अग्निपुराणम्

कपालोऽजश्च बुद्धश्च वज्रदेहः प्रमर्द्दनः । विभूतिरव्ययः शास्ता पिनाकी त्रिदशाधिपः

तो कपाळ, अज, बुद्ध, वज्रदेही, प्रामर्दन, विभूती, अव्यय, शास्ता, पिनाकी आणि त्रिदशांचा अधिपती आहे.

अग्नी रुद्रो हुताशी च पिङ्गलः खादको हरः। ज्वलनो दहनो बभ्रुर्भस्मान्तकक्षपान्तकौ

तो अग्नी, रुद्र, होताश, पिंगळ, खादक, हर, ज्वलन, दहन, बभ्रू, भस्मांतक आणि क्षपांतक आहे.

याम्यमृत्युहरो धाता विधाता कार्य्यरञ्जकः। कालो धर्म्मेऽप्यधर्मश्च संयोक्ता च वियोगकः

तो याम्यमृत्युघातक, धाता, विधाता, कार्यरंजक, काळ, धर्म आणि अधर्म, संयोग करणारा आणि वियोग करणारा आहे.

नैर्ऋतो मारणो हन्ता क्रूरदृष्टिर्भयानकः। ऊर्द्ध्वांशको विरूपाक्षो धूम्रलोहितदंष्ट्रवान्

तो नैरृत, मारण, हंता, क्रूरदृष्टी, भयावह, उर्ध्वांशक, विरूपाक्ष आणि धुरकट-लाल दातांचा आहे.

बलश्चातिबलश्चैव पाशहस्तो महाबलः। श्वेतश्च जयभद्रश्च दीर्घबाहुर्जलान्तकः

तो बळ, अतिबळ, पाशहस्त, महाबळ, श्वेत, जयभद्र, दीर्घबाहू आणि जलाचा अंत करणारा आहे.

वडवास्यश्च भीमश्च दशैते वारुणाः स्मृताः। शीघ्रो लघुर्व्वायुवेगः सूक्ष्मस्तीक्ष्णः क्षपान्तकः

तो वडवाच्या तोंडासारखा आणि भीम आहे; हे दहा वारुण म्हणून ओळखले जातात: वेगवान, हलका, वाऱ्याच्या गतीचा, सूक्ष्म, तीक्ष्ण आणि क्षपांतक.

पञ्चान्तकः पञ्चशिखः कपर्द्दी मेघवाहनः। जटामुकुटधारी च नानारत्नधरस्तथा

तो पंचांतक, पंचशिख, कपर्दी, मेघवाहन, जटामुकुटधारी आणि विविध रत्नांनी अलंकृत आहे.

निधीशो रूपवान् धन्यो सौम्यदेहः प्रसादकृत्। प्रकाशोऽप्यथ लक्ष्मीवान् कामरूपो दशोत्तरे

तो निधींचा स्वामी, सुंदर, धन्य, सौम्य देहाचा, प्रसाद करणारा, प्रकाशमान, लक्ष्मीवान, इच्छारूप धारण करणारा आणि आणखी दहा आहे.

विद्याधरो ज्ञानधरः सर्वज्ञो वेदपारगः। मातृवृत्तश्च पिङ्गाक्षो भूतपालो बलिप्रियः

तो विद्याधर, ज्ञानधारी, सर्वज्ञ, वेदपारंगत, मातेसारखा वागणारा, पिंगट डोळ्यांचा, भूतांचा रक्षक आणि बळी प्रिय आहे.

सर्वविद्याविधाता च सुखदुःखहरा दश। अनन्तः पालको धीरः पातालाधिपतिस्तथा

तो सर्व विद्या देणारा, सुखदुःख दूर करणारा—दहा प्रकारचा—अनंत, रक्षक, धीर आणि पाताळाचा अधिपती आहे.

वृषो वृषधरो वीर्य्यो ग्रसनः सर्वतोमुखः। लोहितश्चैव विज्ञेया दश रुद्राः फणिस्थिताः

तो वृष, वृषधार, वीर्यवान, गिळणारा, सर्वदिशांना तोंड असलेला आणि लोहित आहे; हे दहा रुद्र सर्पांमध्ये स्थिर आहेत.

शम्भुर्विभुर्गणाध्यक्षस्त्रयक्षस्त्रिदशवन्दितः। संहारश्च विहारश्च लाभो लिप्सुर्विचक्षणः

तो शंभू, विभू, गणांचा प्रमुख, त्रिनेत्र, देवांनी वंदित, संहार, विहार, लाभ, इच्छुक आणि विचक्षण आहे.

अत्ता कुहककालाग्निरुद्रो हाटक एव च। कूष्माण्डश्चैव सत्यश्च ब्रह्मा विष्णुश्च सप्तमः

तो अन्न घेणारा, माया, काळ, अग्नी, रुद्र, हाटक, कूष्मांड, सत्य, ब्रह्मा आणि सातवा विष्णू आहे.

रुद्रश्चाष्टाविमे रुद्राः कटाहाभ्यन्तरे स्थिताः। एतेषामेव नामानि भुवनानामपि स्मरेत्

रुद्रसह हे आठ रुद्र कटाहाच्या आत आहेत; त्यांची आणि जगांची नावे आठवावीत.

भवोद्भवः सर्वभूतः सर्वभूतसुखप्रदः। सर्वसान्निध्यकृद् ब्रह्मविष्णुरुद्रशरार्च्चितः

तो भव, उद्भव, सर्वभूत, सर्वांना सुख देणारा, सर्वत्र उपस्थिती निर्माण करणारा आणि ब्रह्मा, विष्णू, रुद्र यांच्याद्वारे पूजिला जाणारा आहे.

बीजाकारो मकारश्च नाड्याविडापिङ्गलाह्वये। प्राणापानावुभौ वायू घ्राणोपस्थौ तथेन्द्रिये

बीजस्वरूप म्हणजे 'म' अक्षर, नाड्या म्हणजे इडा आणि पिंगला; प्राण आणि अपान हे दोन्ही वायू, तसेच घ्राण आणि उपस्थ ही इंद्रिये आहेत.

गन्धस्तु विषयः प्रोक्तो गन्धादिगुणपञ्चके। पार्थिवं मण्डलं पीतं वज्राङ्कं चतुरस्रकं

सुगंध हा पाच गुणांपैकी एक मानला जातो; पृथ्वी तत्त्व पिवळ्या रंगाच्या चौकोनी आकारात, वज्रचिन्ह असलेलं दर्शवलं आहे.

विस्तारो योजनानान्तु कोटिरस्य शताहता। अत्रैवान्तर्गता ज्ञेया योनयोऽपि चतुर्द्दश

याचा विस्तार शंभर कोटी योजनांचा सांगितला आहे; त्यातच चौदा योन्या समजाव्यात.

प्रथमा सर्वदेवानां मन्वाद्या देवयोनयः। मृगपक्षी च पशवश्चतुर्द्धा तु सरीसृपाः

पहिली योनी सर्व देवांची आहे, त्यात मनू वगैरे देवयोनी येतात; पशू, पक्षी आणि चौपाया, तसेच सरीसृप या चार प्रकारात विभागले आहेत.

स्थावरं पञ्चमं सर्वं योनिः षष्ठी अमानुषी। पैशाचं राक्षसं याक्षं गान्धर्व्वं चैन्द्रमेव च

पाचवी योनी सर्व स्थावरांची आहे; सहावी अमानुष योनी आहे: पिशाच, राक्षस, यक्ष, गंधर्व आणि इंद्राची.

सौम्यं प्राणेश्वरं ब्राह्ममष्टमं परिकीर्त्तितं। अष्टानां पार्थिवन्तत्त्वमधिकारास्पदं मतं

आठवी सौम्य, प्राणेश्वर आणि ब्रह्माची मानली आहे; ही आठ पृथ्वी तत्त्वाच्या अधिकारात समजली जातात.

लयस्तु प्रकृतौ बुद्धौ भोगो ब्रह्मा च कारणं। ततो जाग्रदवस्थानैः समस्तैर्भुवनादिभिः

लीन होणं प्रकृतीत आणि बुद्धीत होतं; भोग, ब्रह्मा आणि कारण असतं; त्यानंतर जागृत अवस्था, सर्व लोक वगैरे येतात.

भाव्यं त्वयाऽनुकूलेन विधिं विज्ञापयेदिति। आवाहयेत्ततो देवीं रक्षां वागीश्वरीं हृदा

तुला हे विधी अनुकूलतेने सांगावे लागतील; त्यानंतर हृदयात रक्षण करणारी वागीश्वरी देवीचे आवाहन करावं.

इच्छाज्ञानक्रियारूपां षड्विधां ह्येककारणं। पूजयेत्तर्पयेद्देवीं प्रकारेणामुना ततः

ती देवी इच्छा, ज्ञान आणि क्रिया अशा सहा स्वरूपांची असून, एकाच कारणात सामावलेली आहे; या प्रकारे देवीचे पूजन व तृप्ती करावी.

वागीश्वरीं विनिःशेषयोनिविक्षोभकारणं। हृत्सम्पुटार्थबीजादिहूं फडन्तशराणुना

वागीश्वरी सर्व योन्यांमध्ये हालचालीचे कारण आहे; हृदयाच्या संपूटात, बीजाक्षरासह, 'हूं फट' या शब्दांनी पूजन करावं.

ताडयेद्धृदये तस्य प्रविशेत्स विधानवित्। ततः शिष्यस्य चैतन्यं हृदि वह्निकणोपमं

त्याच्या हृदयावर टकटक करून, विधी जाणणारा आत प्रवेश करतो; मग शिष्याचं चैतन्य हृदयात अग्निच्या ठिणगीसारखं होतं.

निवृत्तिस्थं युतं पाशैर्ज्येष्ठया विभजेद्यथा। ओं हां हूं हः हूं फट्। ओं हं स्वाहेत्येनेनाथ पूरकेणाङ्कुशमुद्रया

निवृत्तीमध्ये असलेलं, पाशांनी बांधलेलं, ज्येष्ठेच्या नियमानुसार विभागावं: 'ॐ हां हूं हः हूं फट; ॐ हं स्वाहा' असं म्हणून श्वास घेत अङ्कुशमुद्रेने करावं.