसाठी कमळाच्या भांड्यात दही द्यावं; पूतनासाठी पित्त आणि रक्त यांचा भाग नैवेद्य म्हणून द्यावा.

अस्थीनि पापराक्षस्यै रक्तपित्तपलानि च। ततोमाषौदनं प्राच्यां स्कन्दाय विनिवेदयेत्

पापराक्षसीसाठी हाडं, रक्त आणि पित्ताचे भाग अर्पण करावेत; त्यानंतर, पूर्वेला स्कंदासाठी माशाचा भात अर्पण करावा.

अर्य्यम्णे दक्षिणाशायां पूपान् कृसरया युतान्। जम्भकाय च वारुण्यामामिषं रुधिरान्वितं

दक्षिण दिशेला अर्यमासाठी डाळी मिसळलेले पिठाचे पापड अर्पण करावेत; वरुणाच्या दिशेला जंभकासाठी रक्तासह मांस द्यावं.

उदीच्यां पिलिपिञ्जाय रक्तान्नं कुसुमानि च। यजेद्वा सकलं वास्तुं कुशदध्यक्षतैर्जलैः

उत्तर दिशेला पिलिपिंजासाठी लाल भात आणि फुलं अर्पण करावीत; किंवा संपूर्ण वास्तूची कुश, दही आणि पाण्याने पूजा करावी.

गृहे च नगरादौ च एकाशीतिपदैर्यजेत्। त्रिपदा रज्जवः कार्य्याः षट्पदाश्च विकोणके

घरात किंवा नगरात, एक्याऐंशी आसनांनी पूजा करावी; तीन पायांच्या रेषा आखाव्यात, आणि कोपऱ्यांत सहा पाकळ्यांची आसनं करावीत.

ईशाद्याः पादिकस्तस्मिन्नागाद्याश्च द्विकोष्ठगाः। षट्पदस्था मरीच्याद्या ब्रह्मा नवपदः स्मृतः

ईशानपासून प्रत्येक दिशेला पालक असतात; नाग वगैरे दोन खोलींमध्ये असतात; मरीची वगैरे सहा पाकळ्यांच्या आसनांवर असतात; ब्रह्मा नव आसनांचा मानला जातो.

नगरग्रामखेटादौ वास्तुः शतपदोऽपि वा। वंशद्वयं कोणगतं दुर्जयं दुर्द्धरं सदा

नगर, गाव किंवा खेड्यात, वास्तूत शंभर आसनं असू शकतात; कोपऱ्यांत दोन ओळींचे खांब नेहमीच ठेवावेत, जे जिंकणं किंवा हलवणं कठीण असतं.

यथा देवालये न्यासस्तथा शतपदे हितः। ग्रहाः स्कन्दादयस्तत्र विज्ञेयाश्चैव षट्पदाः

जसं देवळात व्यवस्था असते, तशीच शंभर आसनांच्या वास्तूत केली जाते; तिथे ग्रह, स्कंद वगैरे, आणि सहा पाकळ्यांची आसनं ओळखावीत.

चरक्याद्या भूतपदा रज्जुवंशादि पूर्ववत्। देशसंस्थापने वास्तु चतुस्त्रिशंच्छतं भवेत्

चरक वगैरे भूतांची आसनं, रेषा आणि खांब पूर्वीप्रमाणे असावेत; प्रदेश स्थापनेसाठी वास्तूत तीनशे चौतीस आसनं असावीत.

चतुः षष्टिपदो ब्रह्मा मरीच्याद्याश्च देवताः। चतुः पञ्चाशत्पदिका आपाद्यष्टौ रसाग्निभिः

ब्रह्मा, मरीचि आणि इतर देवता चौरसष्ट अक्षरांनी वर्णन केल्या आहेत. आठ रस आणि अग्नी पंचावन्न अक्षरांनी सांगितले आहेत.

ईशानाद्या नवपदाः स्कन्दाद्याः शक्तिकाः स्मृताः। चरक्याद्यास्तद्वदेव रज्जुवंशादिपूर्ववत्

ईशान आणि इतर शक्ती नव अक्षरांच्या आहेत असे मानले जाते; त्याचप्रमाणे चरक वगैरे, तसेच रज्जू वंश वगैरे पूर्वीप्रमाणेच आहेत.

ज्ञेयो वंळशसहस्रैस्तु वास्तुमण्डलगः पदैः न्यासो नवगुणस्तत्र कर्त्तव्यो देशवास्तुवत्

वास्तुमंडल वंशशः हजार अक्षरांचे समजावे; त्यात नव वेळा न्यास करावा, प्रदेश आणि वास्तु यानुसार.

पञ्चविंशतिपदो वास्तुर्वेतालाख्यश्चितौ स्मृतः। अन्यो नवपदो वास्तुः षोडशाङ्घ्निस्तथापरः

वेताळाच्या आकाराच्या वेदीत वास्तु पंचवीस अक्षरांचा मानला आहे; दुसरा वास्तु नव अक्षरांचा असून, आणखी एक सोळा अंगांचा आहे.

षडस्रत्र्यस्रवृत्तादेर्म्मध्ये स्याच्चतुरस्रकं। खाते वास्तोः समं पृष्ठे न्यासे ब्रह्मशिलात्मके

षट्कोण, त्रिकोण किंवा वर्तुळ याच्या मध्यभागी चौरस असावा; वास्तुच्या खड्ड्यात मागील बाजू सम असावी आणि न्यास ब्रह्मशिला असावा.

शावाकस्य निवेशे च मूर्त्तिसंस्थापने तथा। पायसेन तुं नैवेद्यं सर्वेषां वा प्रदापयेत्

शवाच्या स्थापनेच्या वेळी आणि मूर्ती स्थापनेसुद्धा, सर्वांना किंवा केवळ देवतेला पायसाचा नैवेद्य द्यावा.