अग्निपुराणम्

गान्धारी च सुषुम्णा च नाड्यौ द्वौ मारुतौ तथा। समानोदाननामानौ रसनापायुरिन्द्रिये

गांधारी आणि सुषुम्ना या दोन नाड्या आहेत, तसेच दोन वारे; त्यांची नावे समान आणि उदान, रसना आणि गुद हे इंद्रिये आहेत.

रसस्तु विषयो रूपशब्दस्पर्शरसा गुणाः। मण्डलं वर्त्तुलं तच्च पुण्डरीकाङ्कितं सितं

रस हा विषय आहे, रूप, शब्द, स्पर्श आणि रस हे गुण आहेत; मंडल गोलाकार असून, ते कमळाने चिन्हांकित आणि पांढरे आहे.

स्वप्नावस्थाप्रतिष्ठायां कारणं गरुडध्वजं। प्रतिष्ठान्तकृतं सर्वं सञ्चिन्त्य भुवनादिकं

स्वप्नावस्थेत कारण गरुडध्वज आहे; सर्व भुवनांपर्यंत विचार करून, प्रतिष्ठा समाप्त होते.

भाव्यं त्वयानुकूलेन विष्णुं विज्ञापयेदिति। ततो वागीश्वरीं देवीं वागीशमपि पूर्ववत्

तू अनुकूल भावनेने विष्णूला कळवावे; त्यानंतर पूर्वीप्रमाणे वागीश्वरी देवी आणि वागीश यांचे आवाहन, पूजा आणि सन्मान करावे.

आवाह्याभ्यर्च्य सन्तर्प्य शिष्यं वक्षसि ताडयेत्। ओं हां हां हं फट् । प्रविशेदप्यनेनैव चैतन्यं विभजेत्ततः

आवाहन, पूजा आणि तृप्ती करून, शिष्याच्या छातीवर हलकेच हात ठेवावे; ॐ हां हां हं फट्. याने, त्याच्या चेतनेत प्रवेश करून ती विभागावी.

शस्त्रेण पाशसंयुक्तं ज्येष्ठयाऽङ्कुशमुद्रया। ओं हां हं हों ह्रूं फट् । स्वाहान्तेन हृदाकृष्य तेनैव पुटितात्मना

शस्त्र आणि पाश युक्त, ज्येष्ठ अंकुशमुद्रेने; ॐ हां हं हों ह्रूं फट्. स्वाहा या शब्दाने हृदयात ओढून, शुद्ध मनाने तसेच करावे.

गृहीत्वा तं नमोन्तेन निजात्मनि नियोजयेत् । ओं हां हं होम् आत्मने नमः। पूर्ववत् पितृसंयोगं भावयित्वोद्भवाख्यया

ते घेऊन, 'नमः' या शब्दाने, स्वतःच्या मनात स्थापन करावे; ॐ हां हं होम आत्मने नमः. पूर्वीप्रमाणे, पितरांशी संयोगाचे चिंतन करून, उद्भवमुद्रेने करावे.

वामया तदनेनैव देवीगर्भे विनिक्षिपेत्। ओं हां हं हां आत्मन नमः। देहोत्पत्तौ हृदा ह्येवं शिरसा जन्मना तथा

डाव्या हाताने, त्याच प्रकारे, देवीच्या गर्भात ठेवावे; ॐ हां हं हां आत्मना नमः. देहाच्या उत्पत्तीच्या वेळी, हृदयात आणि जन्माच्या वेळी डोक्यात तसेच करावे.

शिखया वाधिकाराय भोगाय कवचाणुना। तत्त्वशुद्धौ हृदा ह्येवं गर्भाधानाय पूर्ववत्

शिखेने अधिकारासाठी, भोगासाठी कवचकणाने; तत्त्वशुद्धीसाठी, हृदयात तसेच, गर्भाधानासाठी पूर्वीप्रमाणे करावे.

शिरसा पाशशैथिल्ये निष्कृत्यैवं शतं जपेत्। एवं पाशवियोगेऽपि ततः शस्त्रात्मजप्तया

डोक्याने, पाश सैल करण्यासाठी, तसे काढून शंभर वेळा जप करावा; अशा प्रकारे पाशवियोगासाठी, नंतर शस्त्राच्या आत्मजपाने करावे.

छिन्द्यादस्त्रेण कर्त्तंर्य्या कलाबीजवता यथा। ओं ह्रीं प्रतिष्ठाकलापाशाय हः फट्। विसृज्य वर्त्तुलीकृत्य पाशमस्त्रेण पूर्ववत्

जसा चंद्राच्या कलांचा बीज वापरून दोर कापतात, तसंच अस्त्र-मंत्राने तो दोर कापावा. 'ॐ ह्रीं प्रतिष्ठा-कला-पाशाय हः फट्' असं म्हणत, तो दोर सोडून, पुन्हा अस्त्र-मंत्राने त्याला वर्तुळाकार करावा.

घृतपूर्णे स्रुवे दत्वा कलास्त्रेणैव होमयेत्। अस्त्रेण जुहुयात् पञ्च पाशाङ्कुरनिवृत्तये

तुपाने भरलेला स्रुवा घेऊन, त्यात कालास्त्र-मंत्राने होम करावा. त्याच अस्त्र-मंत्राने पाशाची अंकुरे नष्ट करण्यासाठी पाच वेळा आहुती द्यावी.

प्रायश्चित्तनिषेधार्थं दद्यादष्टाहुतीस्ततः। ओं हः अस्त्राय ह्रूं फट्। हृदावाह्य हृषीकेशं कृत्वा पूजनतर्पणे

दोष आणि प्रायश्चित्त दूर करण्यासाठी नंतर आठ आहुती द्याव्यात. 'ॐ हः अस्त्राय ह्रूं फट्' म्हणत, हृदयात हृषीकेशाचं आवाहन करून, त्याची पूजा व तर्पण करावं.

पूर्व्वोक्तविधिना कुर्य्यादधिकारसमर्पणं। ओं हां रसशुल्कं गृहाण स्वाहा। निःशेषदग्धपाशस्य पशोरस्य हरे त्वया

पूर्वी सांगितलेल्या पद्धतीने अधिकार अर्पण करावं. 'ॐ हां, रसशुल्क स्वीकारा, स्वाहा' असं म्हणावं. हे हरि, तुझ्या कृपेने ज्याचे पाश पूर्णपणे जळाले आहेत, तो पशू पुन्हा बांधला जाऊ नये.

न स्थेयं बन्धकत्वेन शिवाज्ञां श्रावयेदिति। ततो विसृज्य गोविन्दं विद्यात्मानं नियोज्य च

बांधिलकीत राहू नये, असं शिवाज्ञा सांगते. मग गोविंद, जो विद्या-स्वरूप आहे, त्याचं मुक्त करून नेमणूक करावी.

बाहुमुक्तार्द्धदृश्येन चन्द्रबिम्बेन सन्निभं। संहारमुद्रया स्वस्थं विधायोद्भवमुद्रया

बाहू अर्धवट मोकळा ठेवून, जसा अर्धा चंद्राचा तुकडा दिसतो तसा, संहारमुद्रेने स्वतःला स्थिर करावं आणि मग उत्पत्तिमुद्रा धारण करावी.

सूत्रे संयोज्य विन्यस्य तोयबिन्दुं यथा पुरा। विसृज्य पितरौ वह्नेः पूजितौ कुसुमादिभिः

पूर्वीप्रमाणे दोरात पाणीाचा थेंब ठेवावा आणि दोर सोडावा. नंतर अग्नीचे दोन्ही पालक फुलांनी वगैरे पूजावेत.

ईश्वर उवाच सन्धानमथ विद्यायाः प्राचीनकलया सह। कुर्वीत पूर्ववत् कृत्वा तत्त्वं वर्णय तद्यथा

ईश्वर म्हणाले: पुढे, विद्या आणि प्राचीन कला यांचा संयोग पूर्वीप्रमाणे करावा. मग ते तत्त्व जसं आहे तसं सांगावं.

ओं हों क्षीमिति सन्धानं। रागश्च शुद्धविद्या च नियतिः कलया सह। कालो माया तथाऽविद्या तत्त्वानामिति सप्तकं

'ॐ हो ं क्षी' ही संधाना आहे. राग, शुद्ध विद्या, नियती आणि कला, काळ, माया आणि अविद्या — ही सात तत्त्वं आहेत.

रलवाः शषसाः वर्णाः षड् विद्यायां प्रकीर्त्तिताः। पदानि प्रणवादीनि एकविंशतिसङ्‌ख्यया

रा, ला, वा, श, ष, स हे सहा अक्षरं विद्यात सांगितली आहेत. प्रणवापासून सुरू होणारी एकवीस पदं आहेत.

ओं नमः शिवाय सर्वप्रभवे हं शिवाय ईशानमूर्द्धाय तत्‌पुरुषवक्त्राय अघोरहृदयाय वामदेवगुह्याय सद्योजातमूर्त्तये ओं नमो नमो गुह्यातिगुह्याय गोप्त्रे अनिधनाय सर्वाधिपाय ज्योतीरूपाय परमेश्वराय भावेन ओं व्योम। ओं रूद्राणां भुवनानाञ्च स्वरूपमथ कथ्यते। प्रथमो वामदेवः स्यात्ततः सर्वभवोद्भवः

'ॐ नमः शिवाय सर्वप्रभवे हं शिवाय, ईशानमूर्धाय, तत्पुरुषवक्त्राय, अघोरहृदयाय, वामदेवगुह्याय, सद्योजातमूर्तये, ॐ नमो नमो गुह्यातिगुह्याय, गोप्त्रे, अनिधनाय, सर्वाधिपाय, ज्योतीरूपाय, परमेश्वराय, भावेना ॐ व्योम.' आता रुद्र आणि भुवनांची रूपं सांगतो. पहिले वामदेव, मग सर्वभवोद्भव.

वज्रदेहः प्रभुर्द्धाता क्रमविक्रमसुप्रभाः। वटुः प्रशान्तनामा च परमाक्षरसञ्‌ज्ञकः

वज्रासारखा देह असलेला, प्रभू, पालन करणारा, क्रमाने तेजस्वी, वटू, प्रशांत नावाचा आणि परमा अक्षर म्हणून ओळखला जाणारा.

शिवश्च सशिवो बभ्रुरक्षयः शम्भुरेव च। अदृष्टरूपनामानौ तथाऽन्यो रूपवर्द्धनः

शिव, सशिव, बभ्रू, अक्षय आणि शंभू; अदृश्यरूप नावाचे दोन आणि एक रूपवर्धन नावाचा.

मनोन्मनो महावीर्य्यश्चित्राड्गस्तदनन्तरं। कल्याण इति विज्ञेयाः पञ्चविंशतिसङ्ख्यया

मनोनम, महाशक्तिशाली, चित्रांग आणि त्यानंतर कल्याण — असे पंचवीस नावांनी ओळखले जातात.

मन्त्रो घोरामरौ वीजे नाड्यौ द्वे तत्र ते यथा। पूषा च हस्तिजिह्वा च व्याननागौ प्रभञ्जनौ

मंत्र, घोरामर, दोन बीजं, आणि दोन नाड्या — पूषा आणि हस्तजिह्वा, व्यान आणि प्रभंजन.

विषयो रूपमेवैकमिन्द्रिये पादचक्षुषी। शब्दः स्पर्शश्च रूपञ्च त्रय एते गुणाः स्मृता

इंद्रियात एकच विषय म्हणजे रूप, पाय आणि डोळे; शब्द, स्पर्श आणि रूप — हे तीन गुण मानले जातात.

अवस्थाऽत्र सुषुप्तिश्च रुद्रो देवस्तु कारणं। विद्यामध्यगतं सर्वं भावयेद्भवनादिकं

इथे अवस्था म्हणजे सुषुप्ति, रुद्र हा देव आणि कारण आहे. सर्व सृष्टीपासूनची गोष्ट विद्यामध्ये असल्याचं चिंतन करावं.

ताडनं छेदनं तत्र प्रवेशञ्चापि योजनं। आकृष्य ग्रहणं कुर्याद्विद्यया हृत्‌प्रदेशतः

इथे मारणे, कापणे, प्रवेश करणे आणि जोडणे — या सर्व क्रिया विद्या वापरून हृदयाच्या प्रदेशातून ओढून घ्याव्यात.