अग्निपुराणम्

गजाश्वारोहणं स्वप्ने शुभं शुक्लांशुकादिकं । तैलाभ्यङ्गादिकं हीनं होमो घोरेण शान्तये

स्वप्नात हत्ती किंवा घोड्यावर बसणे, शुभ्र वस्त्रे दिसणे किंवा तेल लावणे याचा अभाव हे अशुभ मानले जाते; अशावेळी शांततेसाठी तीव्र होम करावा.

नित्यकर्म्मद्वयं कृत्वा प्रविश्य मखमण्डपं। स्वाचान्तो नित्यवत् कर्म्म कुर्यान्नैमित्तिके विधौ

दोन नित्यकर्मे करून, यज्ञमंडपात प्रवेश करून, स्वतःला शुद्ध करून, नेहमीप्रमाणे नैमित्तिक कर्मे करावीत.

ततः संशोध्य चात्मानं शिवहस्तं तथात्मनि। विन्यस्य कुम्भगं प्राच्चर्य इन्द्रादीनामनुक्रमात्

मग स्वतःला शुद्ध करून, शिवाचे हस्त स्वतःवर ठेवावे, पूर्वेकडे तोंड करून कुंभ ठेवावा आणि इंद्रादींची योग्य क्रमाने पूजा करावी.

मण्डलो स्थण्डिले वाऽपि प्रकुर्वीत शिवार्च्चनं। तर्पणं पूजनं वह्नेः पूर्णान्तं मन्त्रतर्पणं

मंडळावर किंवा स्थंडिलावर शिवाची पूजा करावी, तर्पण करावे, अग्नीची पूजा करून मंत्रांनी तर्पण पूर्ण करावे.

दुःस्वप्नदोषमोषाय शस्त्रेणाष्टाधिकं शतं। हुत्वा हूं सम्पुटेनैव विदध्यात् मन्त्रदीपनं

वाईट स्वप्नाचा दोष दूर करण्यासाठी, शस्त्र मंत्राने एकशे आठ आहुती हुम्‌काराने देऊन मंत्रज्योत प्रज्वलित करावी.

अन्तर्बलिविधानञ्च मध्ये स्थण्डिलकुम्भयोः। कृत्वा शिष्यप्रवेशाय लब्धानुज्ञो बहिर्व्रजेत्

स्थंडिल आणि कुंभ यांच्या मध्ये अंतर्बली अर्पण करावा; शिष्याच्या प्रवेशासाठी परवानगी घेऊन बाहेर जावे.

कुर्य्यात्समयवत्तत्र मण्डलारोपणादिकं। सम्पातहोमं तन्नाडीरूपदर्भकरानुगं

तेथे, व्रतानुसार मंडळ स्थापनेचे आणि इतर विधी करावेत, तसेच समपात होम दर्भ आणि नाड्यांच्या क्रमाने करावा.

तत्‌सन्निधानाय तिस्रो हुत्वा मूलाणुनाऽऽहुतीः। कुम्भस्थं शिवमभ्यर्च्च्य पाशसूत्रमुपाहरेत्

त्या देवतेच्या उपस्थितीसाठी, मूळ अनुस्वाराने तीन आहुती देऊन, कुंभातील शिवाची पूजा करावी आणि पाशसूत्र आणावे.

स्वदक्षिणोर्ध्वकायस्य शिष्यस्याभ्यर्च्चितस्य च। तच्छिखायां निबध्नीयात् पादाङ्गुष्ठावलम्बितं

शिष्याची पूजा करून, त्याच्या उजव्या आणि वरच्या बाजूला, त्याच्या शिखेला पाशसूत्र बांधावे आणि ते अंगठ्यापर्यंत सोडावे.

तं निवेश्य निवृत्तेस्तु व्याप्तिमालोक्य चेतसा। ज्ञेयानि भुवनान्यस्यां शतमष्टाधिकं ततः

त्याला मनाने सर्वत्र व्यापलेले पाहून, त्याच्यात एकशे आठ जग आहेत हे जाणावे.

कपालोऽजश्च बुद्धश्च वज्रदेहः प्रमर्द्दनः । विभूतिरव्ययः शास्ता पिनाकी त्रिदशाधिपः

तो कपाळ, अज, बुद्ध, वज्रदेही, प्रामर्दन, विभूती, अव्यय, शास्ता, पिनाकी आणि त्रिदशांचा अधिपती आहे.

अग्नी रुद्रो हुताशी च पिङ्गलः खादको हरः। ज्वलनो दहनो बभ्रुर्भस्मान्तकक्षपान्तकौ

तो अग्नी, रुद्र, होताश, पिंगळ, खादक, हर, ज्वलन, दहन, बभ्रू, भस्मांतक आणि क्षपांतक आहे.

याम्यमृत्युहरो धाता विधाता कार्य्यरञ्जकः। कालो धर्म्मेऽप्यधर्मश्च संयोक्ता च वियोगकः

तो याम्यमृत्युघातक, धाता, विधाता, कार्यरंजक, काळ, धर्म आणि अधर्म, संयोग करणारा आणि वियोग करणारा आहे.

नैर्ऋतो मारणो हन्ता क्रूरदृष्टिर्भयानकः। ऊर्द्ध्वांशको विरूपाक्षो धूम्रलोहितदंष्ट्रवान्

तो नैरृत, मारण, हंता, क्रूरदृष्टी, भयावह, उर्ध्वांशक, विरूपाक्ष आणि धुरकट-लाल दातांचा आहे.

बलश्चातिबलश्चैव पाशहस्तो महाबलः। श्वेतश्च जयभद्रश्च दीर्घबाहुर्जलान्तकः

तो बळ, अतिबळ, पाशहस्त, महाबळ, श्वेत, जयभद्र, दीर्घबाहू आणि जलाचा अंत करणारा आहे.

वडवास्यश्च भीमश्च दशैते वारुणाः स्मृताः। शीघ्रो लघुर्व्वायुवेगः सूक्ष्मस्तीक्ष्णः क्षपान्तकः

तो वडवाच्या तोंडासारखा आणि भीम आहे; हे दहा वारुण म्हणून ओळखले जातात: वेगवान, हलका, वाऱ्याच्या गतीचा, सूक्ष्म, तीक्ष्ण आणि क्षपांतक.

पञ्चान्तकः पञ्चशिखः कपर्द्दी मेघवाहनः। जटामुकुटधारी च नानारत्नधरस्तथा

तो पंचांतक, पंचशिख, कपर्दी, मेघवाहन, जटामुकुटधारी आणि विविध रत्नांनी अलंकृत आहे.

निधीशो रूपवान् धन्यो सौम्यदेहः प्रसादकृत्। प्रकाशोऽप्यथ लक्ष्मीवान् कामरूपो दशोत्तरे

तो निधींचा स्वामी, सुंदर, धन्य, सौम्य देहाचा, प्रसाद करणारा, प्रकाशमान, लक्ष्मीवान, इच्छारूप धारण करणारा आणि आणखी दहा आहे.

विद्याधरो ज्ञानधरः सर्वज्ञो वेदपारगः। मातृवृत्तश्च पिङ्गाक्षो भूतपालो बलिप्रियः

तो विद्याधर, ज्ञानधारी, सर्वज्ञ, वेदपारंगत, मातेसारखा वागणारा, पिंगट डोळ्यांचा, भूतांचा रक्षक आणि बळी प्रिय आहे.

सर्वविद्याविधाता च सुखदुःखहरा दश। अनन्तः पालको धीरः पातालाधिपतिस्तथा

तो सर्व विद्या देणारा, सुखदुःख दूर करणारा—दहा प्रकारचा—अनंत, रक्षक, धीर आणि पाताळाचा अधिपती आहे.

वृषो वृषधरो वीर्य्यो ग्रसनः सर्वतोमुखः। लोहितश्चैव विज्ञेया दश रुद्राः फणिस्थिताः

तो वृष, वृषधार, वीर्यवान, गिळणारा, सर्वदिशांना तोंड असलेला आणि लोहित आहे; हे दहा रुद्र सर्पांमध्ये स्थिर आहेत.

शम्भुर्विभुर्गणाध्यक्षस्त्रयक्षस्त्रिदशवन्दितः। संहारश्च विहारश्च लाभो लिप्सुर्विचक्षणः

तो शंभू, विभू, गणांचा प्रमुख, त्रिनेत्र, देवांनी वंदित, संहार, विहार, लाभ, इच्छुक आणि विचक्षण आहे.

अत्ता कुहककालाग्निरुद्रो हाटक एव च। कूष्माण्डश्चैव सत्यश्च ब्रह्मा विष्णुश्च सप्तमः

तो अन्न घेणारा, माया, काळ, अग्नी, रुद्र, हाटक, कूष्मांड, सत्य, ब्रह्मा आणि सातवा विष्णू आहे.

रुद्रश्चाष्टाविमे रुद्राः कटाहाभ्यन्तरे स्थिताः। एतेषामेव नामानि भुवनानामपि स्मरेत्

रुद्रसह हे आठ रुद्र कटाहाच्या आत आहेत; त्यांची आणि जगांची नावे आठवावीत.

भवोद्भवः सर्वभूतः सर्वभूतसुखप्रदः। सर्वसान्निध्यकृद् ब्रह्मविष्णुरुद्रशरार्च्चितः

तो भव, उद्भव, सर्वभूत, सर्वांना सुख देणारा, सर्वत्र उपस्थिती निर्माण करणारा आणि ब्रह्मा, विष्णू, रुद्र यांच्याद्वारे पूजिला जाणारा आहे.

बीजाकारो मकारश्च नाड्याविडापिङ्गलाह्वये। प्राणापानावुभौ वायू घ्राणोपस्थौ तथेन्द्रिये

बीजस्वरूप म्हणजे 'म' अक्षर, नाड्या म्हणजे इडा आणि पिंगला; प्राण आणि अपान हे दोन्ही वायू, तसेच घ्राण आणि उपस्थ ही इंद्रिये आहेत.

गन्धस्तु विषयः प्रोक्तो गन्धादिगुणपञ्चके। पार्थिवं मण्डलं पीतं वज्राङ्कं चतुरस्रकं

सुगंध हा पाच गुणांपैकी एक मानला जातो; पृथ्वी तत्त्व पिवळ्या रंगाच्या चौकोनी आकारात, वज्रचिन्ह असलेलं दर्शवलं आहे.

विस्तारो योजनानान्तु कोटिरस्य शताहता। अत्रैवान्तर्गता ज्ञेया योनयोऽपि चतुर्द्दश

याचा विस्तार शंभर कोटी योजनांचा सांगितला आहे; त्यातच चौदा योन्या समजाव्यात.