अग्निपुराणम्

ओं हां अग्नये स्वाहा। ओं हां सोमाय स्वाहा। ओं हां अग्नीषोमाभ्यां स्वाहा। ओं हां अग्नये स्विष्टकृते स्वाहा। गुरुं शिवमिवाभ्यर्च्य वस्त्रभूषादिविस्तरैः। समग्नं सफलं तस्य क्रियाकाण्डादि वार्षिकं ।। यस्य तुष्टो गुरुः सम्यगित्याह परमेश्वरः। इत्थं गुरोः समारोप्य हृदालम्बिपवित्रकं

'ॐ हां अग्नये स्वाहा', 'ॐ हां सोमाय स्वाहा', 'ॐ हां अग्नीषोमाभ्यां स्वाहा', 'ॐ हां अग्नये स्विष्टकृते स्वाहा' असे म्हणावं. गुरुची शिवासारखी वस्त्र, दागिने इत्यादींनी मनापासून पूजा करावी. त्याचे वार्षिक कर्मकांड पूर्ण आणि फलदायी होते. गुरु पूर्णपणे संतुष्ट झाला की, परमेश्वर असं सांगतो. मग गुरूच्या हृदयावर पवित्रता ठेवावी.

द्विजादीन् भोजयित्वा तु भक्त्या वस्त्रादिकं ददेत्। दानेनानेन देवेश प्रीयतां मे सदाशिवः

द्विज आणि इतरांना भक्तीने जेवू घालावं आणि वस्त्रादी द्यावं. या दानामुळे, देवाधिदेव सदाशिव माझ्यावर नेहमी प्रसन्न राहो.

भक्त्या स्नानादिकं प्रातः कृत्वा शम्भोः समाहरेत्। पवित्राण्यष्टपुष्पैस्तं पूजयित्वा विसर्ज्जयेत्

भक्तीने सकाळी स्नान वगैरे करून, शंभूंसाठी सर्व गोष्टी गोळा कराव्यात. आठ फुलांनी आणि पवित्रतेने त्याची पूजा करून, त्याला निरोप द्यावा.

नित्यं नैमित्तिकं कृत्वा विस्तरेण यथा पुरा। पवित्राणि समारोप्य प्रणम्याग्नौ शिवं यजेत्

नेहमी पूर्वीप्रमाणे नित्य आणि नैमित्तिक विधी सविस्तर करून, पवित्रता ठेवून, नमस्कार करून, अग्नित शिवाची पूजा करावी.

प्रायश्चित्तं ततोऽस्त्रेण हुत्वा पूर्णाहुतिं यजेत्। भुक्तिकामः शिवायाथ कुर्य्यात् कर्म्मसमर्पणं

मग अस्त्राने प्रायश्चित्त होम करून, पूर्ण आहुती द्यावी. ज्याला भोगाची इच्छा आहे, त्याने आपली सर्व कर्मे शिवाला अर्पण करावीत.

त्वत्‌प्रसादेन कर्म्मेदं ममास्तु फलसाधकं। मुक्तिकामस्तु कर्म्मेदं माऽस्तु मे नाथ बन्धकं

तुझ्या कृपेने माझं हे कर्म फळ देणारं होवो; मुक्तीची इच्छा असताना हे कर्म मला बंधनात टाकणारं होऊ नये, हे नाथा.

वह्निस्थं नाडीयोगेन शिवं संयोजयेच्छिवे। हृदि न्यस्याग्निसङ्घातं पावकं च विसर्जयेत्

नाड्यांमधून जागवलेली अग्नी शिवामध्ये, शुभ शिवामध्ये एकरूप करावी; मग हृदयात अग्नीचं तेज ठेवून, त्या पावन अग्नीला मुक्त करावं.

समाचम्य प्रविश्यान्तः कुम्भानुगतसंवरान्। शिवे संयोज्य साक्षेपं क्षमस्वेति विसर्जयेत्

पाणी पिऊन, आत प्रवेश करून, कुम्भकाच्या स्थितीत श्वास धरावा; मग तो श्वास शिवाशी एकरूप करून, 'माफ करा' असं म्हणत सोडावा.

विसृज्य लोकपालादीनादायेशात् पवित्रकं। सति चण्डेश्वरे पूजां कृत्वा दत्वा पवित्रकं

दिशांचे रक्षक व इतरांना निरोप देऊन, पवित्र धागा घ्यावा; आणि चंडेश्वर असला तर, त्याची पूजा करून तो पवित्र धागा अर्पण करावा.

तन्निर्माल्यादिकं तस्मै सपवित्रं समर्पयेत्। अथवा स्थण्डिले चण्डं विधिना पूर्ववद्यजेत्

त्याला सर्व निघालेलं नित्य व पवित्र धागा अर्पण करावं; किंवा वेदीवर चंडाची पूर्वीप्रमाणे पूजा करावी.

यत् किञ्चिद्वार्षिकं कर्म्म कृतं न्यूनाधिकं मया। तदस्तु परिपूर्णं मे चण्ड नाथ तवाज्ञया

माझ्याकडून जे काही वार्षिक कर्म झालं, ते कमी किंवा जास्त असलं तरी, हे चंडनाथा, तुझ्या आज्ञेने ते पूर्णत्वाला जावो.

इति विज्ञाप्य देवेशं नत्वा स्तुत्वा विसर्जयेत् । त्यक्तनिर्म्माल्यकः शुद्धः स्नापयित्वा शिवं यजेत्

अशा प्रकारे देवेश्वराला कळवून, वाकून व स्तुती करून, त्याची परवानगी घ्यावी; निघालेलं नित्य टाकून, शुद्ध होऊन, स्नान करून शिवाची पूजा करावी.

ईश्वर उवाच वक्ष्ये दमनकारोहविधिं पूर्ववदाचरेत्। हरकोपात् पुरा जातो भैरवो दमिताः सुराः

ईश्वर म्हणाले: मी आता दमणक शाखा लावण्याची विधी सांगतो, जी पूर्वीप्रमाणे करावी; पूर्वी हराच्या रागातून भैरव जन्माला आला आणि देवांना वश केले.

तेनाथ शप्तो विटपो भवेति त्रिपुरारिणा। प्रसन्नेनेरितं चेदं पूजयिष्यन्त्रि ये नराः

मग त्रिपुरारिने त्या फांदीला 'झाड हो' असा शाप दिला; आणि त्याच्या कृपेने सांगितलं की, जे लोक याची पूजा करतील, त्यांना पुण्य लाभेल.

परिपूर्णफलं तेषां नान्यथा ते भविष्यति। सप्तम्यां वा त्रयो दश्यां दमनं संहितात्मभिः

त्यांना पूर्ण फळ मिळेल, अन्यथा नाही; सप्तमी किंवा त्रयोदशीला, शास्त्र जाणणाऱ्यांनी दमणक घ्यावा.

सम्पूज्य बोधयेद्‌ वृक्षं भववाक्येन मन्त्रवित्। हरप्रसादसम्भूत त्वमत्र सन्निधीभव

पूजा करून, मंत्र जाणणाऱ्याने झाडाला 'हराच्या कृपेने जन्मलेला, इथे उपस्थित हो' असं म्हणत जागं करावं.

शिवकार्यं समुद्दिश्य नेतव्योऽसि शिवाज्ञया। गृहेऽप्यामन्त्रणं कुर्य्यात् सायाह्ने चाधिवासनं

शिवाच्या कार्यासाठी, शिवाच्या आज्ञेने तुला आणावं; घरीसुद्धा आमंत्रण द्यावं आणि संध्याकाळी स्थापना करावी.

यथाविधि समभ्यर्च्य सूर्य्यशङ्करपावकान्। देवस्य पश्चिमे मूलं दद्यात्तस्य मृदा युतं

नियमाप्रमाणे सूर्य, शंकर आणि अग्नीची पूजा करून, त्या झाडाचं मूळ मातीमध्ये मिसळून देवाच्या पश्चिमेला ठेवावं.

वामेन शिरसा वाऽथ नालं धात्रीं तथोत्तरे। दक्षिणे भग्नपत्रञ्च प्राच्यां पुष्पञ्च धारणं

डावीकडे खोड किंवा फळ, उत्तरेला देठ, दक्षिणेला तुटलेलं पान आणि पूर्वेला फुल ठेवावं.

पुटिकास्थं फलं मूलमथैशान्यां यजेच्छिवं। पञ्चाङ्गमञ्जलौ कृत्वा आमन्त्र्य शिरसि न्यसेत्

पात्रात फळ आणि मूळ ठेवून, मग ईशान्य दिशेला शिवाला अर्पण करावं; पाचही भाग हातात घेऊन, आमंत्रण करून डोक्यावर ठेवावं.

आमन्त्रितोऽकसि देवेश प्रातः काले मथा प्रभो। कर्त्तव्यस्तपसो लाभः पूर्ण सर्वं तवाज्ञया

देवेश्वरा, सकाळी तुला आमंत्रण दिल्यावर, प्रभो, तपाचा लाभ तुझ्या आज्ञेने पूर्णत्वाला न्यावा.

मूलेन शेषं पात्रस्थं पिधायाथ पवित्रकं। प्रातः स्नात्वा जगन्नाथं गन्धपुष्पादिभिर्यजेत्

मूळाने पात्रात उरलेलं झाकून, मग पवित्र धागा ठेवावा; सकाळी स्नान करून, जगन्नाथाची गंध, फुलं इत्यादींनी पूजा करावी.

नित्यं नैमित्तिकं कृत्वा दमनैः पूजयेत्ततः। शेषमञ्जलिमादाय आत्मविद्याशिवात्मभिः

नित्य व नैमित्तिक कर्म करून, नंतर दमणकांनी पूजा करावी; उरलेलं हातात घेऊन, आत्मज्ञान व शिवज्ञानाने अर्पण करावं.

मूलाद्यैरीश्वरान्तैश्च चतुर्थाञ्जलिना ततः। ओं हौं मखेश्वराय मखं पूरय पूरय शूलपाणये नमः

मूळ अक्षरांपासून ईश्वरपर्यंत, चौथ्या अंजलीने म्हणावे — 'ॐ हौं, यज्ञस्वामीस नमस्कार. हे शूलधारी, हा यज्ञ पूर्ण कर, पूर्ण कर.'

भगवन्नतिरिक्तं वा हीनं वा यन्मया कृतं। सर्व तदस्तु सम्पूर्णं यच्च दामनकं मम

भगवंत, मी केलेल्या कृत्यात काही जास्त किंवा कमी झाले असेल, तर ते सर्व पूर्ण होऊ दे. माझ्या सर्व समर्पणाचा स्वीकार होऊ दे.

ईश्वर उवाच वक्ष्ये संस्कारदीक्षायां विधानं शृणु षण्मुख ।८२.००१ आवाहयेन्महेशस्य वह्निस्थस्य शिरो हृदि ॥८२.००१ संश्लिष्टौ तौ समभ्यर्च्य सन्तर्प्य हृदयात्मना ।८२.००२ तयोः सन्निधये दद्यात्तेनैवाहुतिपञ्चकं ॥८२.००२ कुसुमेनास्त्रलिप्तेन(३) ताडयेत्तं हृदा शिशुं ।८२.००३ प्रस्फुरत्तारकाकारं चैतन्यं तत्र भावयेत् ॥८२.००३ प्रविश्य तत्र हुङ्कारमुक्तं रेचकयोगतः ।८२.००४ संहारिण्या तदाकृष्य पूरकेण हृदि न्यसेत् ॥८२.००४ ततो वागीश्वरीयौनौ मुद्रयोद्भवसञ्ज्ञया ।८२.००५ हृत्सम्पुटितमन्त्रेण(१) रेचकेन विनिक्षिपेत् ॥८२.००५ ओं हां हां हां आत्मने नमः(२) जाज्वल्यमाने निर्धूमे जुहुयादिष्टसिद्धये ।८२.००६ अप्रवृद्धे सधूमे तु होमो वह्नौ न सिद्ध्यति ॥८२.००६ स्निग्धः प्रदक्षिणावर्तः सुगन्धिः शस्यतेऽनलः ।८२.००७ विपरीतस्फुलिङ्गी च भूमिस्पर्शः प्रशस्यते ॥८२.००७ इत्येवमादिभिश्चिह्नैर्हुत्वा शिष्यस्य कल्मषं ।८२.००८ पापभक्षणहोमेन(३) दहेद्वा तं भवात्मना ॥८२.००८ द्विजत्वापादनार्थाय तथा रुद्रांशभावने ।८२.००९ आहारबीजसंशुद्धौ(४) गर्भाधानाय संस्थितौ ॥८२.००९ सीमन्ते जन्मतो नामकरणाय च होमयेत् ।८२.०१० शतानि पञ्च मूलेन वौषडादिदशांशतः ॥८२.०१० शिथिलीभूतबन्धस्य शक्तावुत्कर्षणं च यत् ।८२.०११ आत्मनो रुद्रपुत्त्रत्वे गर्भाधानं तदुच्यते ॥८२.०११ स्वान्तत्र्यात्मगुणव्यक्तिरिह पुंसवनं मतं ।८२.०१२ मायात्मनोर्विवेकेन ज्ञानं सीमन्तवर्धनं ॥८२.०१२ शिवादितत्त्वशुद्धेस्तु स्वीकारो जननं मतं ।८२.०१३ बोधनं यच्छिवत्वेन शिवत्वार्हस्य नो मतं(१) ॥८२.०१३ संहारमुद्रयात्मानं स्फुरद्वह्निकणोपमं ।८२.०१४ विदधीत समादाय निजे हृदयपङ्कजे ॥८२.०१४ ततः कुम्भयोगेन मूलमन्त्रमुदीरयेत् ।८२.०१५ कुर्यात्समवशीभावं तदा च शिवयोर्हृदि ॥८२.०१५ ब्रह्मादिकारणात्यागक्रमाद्रेचकयोगतः ।८२.०१६ नीत्वा शिवान्तमात्मानमादायोद्भवमुद्रया ॥८२.०१६ हृत्सम्पुटितमन्त्रेण रेचकेन विधानवित् ।८२.०१७ शिष्यस्य हृदयाम्भोजकर्णिकायां विनिक्षिपेत् ॥८२.०१७ पूजां शिवस्य वह्नेश्च गुरुः कुर्यात्तदोचितां ।८२.०१८ प्रणतिञ्चात्मने शिष्यं समयान् श्रावयेत्तथा ॥८२.०१८ देवं न निन्देच्छास्त्राणि निर्माल्यादि न लङ्घयेत् ।८२.०१९ शिवाग्निगुरुपूजा च कर्तव्या जीवितावधि ॥८२.०१९ बालबालिशवृद्धस्त्रीभोगभुग्व्याधितात्मनां ।८२.०२० यथाशक्ति ददीतार्थं(२) समर्थस्य समग्रकान् ॥८२.०२० भूताङ्गानि जटाभस्मदण्डकौपीनसंयमान् ।८२.०२१ ईशानाद्यैर्हृदाद्यैर्वा परिजप्य यथाक्रमात् ॥८२.०२१ स्वाहान्तसंहितमन्त्रैः पात्रेष्वारोप्य पूर्ववत् ।८२.०२२ सम्पादितद्रुतं हुत्वा स्थण्डिलेशाय दर्शयेत् ॥८२.०२२ रक्षणाय घटाधस्तादारोप्य क्षणमात्रकं ।८२.०२३ शिवादाज्ञां समादाय ददीत यतिने गुरुः ॥८२.०२३ एवं समयदीक्षायां विशिष्टायां विशेषतः ।८२.०२४ वह्निहोमागमज्ञानयोग्यः सञ्जायते शिश्रुः ॥८२.०२४ इत्यादिमहापुराणे आग्नेये समयदीक्षाकथनं नाम द्व्यशीतितमोऽध्यायः ॥ ईश्वर उवाच वक्ष्ये संस्कारदीक्षाया विधानं शृणु षण्मुक। आवाहयेन्महेशस्य वह्निस्थस्य शिरो हृदि

संश्लिष्टौ तौ समभ्यर्च्य सन्तर्प्प हृदयान्मना। ततोः सन्निधये दद्यात्तेनैवाहुतिपञ्चकं

दोघांना एकत्र करून, मनापासून पूजा करावी आणि तृप्त करावे. त्यांची उपस्थिती साधण्यासाठी, त्याच प्रकारे पाच आहुती द्याव्यात.

कुसुमेनास्त्रलिप्तेन ताडयेत्तं हृदा शिशुं। प्रस्फुरत्तारकाकारं चैतन्यं तत्र बावयेत्

शस्त्र-मंत्र लावलेल्या फुलाने त्या बालकाच्या हृदयावर हलकेच स्पर्श करावा आणि तिथे तारा-प्रमाण चमकणारे चैतन्य ध्यानात घ्यावे.

प्रविश्य तत्र हुङ्कारमुक्तं रेचकयोगतः। संहारिण्या तदाकृष्य पूरकेण हृदि न्यसेत्

तेथे प्रवेश करून, श्वास सोडताना 'हुं' असा उच्चार करावा. संहारश्वासाने ते आत खेचावे आणि श्वास घेताना हृदयात स्थिर करावे.