अग्निपुराणम्

प्रतिष्ठायाः पञ्च भेदास्तेषां रूपं वदामि ते। यत्र ब्रह्मशिलायोगः सा प्रतिष्ठा विशेषतः

स्थापनेचे पाच प्रकार आहेत; त्यांची रूपे मी तुला सांगतो: जिथे ब्रह्मशिलेशी योग होतो, ती विशेष स्थापना मानली जाते.

स्थापनन्तु यथायोगं पीठ एव निवेशनं। प्रतिष्ठाभिन्नपीठस्य स्थितस्थापनमुच्यते

योग्य पद्धतीने स्थापना म्हणजे पीठाची जागा ठरवणे; स्थापना आणि पीठ वेगळे नसतील तर तिला स्थिर स्थापना म्हणतात.

उत्थापनञ्च सा प्रोक्ता लिङ्गोद्धारपुरःसरा। यस्या तु लिङ्गमारोप्य संस्कारः क्रियते बुधैः

लिंग काढून त्यानंतर जी स्थापना होते, तिला उठाव म्हणतात; त्यात लिंग उचलून, ज्ञानी लोक विधीपूर्वक संस्कार करतात.

आस्थापनं तदुद्दिष्टं द्विधा विष्णवादिकस्य च । आसु सर्व्वासु चैतन्यं नियुञ्जीत परं शिवम्

विष्णू वगैरे देवतांसाठी दोन प्रकारचं स्थापन केलं जातं असं सांगितलं आहे. या सर्व प्रकारांत, परम मंगल चैतन्याचं आवाहन करावं.

यदाधारादिभेदेन प्रासादेष्वपि पञ्चधा। परीक्षामथ मेदिन्याः कुर्य्यात्प्रासादकाम्यया

जेव्हा पाया वगैरे भेदामुळे मंदिरेसुद्धा पाच प्रकारची असतात, तेव्हा मंदीर बांधायचं ठरवलं की, आधी त्या जमिनीची नीट तपासणी करावी.

शुक्लाज्यगन्धा रक्ता च रक्तगन्धा सुगन्धिनी । पीता कृष्णा सुरादनधा विप्रादीनां मही क्रमात्

पांढरी, साजूक तुपाचा सुगंध असलेली; लाल, लाल रंगाचा वास आणि सुगंधी; पिवळी, काळी, दारूचा वास नसलेली — अशी माती ब्राह्मण वगैरे लोकांसाठी अनुक्रमे योग्य आहे.

पूर्व्वेशोत्तरसर्वत्र पूर्वा चैषां विशिष्यते । आखाते हास्तिके यस्याः पूर्णे मृदधिका भवेत्

पूर्व, उत्तर आणि सर्व दिशांना, त्यातही पूर्वेकडील माती खास उत्तम मानली जाते. खड्ड्यात ती माती भरपूर आणि चिकण मिळाली, तर ती सर्वोत्तम समजावी.

उत्तमान्तां महीं विद्यात्तोयाद्यैर्वा समुक्षितां। अस्थ्यङ्गारादिभिर्दुष्टामत्यन्तं शोधयेद् गुरुः

जमीन उत्तम ते कनिष्ठ अशी ओळखावी, किंवा पाण्याने वगैरे धुतलेली असावी. जर ती हाडं, कोळसा वगैरेने खराब असेल, तर गुरूने ती पूर्णपणे शुद्ध करावी.

नगरग्रामदुर्गार्थं गृहप्रासादकारणं । खननैर्गोकुलावासैः कर्षणैर्वा मुहुर्मुहुः

नगर, गाव, किल्ला किंवा घर-मंदिर बांधण्यासाठी, वारंवार खणून किंवा बैलांनी नांगरून ती जमीन तयार करावी.

मण्डपे द्वारपूजादि मन्त्रतृप्त्यवसानकं । कर्म्म निर्वर्त्याघोरास्त्रं सहस्रं विधिना यजेत्

मंडपात, दाराची पूजा वगैरे करून, मंत्रांनी विधी पूर्ण झाल्यावर, अघोर अस्त्राने हजार आहुती नियमाने द्याव्यात.

समीकृत्योपलिप्तायां भूमौ संशोधयेद्दिशः। स्वर्णदध्यक्षतै रेखाः प्रकुर्वीत प्रदक्षिणं

जमीन समतल करून आणि लेप लावून, दिशा शुद्ध कराव्यात. सोनं, दही आणि अखंड तांदुळ यांनी रेषा काढाव्यात, आणि त्या दक्षिणोत्तर फिराव्यात.

मध्यादीशानकोष्ठस्थे पूर्णकुम्भे शिवं यजेत्। वाचस्तुमभ्यर्च्य तत्तोयैः सिञ्चेत् कुद्दालकादिकं

मध्यभागी, ईशान्य कोपऱ्यात, पाण्याने भरलेला कलश ठेवून, शिवाची पूजा करावी. यजमानाचा सन्मान करून, त्या पाण्याने खुरपी वगैरे साधनं शिंपडावीत.

वाह्ये रक्षोगणानिष्ट्वा विधिना दिग्बलिं क्षिपेत्। भूमिं संसिच्य संस्नाप्य कुद्दालाद्यं प्रपूजयेत्

बाहेर राक्षसगणांना विधीपूर्वक शांत करून, दिशांना बलि द्यावी. जमीन शिंपडून, स्नान घालून, खुरपी वगैरे साधनांची पूजा करावी.

अन्यं वस्त्रयुगच्छन्नं कुम्भं स्कन्धे द्विजन्मनः। निधाय गीतवाद्यादिब्रह्मघोषसमाकुलं

दुसरा कलश, दोन वस्त्रांनी झाकून, द्विजाच्या खांद्यावर ठेवावा. गाणं, वाद्य आणि ब्राह्मणांचा घोष यासह तो पुढे न्यावा.

पूजां कुम्भे समाहृत्य प्राप्ते लग्नेऽग्निकोष्ठके। कुद्दालेनाभिषिक्तेन मध्वक्तेन तु खानयेत्

कलशाची पूजा करून, अग्निकुंडासाठी शुभ मुहूर्त आल्यावर, मधाने ओले केलेल्या पवित्र खुरपीने खणावं.

नैर्ऋत्यां क्षेपयेन्मृत्स्नां खाते कुम्भजलं क्षिपेत्। पुरस्य पूर्व्वसीमान्तं नयेद् यावदभीप्सितं

माती नैऋत्य दिशेला ठेवावी, आणि कलशातील पाणी खड्ड्यात ओतावं. मग ते पाणी पूर्वेस हव्या त्या मर्यादेपर्यंत न्यावं.

अथ तत्र क्षणं स्थित्वा भ्रामयेत् परितः पुरं। सिञ्चन् सीमान्तचिह्णानि यावदीशानगोचरं

त्या ठिकाणी क्षणभर थांबून, संपूर्ण जागा फिरून, ईशान्य दिशेपर्यंत सीमारेषांवर पाणी शिंपडावं.

अर्घ्यदानमिदं प्रोक्तं तत्र कुम्भपरिभ्रमात्। इत्थं परिग्रहं भूमेः कुर्व्वीत तदनन्तरं

कलश घेऊन परिक्रमा केल्यावर, तिथे अर्घ्य देणं सांगितलं आहे. अशा प्रकारे त्या भूमीचा स्वीकार करावा.

कर्करान्तं जलान्तं वा शल्यदोषजिघांसया। खानयेद् भूः कुमारीं चेद् विधिना शल्यमुद्धरेत्

जमीन खडकाळ किंवा पाणथळ असेल, किंवा दोष काढायचा असेल, तर ती जमीन खणावी. काही परकी वस्तू सापडली, तर कुमारिकेने नियमाप्रमाणे ती काढून टाकावी.

अकचटतपयशहान् मानवश्चेत् प्रश्नाक्षराणि तु । अग्नेर्ध्वजादिपतिताः स्वस्थाने शल्यमाख्यान्ति

माणसाला केस, दात किंवा दूध नसेल, तर अग्निध्वज वगैरेवरून पडणाऱ्या शुभ अक्षरांनी त्या जागी काही परकी वस्तू आहे हे समजतं.

कर्त्तुं श्चाङ्गविकारेण जानीयात्तत्प्रमाणतः। पश्वादीनां प्रवेशेन कीर्त्तनैर्विरुतैर्द्दिशः

कुठल्या अवयवात विकृती असेल, तर त्यावरून योग्य प्रमाण ठरवावं. जनावरं वगैरे आत गेल्यावर, त्यांच्या हालचाली आणि आवाजावरून दिशा ओळखाव्यात.

मातृकामष्टवर्गाढ्यां फलके भुवि वा लिखेत्। शल्यज्ञानं वर्गवशात् पूर्वादीशान्ततः क्रमात्

मातृकांचा आठ गट असलेला फलक किंवा तो जमिनीवर लिहावा. पूर्व दिशेपासून सर्व दिशांमध्ये, त्या गटाच्या क्रमाने, शल्याचा शोध घेतला जातो.

अवर्गे चैव लोहन्तु कवर्गेऽङ्गारमग्नितः। चवर्गे भस्म दक्षे स्याट् टवर्गेऽस्थि च नैर्ऋते

जिथे गट नाही तिथे लोखंड वापरावे; क वर्गात अग्नीतील कोळसा, च वर्गात राख, ट वर्गात नैऋत्य दिशेला हाड वापरावे.

तवर्गे चेष्टका चाप्ये कपालञ्च पवर्गके। यवर्गे शवकीटादि शवर्गे लोहमादिशेत्

त वर्गात विटा, प वर्गात कवटी, य वर्गात किडा किंवा तसेच काही, श वर्गात धातू ठेवावा.

हवर्गे रजतं तद्वदवर्गाच्चानर्थकरानपि। प्रोक्षयात्मभिः करापूरैरष्टाङ्गुलमृदन्तरैः

ह वर्गात चांदी वापरावी; तसेच इतर गटांमध्येही अपायकारक वस्तू ठेवाव्यात. त्यावर पाणी शिंपडून, आठ बोट खोल मातीने भरावे.

पादोनं खातमापूर्य्य सजलैर्मुद्गराहतैः । लिप्तां समप्लवां तत्र कारयित्वा भुवं गुरुः

एक पाऊल कमी खोल खड्डा खणावा, ओलसर मातीने भरावा आणि मुसळाने घट्ट दाबावा. मग ती जागा सारवून, समतल करावी.

सामान्यार्घ्यकरो यायान्मण्डपं वक्ष्यमाणकं। तोरणद्वाः पतीनिष्ट्वा प्रत्यग्द्वारेण संविशेत्

सामान्य अर्घ्य घेऊन, पुढे सांगितलेल्या मंडपात जावे. तोरणाच्या दाराशी पूजा करून, पश्चिम दरवाजाने आत प्रवेश करावा.

कुर्य्यात्तत्रात्मशुद्ध्यादि कुण्डमण्डपसंस्कृतिं। कलसं वर्द्धनीसक्तं लोकपालशिवार्च्चनं

तेथे आत्मशुद्धी व इतर विधी, कुंड व मंडप शुद्धी, कलश व वाढदिव्याची स्थापना, तसेच दिशांचे रक्षक व शिवाची पूजा करावी.

अग्नेर्जननपूजादि सर्व्वं पूर्ववदाचरेत्। यजमानान्वितो यायाच्छिलानां स्नानमण्डपं

पूर्वीप्रमाणे अग्नीच्या जन्म व पूजेचे सर्व विधी करावेत. यजमानासह, शिलांच्या स्नानासाठीच्या मंडपात जावे.