अग्निपुराणम्

रलवाः शषसाः वर्णाः षड् विद्यायां प्रकीर्त्तिताः। पदानि प्रणवादीनि एकविंशतिसङ्‌ख्यया

रा, ला, वा, श, ष, स हे सहा अक्षरं विद्यात सांगितली आहेत. प्रणवापासून सुरू होणारी एकवीस पदं आहेत.

ओं नमः शिवाय सर्वप्रभवे हं शिवाय ईशानमूर्द्धाय तत्‌पुरुषवक्त्राय अघोरहृदयाय वामदेवगुह्याय सद्योजातमूर्त्तये ओं नमो नमो गुह्यातिगुह्याय गोप्त्रे अनिधनाय सर्वाधिपाय ज्योतीरूपाय परमेश्वराय भावेन ओं व्योम। ओं रूद्राणां भुवनानाञ्च स्वरूपमथ कथ्यते। प्रथमो वामदेवः स्यात्ततः सर्वभवोद्भवः

'ॐ नमः शिवाय सर्वप्रभवे हं शिवाय, ईशानमूर्धाय, तत्पुरुषवक्त्राय, अघोरहृदयाय, वामदेवगुह्याय, सद्योजातमूर्तये, ॐ नमो नमो गुह्यातिगुह्याय, गोप्त्रे, अनिधनाय, सर्वाधिपाय, ज्योतीरूपाय, परमेश्वराय, भावेना ॐ व्योम.' आता रुद्र आणि भुवनांची रूपं सांगतो. पहिले वामदेव, मग सर्वभवोद्भव.

वज्रदेहः प्रभुर्द्धाता क्रमविक्रमसुप्रभाः। वटुः प्रशान्तनामा च परमाक्षरसञ्‌ज्ञकः

वज्रासारखा देह असलेला, प्रभू, पालन करणारा, क्रमाने तेजस्वी, वटू, प्रशांत नावाचा आणि परमा अक्षर म्हणून ओळखला जाणारा.

शिवश्च सशिवो बभ्रुरक्षयः शम्भुरेव च। अदृष्टरूपनामानौ तथाऽन्यो रूपवर्द्धनः

शिव, सशिव, बभ्रू, अक्षय आणि शंभू; अदृश्यरूप नावाचे दोन आणि एक रूपवर्धन नावाचा.

मनोन्मनो महावीर्य्यश्चित्राड्गस्तदनन्तरं। कल्याण इति विज्ञेयाः पञ्चविंशतिसङ्ख्यया

मनोनम, महाशक्तिशाली, चित्रांग आणि त्यानंतर कल्याण — असे पंचवीस नावांनी ओळखले जातात.

मन्त्रो घोरामरौ वीजे नाड्यौ द्वे तत्र ते यथा। पूषा च हस्तिजिह्वा च व्याननागौ प्रभञ्जनौ

मंत्र, घोरामर, दोन बीजं, आणि दोन नाड्या — पूषा आणि हस्तजिह्वा, व्यान आणि प्रभंजन.

विषयो रूपमेवैकमिन्द्रिये पादचक्षुषी। शब्दः स्पर्शश्च रूपञ्च त्रय एते गुणाः स्मृता

इंद्रियात एकच विषय म्हणजे रूप, पाय आणि डोळे; शब्द, स्पर्श आणि रूप — हे तीन गुण मानले जातात.

अवस्थाऽत्र सुषुप्तिश्च रुद्रो देवस्तु कारणं। विद्यामध्यगतं सर्वं भावयेद्भवनादिकं

इथे अवस्था म्हणजे सुषुप्ति, रुद्र हा देव आणि कारण आहे. सर्व सृष्टीपासूनची गोष्ट विद्यामध्ये असल्याचं चिंतन करावं.

ताडनं छेदनं तत्र प्रवेशञ्चापि योजनं। आकृष्य ग्रहणं कुर्याद्विद्यया हृत्‌प्रदेशतः

इथे मारणे, कापणे, प्रवेश करणे आणि जोडणे — या सर्व क्रिया विद्या वापरून हृदयाच्या प्रदेशातून ओढून घ्याव्यात.

आत्मन्यारोप्य सङगृह्य कलां कुण्डे निवेशयेत्। रुद्रं कारणमावाह्य विज्ञाप्य च शिशुं प्रति

स्वतःच्य शक्ती एकत्र करून ती पात्रात ठेवावी. मग रुद्राला कारण म्हणून बोलवून, त्या मुलाबद्दल त्याला सांगावे.

पित्रोरावाहनं कृत्वा हृदये ताडयेच्छिशुं। प्रविश्य पूर्वमन्त्रेण तदात्मनि नियोजयेत्

पालकांना बोलावून, त्यांच्या हृदयावर त्या मुलाला स्पर्श करावा. आधीच्या मंत्राने आत प्रवेश करून, ती शक्ती स्वतःमध्ये स्थिर करावी.

आकृष्यादाय पूर्वोक्तविधिनाऽऽत्मनि योजयेत्। वामया योजयेद् योनौ गृहीत्वा द्वादशान्ततः

आधी सांगितल्याप्रमाणे ती शक्ती आत ओढून, स्वतःमध्ये एकरूप करावी. डाव्या हाताने द्वादशांतापासून ती शक्ती पकडून, गर्भात स्थापन करावी.

कुर्व्वीत देहसम्पत्तिं जन्माधिकारमेव च। भोगं लयन्तथा श्रोतः शुद्धितत्त्वविशोधनं

शरीराची सिद्धी, जन्माचा अधिकार, भोग, विलय आणि नाड्यांची शुद्धी व तत्त्वज्ञानाची स्पष्टता साधावी.

निः शेषमलकर्म्मादिपाशबन्धनिवृत्तये। निष्कृत्यैव विधानेन यजेत शतमाहुतीः

सर्व अशुद्धी, कर्मबंधन व इतर पाश पूर्णपणे दूर करण्यासाठी, विधिप्रमाणे प्रायश्चित्त करून शंभर आहुती द्याव्यात.

अस्त्रेण पाशशैथिल्यं मलशक्तिं तिरोहितां। छेदनं मर्द्दनं तेषां वर्त्तुलीकरणं तथा

अस्त्रमंत्राने पाश सैल करावेत, मलशक्ती लपवावी, ती कापावी, चिरडावी आणि गोलाकार करावी.

दाहं तदक्षराभावं प्रायश्चित्तमथोदितं। रुद्राण्यावाहनं पूजा रूपगन्धसमर्पणं

दहन, त्या अक्षरांचा अभाव आणि प्रायश्चित्त असे सांगितले आहे. रुद्राणीचे आवाहन, पूजा, रूप व सुगंध अर्पण करावे.

ओं ह्रीं रूपगन्धौ शुल्कं रुद्र गृहाण स्वाहा। संश्राव्य शाम्भवीमाज्ञां रुद्रं विसृज्य कारणं। विधायात्मनि चैतन्यं पाशसूत्रे निवेशयेत्

'ॐ ह्रीं, रूप व सुगंध, दक्षिणा — हे रुद्र, स्वीकारा, स्वाहा!' शांभवी आज्ञा सांगून, रुद्राला कारण म्हणून मुक्त करावे, चेतना स्वतःमध्ये स्थापन करावी आणि ती पाशसूत्रात ठेवावी.

विन्दुं शिरसि विन्यस्य विसृजेत् पितरौ ततः। दद्यात् पूर्णां विधानेन समस्तविधिपूरणीं

बिंदू डोक्यावर ठेवून, मग पालकांना मुक्त करावे. सर्व विधी पूर्ण करणारी पूर्ण आहुती विधिप्रमाणे द्यावी.

पूर्वोक्तविधिना कार्य्यं विद्यायां ताडनादिकं। स्ववीजन्तु विशेषः स्यादिति विद्या विशोधिता

पूर्वी सांगितल्याप्रमाणे विद्या-संस्कारातील स्पर्श व इतर कृती कराव्यात. विशेष बीजमंत्र वापरावा आणि अशा प्रकारे विद्या शुद्ध होते.

ईश्वर उवाच अथैकतात्त्विकी दीक्षा लघुत्वादुपदिश्यते । सूत्रबन्धादि कुर्व्वीत यथायोगं निजात्मना

ईश्वर म्हणाले: आता एकात्मिक दीक्षा थोडक्यात सांगतो. सूत्र बांधणे व इतर कृती योग्य पद्धतीने स्वतःच्या मनाने कराव्यात.

कालाग्न्यादिशिवान्तानि तत्त्वानि परिभावयेत्। समतत्त्वे समग्राणि सूत्रे मणिगणानिव

कालाग्नीपासून शिवार्पर्यंतची तत्त्वे मनात धरावीत. सर्व तत्त्वे सारखी मानून, जणू काही मण्यांची माळ सूत्रात ओवली आहे, तसे एकत्र करावीत.

आवाह्य शिवतत्त्वादि गर्भाधानादि पूर्ववत्। मूलेन किन्तु कुर्व्वीत सर्व्वशुल्कसमर्पणं

शिवतत्त्व वगैरे आवाहन करून, पूर्वीप्रमाणे गर्भाधानादी विधी करावेत; पण मूळ मंत्राने सर्व दक्षिणा अर्पण करावी.

प्रददीत ततः पूर्णां तत्त्वव्रातोपगर्भितां। एकयैव यया शिष्यो निर्व्वाणमधिगच्छति

मग तत्त्वव्रतयुक्त पूर्ण आहुती द्यावी. या एकाच विधीने शिष्याला मुक्ती मिळते.

योजनायै शिवे चान्यां स्थिरत्वापादनाय च। दत्वा पूर्णां प्रकुर्वीत शिवकुम्भाभिषेचनं

शिवाशी एकरूपता व स्थैर्य मिळवण्यासाठी, पूर्ण आहुती अर्पण करून, शिवकुंभाने अभिषेक करावा.

ईश्वर उवाच शिवमभ्यर्च्याभिषेकं कुर्य्याच्छिष्यादिके क्षिये। सुम्भानीशादिकाष्ठासु क्रमशो नव विन्यसेत्

ईश्वर म्हणाले: शिवाची पूजा करून, शिष्य व इतरांसाठी अभिषेक करावा. आठ लाकडी पाटांवर, नव गोष्टी एकामागोमाग मांडाव्यात.

तेषु क्षारोदं क्षीरीदं दध्युदं घृतसागरं। इक्षुकादम्बरीस्वादुमस्तूदानष्टसागरान्

त्यावर क्षाराचे सागर, दूधाचा सागर, दह्याचा सागर, तुपाचा सागर, ऊसाच्या रसाचा सागर, मद्याचा सागर, मधाचा सागर आणि असे आठ सागर ठेवावेत.

निवेशयेद् यथासङ्‌ख्यमष्टौ विद्येश्वरानथ। एकं शिखण्डिनं रुद्रं श्रीकण्ठन्तु द्वितीयकं

त्यावर त्यांच्या संख्येनुसार आठ विद्येश्वरांची स्थापना करावी. मग एक शिखाधारी रुद्र आणि दुसरा श्रीकंठ यांची स्थापना करावी.

त्रिमूर्त्तमेकरुद्राक्षमेकनेत्रं शिवोत्तमं। सप्तमं सूक्ष्मनामानमनन्तं रुद्रमष्टमं

सप्तवा हा त्रिमूर्ती, एकाच रुद्राचा डोळा असलेला, एक नेत्र असलेला, सर्वश्रेष्ठ शिव, सूक्ष्म नावाने ओळखला जाणारा, अनंत असा आहे; आठवा हा रुद्र आहे.

मध्ये शिवं समुद्रञ्च शिंवमन्त्रं च विन्यसेत्। यागालयान् दिगीशस्य रचिते स्नानमण्डपे

यज्ञमंडपात दिशांच्या अधिपतीसाठी बांधलेल्या स्नानमंडपाच्या मध्यभागी शिव, समुद्र आणि शिंव मंत्राची स्थापना करावी.