अग्निपुराणम्

शय्यायां कुशतल्पे वा हृदयेन निवेशयेत्। सम्पूज्य न्यस्य बुद्ध्यादिधरान्तं तत्त्वसञ्चयं

ती शिला कुशाचं पलंग किंवा शय्येवर, मनापासून ठेवावी. तिची भक्तीभावाने पूजा करावी आणि मग पृथ्वीपासून ते सर्वांत श्रेष्ठ तत्त्वांपर्यंत सर्व तत्त्वांची योग्य रीतीने मांडणी करावी.

त्रिशण्डव्यापकं तत्त्वत्रयञ्चानुक्रमान् न्यसेत्। बुद्ध्यादौ चित्तपर्य्यन्ते चिन्तातन्मात्रकावधौ

तीन विभाग व्यापणारी तत्त्वांची त्रिकूट योग्य क्रमाने मांडावी. बुद्धीपासून सुरू करून मनापर्यंत, विचार आणि सूक्ष्म तत्त्वांच्या मर्यादेत त्यांची स्थापना करावी.

तन्मात्रादौ धरान्ते च शिवविद्यात्मनां स्थितिः। तत्त्वानि निजमन्त्रेण तत्त्वेशांश्च हृदाऽर्च्चयेत्

सूक्ष्म तत्त्वांपासून पृथ्वीपर्यंत, शिवविद्येच्या स्वरूपातील सर्व तत्त्वांची उपस्थिती आहे. आपल्या मंत्राने, हृदयात त्या तत्त्वांना आणि त्यांच्या अधिपतींना भक्तीने पूजावावी.

प्रतितत्त्वं नयसेदष्टौ मूर्त्तीः प्रतिशिलां शिलां। सर्वं पशुपति चोग्रं रुद्रं भवमतेश्वरं

प्रत्येक तत्त्वासाठी आठ रूपांची स्थापना प्रत्येक शिलेवर करावी. ही सर्व रूपं पशुपती, उग्र रुद्र, भव आणि ईश्वर अशीच आहेत.

महादेवं च भीमं च मूर्त्तीशांश्च यथाक्रमात्। ओं धरामूर्त्तये नमः, ओं धराधिपतये नमः इत्यादिमन्त्रान् लोकपालान् यथासङ्ख्यं निजाणुभिः

महादेव, भीम आणि इतर रूपांचे भाग योग्य क्रमाने — 'ॐ धरामूर्तीला नमस्कार, ॐ धराधिपतीला नमस्कार' अशा मंत्रांनी प्रारंभ करून, आपल्या अक्षरांनी सर्व लोकपालांची पूजा करावी.

विन्यस्य पूजयेत् कुम्भांस्तन्मन्त्रैर्वा निजाणुभिः । इन्द्रादीनां तु वीजानि वक्ष्यमाणक्रमेण तु

त्यांची स्थापना करून, त्या कलशांची पूजा त्या मंत्रांनी किंवा आपल्या अक्षरांनी करावी. इंद्र आणि इतरांसाठी बीजाक्षरे पुढे सांगितली जातील.

लूं रुं शूं पूं वूं यूं मूं हूं क्षूमिति । अक्तो नवशिलापक्षः शिला पञ्चपदा तथा। प्रतितत्त्वं न्यसेन्मूर्त्तीः सृष्ट्या पञ्च धरादिकाः

‘लूं, रुं, शूं, पूं, वूं, यूं, मूं, हूं, क्षूं’ — अशा नवशिला विभागानुसार, शिला पाच प्रकारचीही असते. प्रत्येक तत्त्वासाठी, सृष्टीच्या आरंभापासून म्हणजे पृथ्वीपासून पाच रूपांची मांडणी करावी.

ब्रकह्मा विष्णुस्तथा रुद्र ईश्वरश्च सदाशिवः। एते च पञ्च मूर्त्तीशा यष्टव्यास्तासु पूर्ववत्

ब्रह्मा, विष्णू, रुद्र, ईश्वर आणि सदाशिव — ही पाच रूपांची अधिपती त्या त्या जागी पूर्वीप्रमाणे पूजावेत.

ओं पृथ्वीमूर्त्तये नमः। ओं पृष्वीमूर्त्त्यधिपतये ब्रह्मणे नमः। इत्यादि मन्त्राः। सम्पूज्य कलशान् पञ्च क्रमेण निजनामभिः। निरुन्धीत विधानेन न्यासो मध्यशिलाक्रमात्

‘ॐ पृथ्वीमूर्तीला नमस्कार, ॐ पृथ्वीमूर्तीच्या अधिपती ब्रह्माला नमस्कार’ — या मंत्रांनी सुरुवात करून, पाच कलशांची त्यांच्या नावांनी पूजा करावी आणि मग मध्यशिलापासून योग्य पद्धतीने त्यांची स्थापना करावी.

कुर्य्यात् प्राकारमन्त्रेण भूतिदर्भैस्तिलैस्ततः। कुण्डेषु धारिकां शक्तिं विन्यस्याभ्यर्च्य तर्पयेत्

मंत्राने, भूतदर्भा आणि तीळ यांचा वापर करून चौकट तयार करावी. नंतर, अग्निकुंडात शक्तीची स्थापना करून तिची पूजा व तर्पण करावा.

तत्त्वतत्त्वाधिपान् मूर्त्तीर्मूर्त्तीशांश्च घृतादिभिः। ततो ब्रह्मांशशुद्ध्यर्थं मूलाङ्गं ब्रह्मभिः क्रमात्

तत्त्वे आणि त्यांच्या अधिपतींच्या रूपांची पूजा तूप व इतर नैवेद्यांनी करावी. त्यानंतर, ब्रह्माचा अंश शुद्ध करण्यासाठी, मूळ व अंगांची ब्रह्ममंत्रांनी योग्य क्रमाने स्थापना करावी.

कृत्वा शतादिपूर्णान्तं प्रोक्ष्याः शान्तिजलैः शिलाः। पूजयेच्च कुशैः स्पष्ट्वा प्रतितत्त्वमनुक्रमात्

शंभर किंवा त्याहून अधिक पूर्ण केल्यावर, त्या शिलांना शांततेसाठी पाण्याने शिंपडावे. मग कुशाने स्पर्श करून, प्रत्येक तत्त्वाची योग्य क्रमाने पूजा करावी.

सांन्निध्यमथ सन्धानं कृत्वा शुद्धं पुनर्न्यसेत् एवं भागत्रये कर्म्म गत्वा गत्वा समाचरेत्

सांनिध्य आणि संधान केल्यावर, पुन्हा एकदा शुद्धी करून स्थापना करावी. अशा प्रकारे, तिन्ही भागांतून जाऊन, हे कर्म वारंवार पार पाडावे.

ओं आं ईं आत्मतत्त्वविद्यातत्त्वाभ्यां नमः इति। संस्पृशेद् दर्भमूलाद्यैर्ब्रह्माङ्गादित्रयं क्रमात्। कुर्य्यात्तत्त्वानुसन्धानं ह्रस्वदीर्घप्रयोगतः

‘ॐ आं ईं आत्मतत्त्व व विद्यातत्त्व यांना नमस्कार’ — असे म्हणून, कुशाच्या मूळ भागांनी ब्रह्माचे तीन अंग अनुक्रमे स्पर्श करावेत. मग तत्त्वांचा संकल्प लहान-मोठ्या उच्चारांनी करावा.

ओं हां उं विद्यातत्त्वशिवतत्त्वाभ्यां नमः। घृतेन मधुना पूर्णांस्ताम्रकुम्भान् सरत्नकान्

‘ॐ हां उं, विद्यातत्त्व व शिवतत्त्व यांना नमस्कार’ — असे म्हणून, तूप आणि मध यांनी रत्नजडित तांब्याच्या कलशांना भरावेत.

पञ्चगव्यार्घ्यसंसिक्तान् लोकपालाधिदैवतान्

पंचगव्य आणि अर्घ्य यांनी, लोकपालांचे अधिदैवत यांना शिंपडावे.

पूजयित्वा निजैर्म्मन्त्रैः सन्निधौ होममाचरेत्। शिलानामथ सर्वासां संस्मरेदधिदेवताः ।। विद्यारूपाः कृतस्नाना हेमवर्णाः शिलाम्वराः। न्यूनादिदोषमोषार्थं वास्तुभूमेश्च शुद्धये

आपल्या मंत्रांनी पूजा करून, त्या दगडांच्या समोर हवन करावे. त्यानंतर सर्व दगडांच्या अधिदेवतांचा, ज्या विद्या-स्वरूप, सोन्यासारख्या तेजस्वी, दगडांनी सुशोभित आणि स्नान केलेल्या आहेत, स्मरण करावे. हे सर्व दोषांचे कमी-जास्तपण दूर व्हावे आणि वास्तूच्या भूमीचे शुद्धीकरण व्हावे म्हणून करावे.

ईश्वर उवाच ततः प्रासादमासूत्र्य वर्त्तयेकद्वास्तुमण्डपं। कुर्य्यात् कोष्ठचतुः षष्टि वेदास्रके समे

ईश्वर म्हणाले: त्यानंतर मंदिराची मोजणी करून, मुख्य सभामंडप आणि प्रवेशद्वार निश्चित करावे. चौसष्ट कोठारे तयार करावीत आणि वेदी सम प्रमाणात ठेवावी.

कोणेषु विन्यसेद् वंशौ रज्जवोऽष्टौ विकोणगाः। द्विपदाः षट्पदास्तास्तु वास्तुन्तत्रार्च्चयेद् यथा

कोपऱ्यांमध्ये खांब उभारावेत आणि आठ दोर्या तिरक्या कोपऱ्यांपर्यंत ताणाव्यात. तिथे दोन पाय आणि सहा पाय असलेल्या जीवांची नियमाप्रमाणे पूजा करावी.

आकुञ्चितकचं वास्तुमुत्तानमसुराकृति । स्मरेत् पूजासु कुड्यादिनिवेशे उत्तराननं

वास्तुपुरुषाचा, वर बांधलेले केस असलेला, राक्षसाच्या रूपात उत्तर दिशेला तोंड करून पडलेला आहे, असा स्मरण करावा. पूजा करताना आणि भिंती वगैरे बांधताना त्याचे ध्यान करावे.

जानुनी कूर्परौ शक्‌थि दिशि वातहुताशयोः। पैत्र्यां पादपुटे रौद्र्यां शिरोऽस्य हृदयेऽञ्जलिः

त्याची गुडघी आणि कोपर वायू आणि अग्नीच्या दिशेला आहेत; पितृदिशेत त्याचे पाय, रौद्र दिशेत डोके, आणि हृदयात हात जोडलेले आहेत.

अस्य देहे समारूढा देवताः पूजिताः शुभाः। अष्ठौ कोणाधिपास्तत्र कोणार्द्धेष्वष्टसु स्थिताः

त्याच्या शरीरावर शुभ देवता प्रतिष्ठित आहेत आणि त्यांची पूजा केली आहे. तिथे आठ कोपऱ्यांचे अधिपती आठ अर्ध्या कोपऱ्यांमध्ये स्थिर आहेत.

षट्‌पदास्तु मरीच्याद्या दिक्षु पूर्वादिषु क्रमात्। मध्ये चतुष्पदो ब्रह्मा शेषास्तु पदिकाः स्मुताः

सहा पाय असणारे, मरीचीपासून सुरू होणारे, पूर्व दिशेपासून अनुक्रमे ठेवावेत. मध्यभागी चार पाय असलेले ब्रह्मा आहेत आणि उरलेले एक पाय असलेले समजले जातात.

समस्तनाडीसंयोगे महामर्म्मानुजं फलं। त्रिशूलं स्वस्तिकं वज्रं महास्वस्तिकसम्पुटौ

सर्व नाड्या जिथे एकत्र येतात, तिथे मोठे मर्मस्थान आहे आणि त्याचा स्वतःचा फल मिळतो. तिथे त्रिशूळ, स्वस्तिक, वज्र आणि मोठा स्वस्तिक यांचा समूह आहे.

त्रिकटुं मणिबन्धं च सुविशुद्धं पदं तता। इति द्वादश मर्म्माणि वास्तोर्भित्त्यादिषु त्यजेत्

त्रिकटू, मनिबंध आणि अत्यंत शुद्ध असे स्थान—अशी बारा मर्मस्थाने भिंती वगैरे बांधताना टाळावीत.

साज्यमक्षतमीशाय पर्जन्यायाम्बुजोदकं। ददीताथ जयन्ताय पताकां कुङ्कुमोज्ज्वलां

ईशाला साजूक तूप आणि अक्षता अर्पण कराव्यात, पर्जन्याला कमळाच्या देठातील पाणी द्यावे, आणि नंतर जयंताला कुसुमफुलांसारखी केशरयुक्त झेंडा अर्पण करावा.

रत्नवारि महेन्द्राय रवौ धूम्रं वितानकं। सत्याय घृतगोधूममाज्यभक्तं भृशाय च

महेंद्राला रत्नांनी शुद्ध केलेले पाणी द्यावे, सूर्याला धूसर रंगाचा छत्र अर्पण करावा, सत्याला तूप, गहू आणि तुपातले भाकरी अर्पण कराव्यात, आणि तसेच भृशालाही द्यावे.

विमांसमन्तरिक्षाय शक्तुन्तेभ्यस्तु पूर्वतः। मधुक्षीराकज्यसम्बूर्णां प्रदद्याद्वह्नये श्रुचं

अंतरिक्षाला कच्चे मांस अर्पण करावे, शक्तिला शस्त्र द्यावे, आणि पूर्वेकडे मध, दूध, दही आणि तुपाने भरलेली चमचा अग्निला अर्पण करावी.