अग्निपुराणम्

शिरसा पाशशैथिल्ये निष्कृत्यैवं शतं जपेत्। एवं पाशवियोगेऽपि ततः शस्त्रात्मजप्तया

डोक्याने, पाश सैल करण्यासाठी, तसे काढून शंभर वेळा जप करावा; अशा प्रकारे पाशवियोगासाठी, नंतर शस्त्राच्या आत्मजपाने करावे.

छिन्द्यादस्त्रेण कर्त्तंर्य्या कलाबीजवता यथा। ओं ह्रीं प्रतिष्ठाकलापाशाय हः फट्। विसृज्य वर्त्तुलीकृत्य पाशमस्त्रेण पूर्ववत्

जसा चंद्राच्या कलांचा बीज वापरून दोर कापतात, तसंच अस्त्र-मंत्राने तो दोर कापावा. 'ॐ ह्रीं प्रतिष्ठा-कला-पाशाय हः फट्' असं म्हणत, तो दोर सोडून, पुन्हा अस्त्र-मंत्राने त्याला वर्तुळाकार करावा.

घृतपूर्णे स्रुवे दत्वा कलास्त्रेणैव होमयेत्। अस्त्रेण जुहुयात् पञ्च पाशाङ्कुरनिवृत्तये

तुपाने भरलेला स्रुवा घेऊन, त्यात कालास्त्र-मंत्राने होम करावा. त्याच अस्त्र-मंत्राने पाशाची अंकुरे नष्ट करण्यासाठी पाच वेळा आहुती द्यावी.

प्रायश्चित्तनिषेधार्थं दद्यादष्टाहुतीस्ततः। ओं हः अस्त्राय ह्रूं फट्। हृदावाह्य हृषीकेशं कृत्वा पूजनतर्पणे

दोष आणि प्रायश्चित्त दूर करण्यासाठी नंतर आठ आहुती द्याव्यात. 'ॐ हः अस्त्राय ह्रूं फट्' म्हणत, हृदयात हृषीकेशाचं आवाहन करून, त्याची पूजा व तर्पण करावं.

पूर्व्वोक्तविधिना कुर्य्यादधिकारसमर्पणं। ओं हां रसशुल्कं गृहाण स्वाहा। निःशेषदग्धपाशस्य पशोरस्य हरे त्वया

पूर्वी सांगितलेल्या पद्धतीने अधिकार अर्पण करावं. 'ॐ हां, रसशुल्क स्वीकारा, स्वाहा' असं म्हणावं. हे हरि, तुझ्या कृपेने ज्याचे पाश पूर्णपणे जळाले आहेत, तो पशू पुन्हा बांधला जाऊ नये.

न स्थेयं बन्धकत्वेन शिवाज्ञां श्रावयेदिति। ततो विसृज्य गोविन्दं विद्यात्मानं नियोज्य च

बांधिलकीत राहू नये, असं शिवाज्ञा सांगते. मग गोविंद, जो विद्या-स्वरूप आहे, त्याचं मुक्त करून नेमणूक करावी.

बाहुमुक्तार्द्धदृश्येन चन्द्रबिम्बेन सन्निभं। संहारमुद्रया स्वस्थं विधायोद्भवमुद्रया

बाहू अर्धवट मोकळा ठेवून, जसा अर्धा चंद्राचा तुकडा दिसतो तसा, संहारमुद्रेने स्वतःला स्थिर करावं आणि मग उत्पत्तिमुद्रा धारण करावी.

सूत्रे संयोज्य विन्यस्य तोयबिन्दुं यथा पुरा। विसृज्य पितरौ वह्नेः पूजितौ कुसुमादिभिः

पूर्वीप्रमाणे दोरात पाणीाचा थेंब ठेवावा आणि दोर सोडावा. नंतर अग्नीचे दोन्ही पालक फुलांनी वगैरे पूजावेत.

ईश्वर उवाच सन्धानमथ विद्यायाः प्राचीनकलया सह। कुर्वीत पूर्ववत् कृत्वा तत्त्वं वर्णय तद्यथा

ईश्वर म्हणाले: पुढे, विद्या आणि प्राचीन कला यांचा संयोग पूर्वीप्रमाणे करावा. मग ते तत्त्व जसं आहे तसं सांगावं.

ओं हों क्षीमिति सन्धानं। रागश्च शुद्धविद्या च नियतिः कलया सह। कालो माया तथाऽविद्या तत्त्वानामिति सप्तकं

'ॐ हो ं क्षी' ही संधाना आहे. राग, शुद्ध विद्या, नियती आणि कला, काळ, माया आणि अविद्या — ही सात तत्त्वं आहेत.

रलवाः शषसाः वर्णाः षड् विद्यायां प्रकीर्त्तिताः। पदानि प्रणवादीनि एकविंशतिसङ्‌ख्यया

रा, ला, वा, श, ष, स हे सहा अक्षरं विद्यात सांगितली आहेत. प्रणवापासून सुरू होणारी एकवीस पदं आहेत.

ओं नमः शिवाय सर्वप्रभवे हं शिवाय ईशानमूर्द्धाय तत्‌पुरुषवक्त्राय अघोरहृदयाय वामदेवगुह्याय सद्योजातमूर्त्तये ओं नमो नमो गुह्यातिगुह्याय गोप्त्रे अनिधनाय सर्वाधिपाय ज्योतीरूपाय परमेश्वराय भावेन ओं व्योम। ओं रूद्राणां भुवनानाञ्च स्वरूपमथ कथ्यते। प्रथमो वामदेवः स्यात्ततः सर्वभवोद्भवः

'ॐ नमः शिवाय सर्वप्रभवे हं शिवाय, ईशानमूर्धाय, तत्पुरुषवक्त्राय, अघोरहृदयाय, वामदेवगुह्याय, सद्योजातमूर्तये, ॐ नमो नमो गुह्यातिगुह्याय, गोप्त्रे, अनिधनाय, सर्वाधिपाय, ज्योतीरूपाय, परमेश्वराय, भावेना ॐ व्योम.' आता रुद्र आणि भुवनांची रूपं सांगतो. पहिले वामदेव, मग सर्वभवोद्भव.

वज्रदेहः प्रभुर्द्धाता क्रमविक्रमसुप्रभाः। वटुः प्रशान्तनामा च परमाक्षरसञ्‌ज्ञकः

वज्रासारखा देह असलेला, प्रभू, पालन करणारा, क्रमाने तेजस्वी, वटू, प्रशांत नावाचा आणि परमा अक्षर म्हणून ओळखला जाणारा.

शिवश्च सशिवो बभ्रुरक्षयः शम्भुरेव च। अदृष्टरूपनामानौ तथाऽन्यो रूपवर्द्धनः

शिव, सशिव, बभ्रू, अक्षय आणि शंभू; अदृश्यरूप नावाचे दोन आणि एक रूपवर्धन नावाचा.

मनोन्मनो महावीर्य्यश्चित्राड्गस्तदनन्तरं। कल्याण इति विज्ञेयाः पञ्चविंशतिसङ्ख्यया

मनोनम, महाशक्तिशाली, चित्रांग आणि त्यानंतर कल्याण — असे पंचवीस नावांनी ओळखले जातात.

मन्त्रो घोरामरौ वीजे नाड्यौ द्वे तत्र ते यथा। पूषा च हस्तिजिह्वा च व्याननागौ प्रभञ्जनौ

मंत्र, घोरामर, दोन बीजं, आणि दोन नाड्या — पूषा आणि हस्तजिह्वा, व्यान आणि प्रभंजन.

विषयो रूपमेवैकमिन्द्रिये पादचक्षुषी। शब्दः स्पर्शश्च रूपञ्च त्रय एते गुणाः स्मृता

इंद्रियात एकच विषय म्हणजे रूप, पाय आणि डोळे; शब्द, स्पर्श आणि रूप — हे तीन गुण मानले जातात.

अवस्थाऽत्र सुषुप्तिश्च रुद्रो देवस्तु कारणं। विद्यामध्यगतं सर्वं भावयेद्भवनादिकं

इथे अवस्था म्हणजे सुषुप्ति, रुद्र हा देव आणि कारण आहे. सर्व सृष्टीपासूनची गोष्ट विद्यामध्ये असल्याचं चिंतन करावं.

ताडनं छेदनं तत्र प्रवेशञ्चापि योजनं। आकृष्य ग्रहणं कुर्याद्विद्यया हृत्‌प्रदेशतः

इथे मारणे, कापणे, प्रवेश करणे आणि जोडणे — या सर्व क्रिया विद्या वापरून हृदयाच्या प्रदेशातून ओढून घ्याव्यात.

आत्मन्यारोप्य सङगृह्य कलां कुण्डे निवेशयेत्। रुद्रं कारणमावाह्य विज्ञाप्य च शिशुं प्रति

स्वतःच्य शक्ती एकत्र करून ती पात्रात ठेवावी. मग रुद्राला कारण म्हणून बोलवून, त्या मुलाबद्दल त्याला सांगावे.

पित्रोरावाहनं कृत्वा हृदये ताडयेच्छिशुं। प्रविश्य पूर्वमन्त्रेण तदात्मनि नियोजयेत्

पालकांना बोलावून, त्यांच्या हृदयावर त्या मुलाला स्पर्श करावा. आधीच्या मंत्राने आत प्रवेश करून, ती शक्ती स्वतःमध्ये स्थिर करावी.

आकृष्यादाय पूर्वोक्तविधिनाऽऽत्मनि योजयेत्। वामया योजयेद् योनौ गृहीत्वा द्वादशान्ततः

आधी सांगितल्याप्रमाणे ती शक्ती आत ओढून, स्वतःमध्ये एकरूप करावी. डाव्या हाताने द्वादशांतापासून ती शक्ती पकडून, गर्भात स्थापन करावी.

कुर्व्वीत देहसम्पत्तिं जन्माधिकारमेव च। भोगं लयन्तथा श्रोतः शुद्धितत्त्वविशोधनं

शरीराची सिद्धी, जन्माचा अधिकार, भोग, विलय आणि नाड्यांची शुद्धी व तत्त्वज्ञानाची स्पष्टता साधावी.

निः शेषमलकर्म्मादिपाशबन्धनिवृत्तये। निष्कृत्यैव विधानेन यजेत शतमाहुतीः

सर्व अशुद्धी, कर्मबंधन व इतर पाश पूर्णपणे दूर करण्यासाठी, विधिप्रमाणे प्रायश्चित्त करून शंभर आहुती द्याव्यात.

अस्त्रेण पाशशैथिल्यं मलशक्तिं तिरोहितां। छेदनं मर्द्दनं तेषां वर्त्तुलीकरणं तथा

अस्त्रमंत्राने पाश सैल करावेत, मलशक्ती लपवावी, ती कापावी, चिरडावी आणि गोलाकार करावी.

दाहं तदक्षराभावं प्रायश्चित्तमथोदितं। रुद्राण्यावाहनं पूजा रूपगन्धसमर्पणं

दहन, त्या अक्षरांचा अभाव आणि प्रायश्चित्त असे सांगितले आहे. रुद्राणीचे आवाहन, पूजा, रूप व सुगंध अर्पण करावे.

ओं ह्रीं रूपगन्धौ शुल्कं रुद्र गृहाण स्वाहा। संश्राव्य शाम्भवीमाज्ञां रुद्रं विसृज्य कारणं। विधायात्मनि चैतन्यं पाशसूत्रे निवेशयेत्

'ॐ ह्रीं, रूप व सुगंध, दक्षिणा — हे रुद्र, स्वीकारा, स्वाहा!' शांभवी आज्ञा सांगून, रुद्राला कारण म्हणून मुक्त करावे, चेतना स्वतःमध्ये स्थापन करावी आणि ती पाशसूत्रात ठेवावी.

विन्दुं शिरसि विन्यस्य विसृजेत् पितरौ ततः। दद्यात् पूर्णां विधानेन समस्तविधिपूरणीं

बिंदू डोक्यावर ठेवून, मग पालकांना मुक्त करावे. सर्व विधी पूर्ण करणारी पूर्ण आहुती विधिप्रमाणे द्यावी.

पूर्वोक्तविधिना कार्य्यं विद्यायां ताडनादिकं। स्ववीजन्तु विशेषः स्यादिति विद्या विशोधिता

पूर्वी सांगितल्याप्रमाणे विद्या-संस्कारातील स्पर्श व इतर कृती कराव्यात. विशेष बीजमंत्र वापरावा आणि अशा प्रकारे विद्या शुद्ध होते.