अग्निपुराणम्

आमन्त्रितोऽकसि देवेश प्रातः काले मथा प्रभो। कर्त्तव्यस्तपसो लाभः पूर्ण सर्वं तवाज्ञया

देवेश्वरा, सकाळी तुला आमंत्रण दिल्यावर, प्रभो, तपाचा लाभ तुझ्या आज्ञेने पूर्णत्वाला न्यावा.

मूलेन शेषं पात्रस्थं पिधायाथ पवित्रकं। प्रातः स्नात्वा जगन्नाथं गन्धपुष्पादिभिर्यजेत्

मूळाने पात्रात उरलेलं झाकून, मग पवित्र धागा ठेवावा; सकाळी स्नान करून, जगन्नाथाची गंध, फुलं इत्यादींनी पूजा करावी.

नित्यं नैमित्तिकं कृत्वा दमनैः पूजयेत्ततः। शेषमञ्जलिमादाय आत्मविद्याशिवात्मभिः

नित्य व नैमित्तिक कर्म करून, नंतर दमणकांनी पूजा करावी; उरलेलं हातात घेऊन, आत्मज्ञान व शिवज्ञानाने अर्पण करावं.

मूलाद्यैरीश्वरान्तैश्च चतुर्थाञ्जलिना ततः। ओं हौं मखेश्वराय मखं पूरय पूरय शूलपाणये नमः

मूळ अक्षरांपासून ईश्वरपर्यंत, चौथ्या अंजलीने म्हणावे — 'ॐ हौं, यज्ञस्वामीस नमस्कार. हे शूलधारी, हा यज्ञ पूर्ण कर, पूर्ण कर.'

भगवन्नतिरिक्तं वा हीनं वा यन्मया कृतं। सर्व तदस्तु सम्पूर्णं यच्च दामनकं मम

भगवंत, मी केलेल्या कृत्यात काही जास्त किंवा कमी झाले असेल, तर ते सर्व पूर्ण होऊ दे. माझ्या सर्व समर्पणाचा स्वीकार होऊ दे.

ईश्वर उवाच वक्ष्ये संस्कारदीक्षायां विधानं शृणु षण्मुख ।८२.००१ आवाहयेन्महेशस्य वह्निस्थस्य शिरो हृदि ॥८२.००१ संश्लिष्टौ तौ समभ्यर्च्य सन्तर्प्य हृदयात्मना ।८२.००२ तयोः सन्निधये दद्यात्तेनैवाहुतिपञ्चकं ॥८२.००२ कुसुमेनास्त्रलिप्तेन(३) ताडयेत्तं हृदा शिशुं ।८२.००३ प्रस्फुरत्तारकाकारं चैतन्यं तत्र भावयेत् ॥८२.००३ प्रविश्य तत्र हुङ्कारमुक्तं रेचकयोगतः ।८२.००४ संहारिण्या तदाकृष्य पूरकेण हृदि न्यसेत् ॥८२.००४ ततो वागीश्वरीयौनौ मुद्रयोद्भवसञ्ज्ञया ।८२.००५ हृत्सम्पुटितमन्त्रेण(१) रेचकेन विनिक्षिपेत् ॥८२.००५ ओं हां हां हां आत्मने नमः(२) जाज्वल्यमाने निर्धूमे जुहुयादिष्टसिद्धये ।८२.००६ अप्रवृद्धे सधूमे तु होमो वह्नौ न सिद्ध्यति ॥८२.००६ स्निग्धः प्रदक्षिणावर्तः सुगन्धिः शस्यतेऽनलः ।८२.००७ विपरीतस्फुलिङ्गी च भूमिस्पर्शः प्रशस्यते ॥८२.००७ इत्येवमादिभिश्चिह्नैर्हुत्वा शिष्यस्य कल्मषं ।८२.००८ पापभक्षणहोमेन(३) दहेद्वा तं भवात्मना ॥८२.००८ द्विजत्वापादनार्थाय तथा रुद्रांशभावने ।८२.००९ आहारबीजसंशुद्धौ(४) गर्भाधानाय संस्थितौ ॥८२.००९ सीमन्ते जन्मतो नामकरणाय च होमयेत् ।८२.०१० शतानि पञ्च मूलेन वौषडादिदशांशतः ॥८२.०१० शिथिलीभूतबन्धस्य शक्तावुत्कर्षणं च यत् ।८२.०११ आत्मनो रुद्रपुत्त्रत्वे गर्भाधानं तदुच्यते ॥८२.०११ स्वान्तत्र्यात्मगुणव्यक्तिरिह पुंसवनं मतं ।८२.०१२ मायात्मनोर्विवेकेन ज्ञानं सीमन्तवर्धनं ॥८२.०१२ शिवादितत्त्वशुद्धेस्तु स्वीकारो जननं मतं ।८२.०१३ बोधनं यच्छिवत्वेन शिवत्वार्हस्य नो मतं(१) ॥८२.०१३ संहारमुद्रयात्मानं स्फुरद्वह्निकणोपमं ।८२.०१४ विदधीत समादाय निजे हृदयपङ्कजे ॥८२.०१४ ततः कुम्भयोगेन मूलमन्त्रमुदीरयेत् ।८२.०१५ कुर्यात्समवशीभावं तदा च शिवयोर्हृदि ॥८२.०१५ ब्रह्मादिकारणात्यागक्रमाद्रेचकयोगतः ।८२.०१६ नीत्वा शिवान्तमात्मानमादायोद्भवमुद्रया ॥८२.०१६ हृत्सम्पुटितमन्त्रेण रेचकेन विधानवित् ।८२.०१७ शिष्यस्य हृदयाम्भोजकर्णिकायां विनिक्षिपेत् ॥८२.०१७ पूजां शिवस्य वह्नेश्च गुरुः कुर्यात्तदोचितां ।८२.०१८ प्रणतिञ्चात्मने शिष्यं समयान् श्रावयेत्तथा ॥८२.०१८ देवं न निन्देच्छास्त्राणि निर्माल्यादि न लङ्घयेत् ।८२.०१९ शिवाग्निगुरुपूजा च कर्तव्या जीवितावधि ॥८२.०१९ बालबालिशवृद्धस्त्रीभोगभुग्व्याधितात्मनां ।८२.०२० यथाशक्ति ददीतार्थं(२) समर्थस्य समग्रकान् ॥८२.०२० भूताङ्गानि जटाभस्मदण्डकौपीनसंयमान् ।८२.०२१ ईशानाद्यैर्हृदाद्यैर्वा परिजप्य यथाक्रमात् ॥८२.०२१ स्वाहान्तसंहितमन्त्रैः पात्रेष्वारोप्य पूर्ववत् ।८२.०२२ सम्पादितद्रुतं हुत्वा स्थण्डिलेशाय दर्शयेत् ॥८२.०२२ रक्षणाय घटाधस्तादारोप्य क्षणमात्रकं ।८२.०२३ शिवादाज्ञां समादाय ददीत यतिने गुरुः ॥८२.०२३ एवं समयदीक्षायां विशिष्टायां विशेषतः ।८२.०२४ वह्निहोमागमज्ञानयोग्यः सञ्जायते शिश्रुः ॥८२.०२४ इत्यादिमहापुराणे आग्नेये समयदीक्षाकथनं नाम द्व्यशीतितमोऽध्यायः ॥ ईश्वर उवाच वक्ष्ये संस्कारदीक्षाया विधानं शृणु षण्मुक। आवाहयेन्महेशस्य वह्निस्थस्य शिरो हृदि

संश्लिष्टौ तौ समभ्यर्च्य सन्तर्प्प हृदयान्मना। ततोः सन्निधये दद्यात्तेनैवाहुतिपञ्चकं

दोघांना एकत्र करून, मनापासून पूजा करावी आणि तृप्त करावे. त्यांची उपस्थिती साधण्यासाठी, त्याच प्रकारे पाच आहुती द्याव्यात.

कुसुमेनास्त्रलिप्तेन ताडयेत्तं हृदा शिशुं। प्रस्फुरत्तारकाकारं चैतन्यं तत्र बावयेत्

शस्त्र-मंत्र लावलेल्या फुलाने त्या बालकाच्या हृदयावर हलकेच स्पर्श करावा आणि तिथे तारा-प्रमाण चमकणारे चैतन्य ध्यानात घ्यावे.

प्रविश्य तत्र हुङ्कारमुक्तं रेचकयोगतः। संहारिण्या तदाकृष्य पूरकेण हृदि न्यसेत्

तेथे प्रवेश करून, श्वास सोडताना 'हुं' असा उच्चार करावा. संहारश्वासाने ते आत खेचावे आणि श्वास घेताना हृदयात स्थिर करावे.

ततो वागीश्वरीयौनौ मुद्रयोद्भवसञ्ज्ञया। हृत्‌सम्पुटितमन्त्रेण रेचकेन विनिक्षिपेत्

मग वागीश्वरीच्या मुद्रा आणि उत्पत्तीच्या चिन्हाने, हृदयात गुंफलेल्या मंत्राने आणि श्वास सोडताना ते स्थिर करावे.

ओं हां हां हां आत्मने नमः । जाज्वल्यमाने निर्द्धूमे जुहुयादिष्टसिद्धये। अप्रवृद्धे सधूमे तु होमो वह्नौ न सिध्यति

ॐ हां हां हां आत्म्यास नमस्कार. जेव्हा अग्नी धूर नसताना तेजाने जळतो, तेव्हा इच्छित सिद्धीसाठी आहुती द्यावी. अग्नी वाढलेला नसून धूर असेल, तर होम यशस्वी होत नाही.

स्निग्धः प्रदक्षिणावर्त्तः सुगन्धिः शस्यतेऽनलः। विपरीतस्फुलिङ्गी च भूमिस्पर्शः प्रशस्यते

जो अग्नी स्निग्ध, दक्षिणावर्त आणि सुगंधी असतो, तो श्रेष्ठ मानला जातो. उलट चिंगारी असलेला आणि जमिनीला स्पर्श करणारा अग्नीही प्रशंसनीय आहे.

इत्येवमादिभिश्चिह्नैर्हुत्वा शिष्यष्य कल्मषं। पापभक्षणहोमेन दहेद्वा तं भवात्मना

अशा चिन्हांनी आणि इतर प्रकारांनी आहुती दिल्यावर, गुरू शिष्याचे दोष जाळतो किंवा पापभक्षण होमाने ते नष्ट करतो.

द्विजत्वापादनार्थाय तथा रुद्रांशभावने। आहारवीज संशुद्धौ गर्भाधानाय संस्थितो

द्विजत्व प्राप्तीसाठी आणि रुद्रांशाच्या ध्यानासाठी, अन्न व बीज शुद्ध झाल्यावर गर्भाधान संस्कार केला जातो.

सीमन्ते जन्मतो नामकरणाच च होमयेत्। शतानि पञ्च मूलेन वौषडादिदशांशतः

सीमंत, जन्मानंतर आणि नामकरणाच्या वेळी होम करावा. मूळ मंत्राने पाचशे, आणि वौषडादी मंत्रांनी प्रत्येकी शंभर आहुती द्याव्यात.

शिथिलीभूतबन्धस्य शक्तावुत्‌कर्षणं च यत्। आत्मनो रुद्रपुत्रत्वे गर्भाधानं तदुच्यते

बंधने सैल झाल्यावर आणि शक्ती वाढल्यावर, स्वतःला रुद्रपुत्र मानण्याचा गर्भाधान संस्कार केला जातो.

स्वान्तत्र्यात्मगुणव्यक्तिरिह पुंसवनं मतं। मायात्मनोविवेकेन ज्ञानं सीमन्तवर्द्धनं

स्वतंत्रतेचे गुण प्रकट होणे हेच पुत्रप्राप्तीचे संस्कार समजले जातात. माया आणि आत्म्याचा विवेक करून मिळणारे ज्ञान हे सीमंतवर्धन मानले जाते.

शिवादितत्त्वश्रुद्धेस्तु स्वीकारोजननं मतं। बोधनं यच्छिवत्वेन शिवत्वार्हस्य नो मतं

शिवादी तत्त्वांची शुद्धता स्वीकारणे हे जन्मसंस्कार मानले जाते. शिवत्वासाठी योग्य असणाऱ्याचे जागरण हे त्यासाठीचे संस्कार मानले जात नाही.

संहारमुद्रयात्मानं स्फुरद्वह्निकणोपमं। विदधीत समादाय निजे हृदयपङ्कजे

संहारमुद्रेने, स्वतःला अग्नीच्या चमकणाऱ्या कणासारखे करून, आपल्या हृदयकमळात स्थिर करावे.

ततः कुम्भकयोगेन मूलमन्त्रमुदीरयेत्। कुर्य्यात् समवशीभावं तदा च शिवयोर्हृदि

मग कुम्भकाच्या योगाने मूळ मंत्र उच्चारावा आणि दोन्ही शिवांच्या हृदयात समत्वभाव प्रस्थापित करावा.

ब्रह्मादिकारणात्यागक्रमाद्रेचकयोगतः। नीत्वा शिवान्तमात्मानमादायोद्भवमुद्रया

ब्रह्मादी कारणांचा त्याग करत, श्वास सोडण्याच्या योगाने, आत्म्याला शिवाच्या शेवटापर्यंत नेऊन, उत्पत्तीमुद्रेने पुन्हा स्वीकारावे.

हृत्‌सम्पुटितमन्त्रेण रेचकेन विधानवित्। शिष्यस्य हृदयाम्भोजकर्णिकायां विनिक्षिपेत्

जाणकार गुरु हृदयातील कमळात मंत्र ठेवून, श्वास सोडण्याच्या पद्धतीने तो मंत्र शिष्याच्या हृदयातील कमळाच्या मध्यभागी स्थिर करावा.

पूजां शिवस्य वह्नेश्च गुरुः कुर्य्यात्तदोचितां। प्रणतिञ्चात्मने शिषयं समयान् श्रावयेत्तथा

गुरुने योग्य त्या प्रकारे शिव आणि अग्नीची पूजा करावी, स्वतःला नमस्कार करावा, शिष्याला उपदेश द्यावा आणि व्रतांचे नियम सांगावेत.

देवं न निन्देच्छास्त्राणि निर्म्माल्यादिन लङ्घयेत्। शिवाग्निगुरुपूजा च कर्त्तव्या जीवतावधि

देवतांची किंवा शास्त्रांची निंदा करू नये, वापरलेली फुले किंवा इतर वस्तू टाकू नयेत; आणि जिवंत असेपर्यंत शिव, अग्नी आणि गुरूची पूजा करावी.

बालबालिशवृद्धस्त्रीभोगभुग्‌व्याधितात्मनां। यथाशक्ति ददीतार्थं समर्थस्य समग्रकान्

लहान मुले, अज्ञानी, वृद्ध, स्त्रिया, भोगात मग्न आणि आजारी व्यक्तींना आपल्या शक्तीनुसार द्यावे; आणि ज्यांच्यात पूर्ण सामर्थ्य आहे त्यांनी सर्वस्व द्यावे.

भूताङ्गानि जटाभस्मदण्डकौपीनसंयमान्। ईशानाद्यैर्हृदाद्यैर्वा परिजप्य यथाक्रमात्

शरीरातील पंचमहाभूत, जटा, भस्म, दंड, कौपीन आणि संयम — हे सर्व ईशानादी किंवा हृदयादी मंत्रांनी योग्य क्रमाने उच्चारावे.

स्वाहान्तसंहितामन्त्रैः प्रात्रेष्वारोप्य पूर्ववत्। सम्पादितद्रुतं हुत्वा स्थण्डिलेशाय दर्शयेत्

स्वाहा या शब्दाने संपणारे मंत्र पूर्वीप्रमाणे पात्रांवर ठेवावेत, विधिपूर्वक हवन करून उरलेले द्रव्य स्थंडिलावर दाखवावे.

रक्षणाय घटाधस्तादारोप्य क्षणमात्रकं। शिवादाज्ञां समादाय ददीत व्रतिने गुरुः

रक्षणासाठी घटाखाली क्षणभर ठेवावे, शिवाची आज्ञा घेऊन गुरुने ते व्रतीला द्यावे.

एवं समयदीक्षायां विशिष्टायां विशेषतः। वह्निहोमागमज्ञानयोग्यः सञ्जायते शिशुः

अशा प्रकारे विशिष्ट व्रतदिक्षेत, विशेषतः, शिष्य अग्निहोम आणि शास्त्रज्ञानासाठी पात्र होतो.