अग्निपुराणम्

पञ्चाशदधिका षष्टिर्भुवनैस्तुल्यसञ्ज्ञिताः। तावन्त एव रुद्राश्च विज्ञेयास्तत्र तद्यथा

पन्नास आणि साठ-सहा मिळून जितकी भुवने आहेत, तितकीच नावे त्यांना आहेत. तितकेच रुद्रही तिथे समजावेत, पुढीलप्रमाणे.

अमरेशः प्रभावश्च नैमिषः पुष्करोऽपि च। तथा पादिश्च दण्डिश्च भावभूतिरथाष्टमः

अमरेश, प्रभाव, नैमिष, पुष्कर, पादि, दंडी, भावभूति आणि आठवा अष्टम—हे आठ.

तु. स्कन्दपुराणे (७.१.१०) तीर्थानां महाभूतानुसारेण वर्गीकरणम् नकुलीशो हरिश्चन्द्रः श्रीशैलो दशमः स्मृतः। अन्वीशोऽस्नातिकेशश्च महाकालोऽथ मध्यमः

नकुलीश, हरिश्चंद्र, श्रीशैल हा दहावा, अन्वीश, अस्नातिकेश, महाकाळ आणि मध्यम—हे पुढील आहेत.

केदारो भैरवश्चैव द्वितीयाष्टकमीरितं। ततो गयाकुरुक्षेत्रखलानादिकनादिके

केदार आणि भैरव, तसेच दुसऱ्या आठ स्थळांचा उल्लेख केला आहे. त्यानंतर गया, कुरुक्षेत्र, खलान आणि इतर ठिकाणांची नावे सांगितली आहेत.

विमलश्चाट्टहासश्च महेन्द्रो भीम एव च। वस्वापदं रुद्रकोटिरवियुक्तो महाबलः

विमल आणि अट्टहास, महेंद्र आणि भीम; वस्वापद, रुद्रकोटी, सूर्याशिवाय आणि अत्यंत बलवान.

गोकर्णो भद्रकर्णश्च स्वर्णाक्षः स्थाणुरेव च। अजेशश्चैव सर्वज्ञो भास्वरः सूद नान्तरः

गोकर्ण आणि भद्रकर्ण, स्वर्णाक्ष आणि स्थाणू; अजेश, सर्वज्ञ, तेजस्वी, सूद आणि नांतर.

सुबाहुर्म्मत्तरूपी च विशालो जटिलस्तथा। रौद्रोऽथ पिङ्गलाक्षश्च कालदंष्ट्री भवेत्ततः

सुबाहू, मद्यधुंद रूपाचा, विशाल आणि जटाधारी; रौद्र, पिंगळ्या डोळ्यांचा आणि त्यानंतर काळदंष्ट्र येतो.

विदुरश्चैव घोरश्च प्राजापत्यो हुताशनः। कामरूपी तथा कालः कर्णोऽप्यथ भयानकः

विदुर आणि घोर, प्रजापत्य, होताशन; कामरूपी, काळ, कर्ण आणि भयंकर.

मतङ्गः पिङ्गलश्चैव हरो वै धातृसञ्ज्ञकः। शङ्कुकर्णो विधानश्च श्रीकण्ठश्चन्द्रशेखरः

मतंग आणि पिंगळ, हर म्हणजे धातृ; शंकुकर्ण, विधान, श्रीकंठ आणि चंद्रशेखर.

सहैतेन च पर्य्यन्ताः कथ्यन्तेऽथ पदान्यपि। व्यापिन् ओं अरूप ओं प्रमथ ओं तेजः ओं ज्योतिः ओं पुरुष ओं अग्ने ओं अधूम ओं अभस्म ओं अनादि ओं नाना ओं धूधू ओं भूः ओं भुवः ओं स्वः अनिधन निधनोद्भव शिव शर्व परमात्मन् महेश्वर महादेव सद्भावेश्वर महातेजः योगाधिपतये मुञ्च प्रथम सर्व सर्वेसर्वेति द्वात्रिंशत् पदानि। बीजभावे त्रयो मन्त्रा वामदेवः शिवः शिखा

गान्धारी च सुषुम्णा च नाड्यौ द्वौ मारुतौ तथा। समानोदाननामानौ रसनापायुरिन्द्रिये

गांधारी आणि सुषुम्ना या दोन नाड्या आहेत, तसेच दोन वारे; त्यांची नावे समान आणि उदान, रसना आणि गुद हे इंद्रिये आहेत.

रसस्तु विषयो रूपशब्दस्पर्शरसा गुणाः। मण्डलं वर्त्तुलं तच्च पुण्डरीकाङ्कितं सितं

रस हा विषय आहे, रूप, शब्द, स्पर्श आणि रस हे गुण आहेत; मंडल गोलाकार असून, ते कमळाने चिन्हांकित आणि पांढरे आहे.

स्वप्नावस्थाप्रतिष्ठायां कारणं गरुडध्वजं। प्रतिष्ठान्तकृतं सर्वं सञ्चिन्त्य भुवनादिकं

स्वप्नावस्थेत कारण गरुडध्वज आहे; सर्व भुवनांपर्यंत विचार करून, प्रतिष्ठा समाप्त होते.

भाव्यं त्वयानुकूलेन विष्णुं विज्ञापयेदिति। ततो वागीश्वरीं देवीं वागीशमपि पूर्ववत्

तू अनुकूल भावनेने विष्णूला कळवावे; त्यानंतर पूर्वीप्रमाणे वागीश्वरी देवी आणि वागीश यांचे आवाहन, पूजा आणि सन्मान करावे.

आवाह्याभ्यर्च्य सन्तर्प्य शिष्यं वक्षसि ताडयेत्। ओं हां हां हं फट् । प्रविशेदप्यनेनैव चैतन्यं विभजेत्ततः

आवाहन, पूजा आणि तृप्ती करून, शिष्याच्या छातीवर हलकेच हात ठेवावे; ॐ हां हां हं फट्. याने, त्याच्या चेतनेत प्रवेश करून ती विभागावी.

शस्त्रेण पाशसंयुक्तं ज्येष्ठयाऽङ्कुशमुद्रया। ओं हां हं हों ह्रूं फट् । स्वाहान्तेन हृदाकृष्य तेनैव पुटितात्मना

शस्त्र आणि पाश युक्त, ज्येष्ठ अंकुशमुद्रेने; ॐ हां हं हों ह्रूं फट्. स्वाहा या शब्दाने हृदयात ओढून, शुद्ध मनाने तसेच करावे.

गृहीत्वा तं नमोन्तेन निजात्मनि नियोजयेत् । ओं हां हं होम् आत्मने नमः। पूर्ववत् पितृसंयोगं भावयित्वोद्भवाख्यया

ते घेऊन, 'नमः' या शब्दाने, स्वतःच्या मनात स्थापन करावे; ॐ हां हं होम आत्मने नमः. पूर्वीप्रमाणे, पितरांशी संयोगाचे चिंतन करून, उद्भवमुद्रेने करावे.

वामया तदनेनैव देवीगर्भे विनिक्षिपेत्। ओं हां हं हां आत्मन नमः। देहोत्पत्तौ हृदा ह्येवं शिरसा जन्मना तथा

डाव्या हाताने, त्याच प्रकारे, देवीच्या गर्भात ठेवावे; ॐ हां हं हां आत्मना नमः. देहाच्या उत्पत्तीच्या वेळी, हृदयात आणि जन्माच्या वेळी डोक्यात तसेच करावे.

शिखया वाधिकाराय भोगाय कवचाणुना। तत्त्वशुद्धौ हृदा ह्येवं गर्भाधानाय पूर्ववत्

शिखेने अधिकारासाठी, भोगासाठी कवचकणाने; तत्त्वशुद्धीसाठी, हृदयात तसेच, गर्भाधानासाठी पूर्वीप्रमाणे करावे.

शिरसा पाशशैथिल्ये निष्कृत्यैवं शतं जपेत्। एवं पाशवियोगेऽपि ततः शस्त्रात्मजप्तया

डोक्याने, पाश सैल करण्यासाठी, तसे काढून शंभर वेळा जप करावा; अशा प्रकारे पाशवियोगासाठी, नंतर शस्त्राच्या आत्मजपाने करावे.

छिन्द्यादस्त्रेण कर्त्तंर्य्या कलाबीजवता यथा। ओं ह्रीं प्रतिष्ठाकलापाशाय हः फट्। विसृज्य वर्त्तुलीकृत्य पाशमस्त्रेण पूर्ववत्

जसा चंद्राच्या कलांचा बीज वापरून दोर कापतात, तसंच अस्त्र-मंत्राने तो दोर कापावा. 'ॐ ह्रीं प्रतिष्ठा-कला-पाशाय हः फट्' असं म्हणत, तो दोर सोडून, पुन्हा अस्त्र-मंत्राने त्याला वर्तुळाकार करावा.

घृतपूर्णे स्रुवे दत्वा कलास्त्रेणैव होमयेत्। अस्त्रेण जुहुयात् पञ्च पाशाङ्कुरनिवृत्तये

तुपाने भरलेला स्रुवा घेऊन, त्यात कालास्त्र-मंत्राने होम करावा. त्याच अस्त्र-मंत्राने पाशाची अंकुरे नष्ट करण्यासाठी पाच वेळा आहुती द्यावी.

प्रायश्चित्तनिषेधार्थं दद्यादष्टाहुतीस्ततः। ओं हः अस्त्राय ह्रूं फट्। हृदावाह्य हृषीकेशं कृत्वा पूजनतर्पणे

दोष आणि प्रायश्चित्त दूर करण्यासाठी नंतर आठ आहुती द्याव्यात. 'ॐ हः अस्त्राय ह्रूं फट्' म्हणत, हृदयात हृषीकेशाचं आवाहन करून, त्याची पूजा व तर्पण करावं.

पूर्व्वोक्तविधिना कुर्य्यादधिकारसमर्पणं। ओं हां रसशुल्कं गृहाण स्वाहा। निःशेषदग्धपाशस्य पशोरस्य हरे त्वया

पूर्वी सांगितलेल्या पद्धतीने अधिकार अर्पण करावं. 'ॐ हां, रसशुल्क स्वीकारा, स्वाहा' असं म्हणावं. हे हरि, तुझ्या कृपेने ज्याचे पाश पूर्णपणे जळाले आहेत, तो पशू पुन्हा बांधला जाऊ नये.

न स्थेयं बन्धकत्वेन शिवाज्ञां श्रावयेदिति। ततो विसृज्य गोविन्दं विद्यात्मानं नियोज्य च

बांधिलकीत राहू नये, असं शिवाज्ञा सांगते. मग गोविंद, जो विद्या-स्वरूप आहे, त्याचं मुक्त करून नेमणूक करावी.

बाहुमुक्तार्द्धदृश्येन चन्द्रबिम्बेन सन्निभं। संहारमुद्रया स्वस्थं विधायोद्भवमुद्रया

बाहू अर्धवट मोकळा ठेवून, जसा अर्धा चंद्राचा तुकडा दिसतो तसा, संहारमुद्रेने स्वतःला स्थिर करावं आणि मग उत्पत्तिमुद्रा धारण करावी.

सूत्रे संयोज्य विन्यस्य तोयबिन्दुं यथा पुरा। विसृज्य पितरौ वह्नेः पूजितौ कुसुमादिभिः

पूर्वीप्रमाणे दोरात पाणीाचा थेंब ठेवावा आणि दोर सोडावा. नंतर अग्नीचे दोन्ही पालक फुलांनी वगैरे पूजावेत.

ईश्वर उवाच सन्धानमथ विद्यायाः प्राचीनकलया सह। कुर्वीत पूर्ववत् कृत्वा तत्त्वं वर्णय तद्यथा

ईश्वर म्हणाले: पुढे, विद्या आणि प्राचीन कला यांचा संयोग पूर्वीप्रमाणे करावा. मग ते तत्त्व जसं आहे तसं सांगावं.