अग्निपुराणम्

ओं हां हां हां आत्मने नमः । जाज्वल्यमाने निर्द्धूमे जुहुयादिष्टसिद्धये। अप्रवृद्धे सधूमे तु होमो वह्नौ न सिध्यति

ॐ हां हां हां आत्म्यास नमस्कार. जेव्हा अग्नी धूर नसताना तेजाने जळतो, तेव्हा इच्छित सिद्धीसाठी आहुती द्यावी. अग्नी वाढलेला नसून धूर असेल, तर होम यशस्वी होत नाही.

स्निग्धः प्रदक्षिणावर्त्तः सुगन्धिः शस्यतेऽनलः। विपरीतस्फुलिङ्गी च भूमिस्पर्शः प्रशस्यते

जो अग्नी स्निग्ध, दक्षिणावर्त आणि सुगंधी असतो, तो श्रेष्ठ मानला जातो. उलट चिंगारी असलेला आणि जमिनीला स्पर्श करणारा अग्नीही प्रशंसनीय आहे.

इत्येवमादिभिश्चिह्नैर्हुत्वा शिष्यष्य कल्मषं। पापभक्षणहोमेन दहेद्वा तं भवात्मना

अशा चिन्हांनी आणि इतर प्रकारांनी आहुती दिल्यावर, गुरू शिष्याचे दोष जाळतो किंवा पापभक्षण होमाने ते नष्ट करतो.

द्विजत्वापादनार्थाय तथा रुद्रांशभावने। आहारवीज संशुद्धौ गर्भाधानाय संस्थितो

द्विजत्व प्राप्तीसाठी आणि रुद्रांशाच्या ध्यानासाठी, अन्न व बीज शुद्ध झाल्यावर गर्भाधान संस्कार केला जातो.

सीमन्ते जन्मतो नामकरणाच च होमयेत्। शतानि पञ्च मूलेन वौषडादिदशांशतः

सीमंत, जन्मानंतर आणि नामकरणाच्या वेळी होम करावा. मूळ मंत्राने पाचशे, आणि वौषडादी मंत्रांनी प्रत्येकी शंभर आहुती द्याव्यात.

शिथिलीभूतबन्धस्य शक्तावुत्‌कर्षणं च यत्। आत्मनो रुद्रपुत्रत्वे गर्भाधानं तदुच्यते

बंधने सैल झाल्यावर आणि शक्ती वाढल्यावर, स्वतःला रुद्रपुत्र मानण्याचा गर्भाधान संस्कार केला जातो.

स्वान्तत्र्यात्मगुणव्यक्तिरिह पुंसवनं मतं। मायात्मनोविवेकेन ज्ञानं सीमन्तवर्द्धनं

स्वतंत्रतेचे गुण प्रकट होणे हेच पुत्रप्राप्तीचे संस्कार समजले जातात. माया आणि आत्म्याचा विवेक करून मिळणारे ज्ञान हे सीमंतवर्धन मानले जाते.

शिवादितत्त्वश्रुद्धेस्तु स्वीकारोजननं मतं। बोधनं यच्छिवत्वेन शिवत्वार्हस्य नो मतं

शिवादी तत्त्वांची शुद्धता स्वीकारणे हे जन्मसंस्कार मानले जाते. शिवत्वासाठी योग्य असणाऱ्याचे जागरण हे त्यासाठीचे संस्कार मानले जात नाही.

संहारमुद्रयात्मानं स्फुरद्वह्निकणोपमं। विदधीत समादाय निजे हृदयपङ्कजे

संहारमुद्रेने, स्वतःला अग्नीच्या चमकणाऱ्या कणासारखे करून, आपल्या हृदयकमळात स्थिर करावे.

ततः कुम्भकयोगेन मूलमन्त्रमुदीरयेत्। कुर्य्यात् समवशीभावं तदा च शिवयोर्हृदि

मग कुम्भकाच्या योगाने मूळ मंत्र उच्चारावा आणि दोन्ही शिवांच्या हृदयात समत्वभाव प्रस्थापित करावा.

ब्रह्मादिकारणात्यागक्रमाद्रेचकयोगतः। नीत्वा शिवान्तमात्मानमादायोद्भवमुद्रया

ब्रह्मादी कारणांचा त्याग करत, श्वास सोडण्याच्या योगाने, आत्म्याला शिवाच्या शेवटापर्यंत नेऊन, उत्पत्तीमुद्रेने पुन्हा स्वीकारावे.

हृत्‌सम्पुटितमन्त्रेण रेचकेन विधानवित्। शिष्यस्य हृदयाम्भोजकर्णिकायां विनिक्षिपेत्

जाणकार गुरु हृदयातील कमळात मंत्र ठेवून, श्वास सोडण्याच्या पद्धतीने तो मंत्र शिष्याच्या हृदयातील कमळाच्या मध्यभागी स्थिर करावा.

पूजां शिवस्य वह्नेश्च गुरुः कुर्य्यात्तदोचितां। प्रणतिञ्चात्मने शिषयं समयान् श्रावयेत्तथा

गुरुने योग्य त्या प्रकारे शिव आणि अग्नीची पूजा करावी, स्वतःला नमस्कार करावा, शिष्याला उपदेश द्यावा आणि व्रतांचे नियम सांगावेत.

देवं न निन्देच्छास्त्राणि निर्म्माल्यादिन लङ्घयेत्। शिवाग्निगुरुपूजा च कर्त्तव्या जीवतावधि

देवतांची किंवा शास्त्रांची निंदा करू नये, वापरलेली फुले किंवा इतर वस्तू टाकू नयेत; आणि जिवंत असेपर्यंत शिव, अग्नी आणि गुरूची पूजा करावी.

बालबालिशवृद्धस्त्रीभोगभुग्‌व्याधितात्मनां। यथाशक्ति ददीतार्थं समर्थस्य समग्रकान्

लहान मुले, अज्ञानी, वृद्ध, स्त्रिया, भोगात मग्न आणि आजारी व्यक्तींना आपल्या शक्तीनुसार द्यावे; आणि ज्यांच्यात पूर्ण सामर्थ्य आहे त्यांनी सर्वस्व द्यावे.

भूताङ्गानि जटाभस्मदण्डकौपीनसंयमान्। ईशानाद्यैर्हृदाद्यैर्वा परिजप्य यथाक्रमात्

शरीरातील पंचमहाभूत, जटा, भस्म, दंड, कौपीन आणि संयम — हे सर्व ईशानादी किंवा हृदयादी मंत्रांनी योग्य क्रमाने उच्चारावे.

स्वाहान्तसंहितामन्त्रैः प्रात्रेष्वारोप्य पूर्ववत्। सम्पादितद्रुतं हुत्वा स्थण्डिलेशाय दर्शयेत्

स्वाहा या शब्दाने संपणारे मंत्र पूर्वीप्रमाणे पात्रांवर ठेवावेत, विधिपूर्वक हवन करून उरलेले द्रव्य स्थंडिलावर दाखवावे.

रक्षणाय घटाधस्तादारोप्य क्षणमात्रकं। शिवादाज्ञां समादाय ददीत व्रतिने गुरुः

रक्षणासाठी घटाखाली क्षणभर ठेवावे, शिवाची आज्ञा घेऊन गुरुने ते व्रतीला द्यावे.

एवं समयदीक्षायां विशिष्टायां विशेषतः। वह्निहोमागमज्ञानयोग्यः सञ्जायते शिशुः

अशा प्रकारे विशिष्ट व्रतदिक्षेत, विशेषतः, शिष्य अग्निहोम आणि शास्त्रज्ञानासाठी पात्र होतो.

ईश्वर उवाच अथ प्रातः समुत्थाय कृतस्नानादिको गुरुः। दध्यार्द्रमांसमद्यादेः प्रशस्ताऽभ्यवहारिता

ईश्वर म्हणाले: सकाळी उठून स्नानादी करून, गुरुने दही, मांस, मद्य यांचा त्याग करून योग्य अन्न सेवन करावे.

गजाश्वारोहणं स्वप्ने शुभं शुक्लांशुकादिकं । तैलाभ्यङ्गादिकं हीनं होमो घोरेण शान्तये

स्वप्नात हत्ती किंवा घोड्यावर बसणे, शुभ्र वस्त्रे दिसणे किंवा तेल लावणे याचा अभाव हे अशुभ मानले जाते; अशावेळी शांततेसाठी तीव्र होम करावा.

नित्यकर्म्मद्वयं कृत्वा प्रविश्य मखमण्डपं। स्वाचान्तो नित्यवत् कर्म्म कुर्यान्नैमित्तिके विधौ

दोन नित्यकर्मे करून, यज्ञमंडपात प्रवेश करून, स्वतःला शुद्ध करून, नेहमीप्रमाणे नैमित्तिक कर्मे करावीत.

ततः संशोध्य चात्मानं शिवहस्तं तथात्मनि। विन्यस्य कुम्भगं प्राच्चर्य इन्द्रादीनामनुक्रमात्

मग स्वतःला शुद्ध करून, शिवाचे हस्त स्वतःवर ठेवावे, पूर्वेकडे तोंड करून कुंभ ठेवावा आणि इंद्रादींची योग्य क्रमाने पूजा करावी.

मण्डलो स्थण्डिले वाऽपि प्रकुर्वीत शिवार्च्चनं। तर्पणं पूजनं वह्नेः पूर्णान्तं मन्त्रतर्पणं

मंडळावर किंवा स्थंडिलावर शिवाची पूजा करावी, तर्पण करावे, अग्नीची पूजा करून मंत्रांनी तर्पण पूर्ण करावे.

दुःस्वप्नदोषमोषाय शस्त्रेणाष्टाधिकं शतं। हुत्वा हूं सम्पुटेनैव विदध्यात् मन्त्रदीपनं

वाईट स्वप्नाचा दोष दूर करण्यासाठी, शस्त्र मंत्राने एकशे आठ आहुती हुम्‌काराने देऊन मंत्रज्योत प्रज्वलित करावी.

अन्तर्बलिविधानञ्च मध्ये स्थण्डिलकुम्भयोः। कृत्वा शिष्यप्रवेशाय लब्धानुज्ञो बहिर्व्रजेत्

स्थंडिल आणि कुंभ यांच्या मध्ये अंतर्बली अर्पण करावा; शिष्याच्या प्रवेशासाठी परवानगी घेऊन बाहेर जावे.

कुर्य्यात्समयवत्तत्र मण्डलारोपणादिकं। सम्पातहोमं तन्नाडीरूपदर्भकरानुगं

तेथे, व्रतानुसार मंडळ स्थापनेचे आणि इतर विधी करावेत, तसेच समपात होम दर्भ आणि नाड्यांच्या क्रमाने करावा.

तत्‌सन्निधानाय तिस्रो हुत्वा मूलाणुनाऽऽहुतीः। कुम्भस्थं शिवमभ्यर्च्च्य पाशसूत्रमुपाहरेत्

त्या देवतेच्या उपस्थितीसाठी, मूळ अनुस्वाराने तीन आहुती देऊन, कुंभातील शिवाची पूजा करावी आणि पाशसूत्र आणावे.

स्वदक्षिणोर्ध्वकायस्य शिष्यस्याभ्यर्च्चितस्य च। तच्छिखायां निबध्नीयात् पादाङ्गुष्ठावलम्बितं

शिष्याची पूजा करून, त्याच्या उजव्या आणि वरच्या बाजूला, त्याच्या शिखेला पाशसूत्र बांधावे आणि ते अंगठ्यापर्यंत सोडावे.