अग्निपुराणम्

विसृज्य वर्त्तुलीकृत्य घृतपूर्णे स्रुवे धरेत्। दहेदनुकलास्त्रेण केवलास्त्रेण भस्मसात्

बंध सोडून, वर्तुळाकार फिरवून, तुपाने भरलेली समिधा हातात घ्यावी. उपयुक्त अस्त्रमंत्राने जाळावे आणि मुख्य अस्त्रमंत्राने पूर्णपणे राख करावे.

कुर्यात् पञ्चाहुतीर्दत्वा पाशाङ्कुशनिवृत्तये। ओं हः अस्त्राय हूं फट्। प्रायश्चित्तं ततः कुर्यादस्त्राहुतिभिरष्टभिः

पाशांकुश बंधन दूर करण्यासाठी, पाच आहुती द्याव्यात—'ॐ हः अस्त्राय हूं फट्'—असे म्हणावे. त्यानंतर आठ अस्त्रआहुतींनी प्रायश्चित्त करावे.

अथावाह्य विधातारं पूजयेत्तर्पयेत्तथा। तत ओं हां शब्दस्पर्शशुद्धब्रह्मन् गृहाण स्वाहेत्याहुतित्रयेणाधिकारमस्य समर्पयेत् । दग्धनिःशेषपापस्य ब्रह्मन्नस्य पशोस्त्वया

मग विधात्याला बोलवून, त्याची पूजा व तर्पण करावी. नंतर 'ॐ हां, शब्द व स्पर्शाने शुद्ध ब्रह्मन्, स्वीकारा, स्वाहा'—अशा तीन आहुतींनी अधिकार प्रदान करावा. हे ब्रह्मन्, तुझ्यामुळे यज्ञातील पशूचे सर्व पाप पूर्णपणे जळून जातात.

बन्धाय न पुनः स्थेयं शिवाज्ञां श्रावयेदिति। ततो विसृज्य धातारं नाड्या दक्षिणया शनैः

पुन्हा बंधनात राहू नये, शिवाची आज्ञा सांगावी. मग विधात्याला सोडून, उजव्या नाडीने हळूहळू त्याला मार्गी लावावे.

संहारमुद्रयात्मानं कुम्भकेन निजात्मना। पूजयित्वार्घ्यंपात्रस्थतोयबिन्दुसुधोपमं

संहारमुद्रेने, स्वतःच्या श्वासाने स्वतःला स्थिर करून, अमृतासारख्या शुद्ध पाण्याचा थेंब असलेल्या अर्घ्यपात्राची पूजा करावी.

आदाय योजयेत् सूत्रे रेचकेनोद्भवाख्यया। पूजयित्वार्घ्यपात्रस्थतोयबिन्दुं सुधोपमं

तो थेंब घेऊन, 'उद्भव' नावाच्या रेचकाने दोऱ्याला जोडावा. अमृतासारखा शुद्ध पाण्याचा थेंब असलेल्या अर्घ्यपात्राची पूजा करावी.

आप्यायनाय शिष्यस्य गुरूः शिरसि विन्यसेत्। विसृज्य पितरौ दद्याद्वौषडन्तशिवाणुना। पूरणाय विधिः पूर्णो निवृत्तिरिति शोधिता

शिष्याच्या पोषणासाठी, गुरुने तो थेंब त्याच्या डोक्यावर ठेवावा. मग सोडून, तो आईवडिलांना 'वौषड्'ने संपणाऱ्या शिवमंत्राने द्यावा. हा विधी पूर्णत्वासाठी आहे, आणि निवृत्ती अशा प्रकारे शुद्ध होते.

ईश्वर उवाच तत्त्वयोरथ सन्धानं कुर्य्याच्छुद्धविशुद्धयोः। ह्रस्वदीर्घप्रयोगेण नादनादान्तसङ्गिना

ईश्वर म्हणाले—मग शुद्ध आणि विशुद्ध या दोन तत्त्वांचा संयोग करावा. लहान-मोठ्या स्वरांचा आणि नादाच्या आरंभापासून शेवटपर्यंतच्या गूंजेच्या साहाय्याने तो संयोग साधावा.

ओं हां ह्रूं हाम् अप्तेजोवायुराकाशं तन्मात्रेन्द्रियबुद्धयः। गुणत्रयमहङ्काश्चतुर्विंशः पुमानिति

ॐ हां हूं हाम्—पृथ्वी, जल, तेज, वायू, आकाश, तन्मात्रा, इंद्रिये, बुद्धी, गुणत्रय, अहंकार आणि चोवीसवा पुरुष—असे सर्व.

प्रतिष्ठायां निविष्टानि तत्त्वान्येतानि भावयेत्। पञ्चविंशतिसङ्ख्यानि खादियान्ताक्षराणि च

ही तत्त्वे आधारात स्थिर आहेत असे ध्यान करावे. ती पंचवीस आहेत, आणि 'ख' पासून 'य' पर्यंतची अक्षरेही त्यात आहेत.

पञ्चाशदधिका षष्टिर्भुवनैस्तुल्यसञ्ज्ञिताः। तावन्त एव रुद्राश्च विज्ञेयास्तत्र तद्यथा

पन्नास आणि साठ-सहा मिळून जितकी भुवने आहेत, तितकीच नावे त्यांना आहेत. तितकेच रुद्रही तिथे समजावेत, पुढीलप्रमाणे.

अमरेशः प्रभावश्च नैमिषः पुष्करोऽपि च। तथा पादिश्च दण्डिश्च भावभूतिरथाष्टमः

अमरेश, प्रभाव, नैमिष, पुष्कर, पादि, दंडी, भावभूति आणि आठवा अष्टम—हे आठ.

तु. स्कन्दपुराणे (७.१.१०) तीर्थानां महाभूतानुसारेण वर्गीकरणम् नकुलीशो हरिश्चन्द्रः श्रीशैलो दशमः स्मृतः। अन्वीशोऽस्नातिकेशश्च महाकालोऽथ मध्यमः

नकुलीश, हरिश्चंद्र, श्रीशैल हा दहावा, अन्वीश, अस्नातिकेश, महाकाळ आणि मध्यम—हे पुढील आहेत.

केदारो भैरवश्चैव द्वितीयाष्टकमीरितं। ततो गयाकुरुक्षेत्रखलानादिकनादिके

केदार आणि भैरव, तसेच दुसऱ्या आठ स्थळांचा उल्लेख केला आहे. त्यानंतर गया, कुरुक्षेत्र, खलान आणि इतर ठिकाणांची नावे सांगितली आहेत.

विमलश्चाट्टहासश्च महेन्द्रो भीम एव च। वस्वापदं रुद्रकोटिरवियुक्तो महाबलः

विमल आणि अट्टहास, महेंद्र आणि भीम; वस्वापद, रुद्रकोटी, सूर्याशिवाय आणि अत्यंत बलवान.

गोकर्णो भद्रकर्णश्च स्वर्णाक्षः स्थाणुरेव च। अजेशश्चैव सर्वज्ञो भास्वरः सूद नान्तरः

गोकर्ण आणि भद्रकर्ण, स्वर्णाक्ष आणि स्थाणू; अजेश, सर्वज्ञ, तेजस्वी, सूद आणि नांतर.

सुबाहुर्म्मत्तरूपी च विशालो जटिलस्तथा। रौद्रोऽथ पिङ्गलाक्षश्च कालदंष्ट्री भवेत्ततः

सुबाहू, मद्यधुंद रूपाचा, विशाल आणि जटाधारी; रौद्र, पिंगळ्या डोळ्यांचा आणि त्यानंतर काळदंष्ट्र येतो.

विदुरश्चैव घोरश्च प्राजापत्यो हुताशनः। कामरूपी तथा कालः कर्णोऽप्यथ भयानकः

विदुर आणि घोर, प्रजापत्य, होताशन; कामरूपी, काळ, कर्ण आणि भयंकर.

मतङ्गः पिङ्गलश्चैव हरो वै धातृसञ्ज्ञकः। शङ्कुकर्णो विधानश्च श्रीकण्ठश्चन्द्रशेखरः

मतंग आणि पिंगळ, हर म्हणजे धातृ; शंकुकर्ण, विधान, श्रीकंठ आणि चंद्रशेखर.

सहैतेन च पर्य्यन्ताः कथ्यन्तेऽथ पदान्यपि। व्यापिन् ओं अरूप ओं प्रमथ ओं तेजः ओं ज्योतिः ओं पुरुष ओं अग्ने ओं अधूम ओं अभस्म ओं अनादि ओं नाना ओं धूधू ओं भूः ओं भुवः ओं स्वः अनिधन निधनोद्भव शिव शर्व परमात्मन् महेश्वर महादेव सद्भावेश्वर महातेजः योगाधिपतये मुञ्च प्रथम सर्व सर्वेसर्वेति द्वात्रिंशत् पदानि। बीजभावे त्रयो मन्त्रा वामदेवः शिवः शिखा

गान्धारी च सुषुम्णा च नाड्यौ द्वौ मारुतौ तथा। समानोदाननामानौ रसनापायुरिन्द्रिये

गांधारी आणि सुषुम्ना या दोन नाड्या आहेत, तसेच दोन वारे; त्यांची नावे समान आणि उदान, रसना आणि गुद हे इंद्रिये आहेत.

रसस्तु विषयो रूपशब्दस्पर्शरसा गुणाः। मण्डलं वर्त्तुलं तच्च पुण्डरीकाङ्कितं सितं

रस हा विषय आहे, रूप, शब्द, स्पर्श आणि रस हे गुण आहेत; मंडल गोलाकार असून, ते कमळाने चिन्हांकित आणि पांढरे आहे.

स्वप्नावस्थाप्रतिष्ठायां कारणं गरुडध्वजं। प्रतिष्ठान्तकृतं सर्वं सञ्चिन्त्य भुवनादिकं

स्वप्नावस्थेत कारण गरुडध्वज आहे; सर्व भुवनांपर्यंत विचार करून, प्रतिष्ठा समाप्त होते.

भाव्यं त्वयानुकूलेन विष्णुं विज्ञापयेदिति। ततो वागीश्वरीं देवीं वागीशमपि पूर्ववत्

तू अनुकूल भावनेने विष्णूला कळवावे; त्यानंतर पूर्वीप्रमाणे वागीश्वरी देवी आणि वागीश यांचे आवाहन, पूजा आणि सन्मान करावे.

आवाह्याभ्यर्च्य सन्तर्प्य शिष्यं वक्षसि ताडयेत्। ओं हां हां हं फट् । प्रविशेदप्यनेनैव चैतन्यं विभजेत्ततः

आवाहन, पूजा आणि तृप्ती करून, शिष्याच्या छातीवर हलकेच हात ठेवावे; ॐ हां हां हं फट्. याने, त्याच्या चेतनेत प्रवेश करून ती विभागावी.

शस्त्रेण पाशसंयुक्तं ज्येष्ठयाऽङ्कुशमुद्रया। ओं हां हं हों ह्रूं फट् । स्वाहान्तेन हृदाकृष्य तेनैव पुटितात्मना

शस्त्र आणि पाश युक्त, ज्येष्ठ अंकुशमुद्रेने; ॐ हां हं हों ह्रूं फट्. स्वाहा या शब्दाने हृदयात ओढून, शुद्ध मनाने तसेच करावे.

गृहीत्वा तं नमोन्तेन निजात्मनि नियोजयेत् । ओं हां हं होम् आत्मने नमः। पूर्ववत् पितृसंयोगं भावयित्वोद्भवाख्यया

ते घेऊन, 'नमः' या शब्दाने, स्वतःच्या मनात स्थापन करावे; ॐ हां हं होम आत्मने नमः. पूर्वीप्रमाणे, पितरांशी संयोगाचे चिंतन करून, उद्भवमुद्रेने करावे.

वामया तदनेनैव देवीगर्भे विनिक्षिपेत्। ओं हां हं हां आत्मन नमः। देहोत्पत्तौ हृदा ह्येवं शिरसा जन्मना तथा

डाव्या हाताने, त्याच प्रकारे, देवीच्या गर्भात ठेवावे; ॐ हां हं हां आत्मना नमः. देहाच्या उत्पत्तीच्या वेळी, हृदयात आणि जन्माच्या वेळी डोक्यात तसेच करावे.