अग्निपुराणम्

यागाग्निशिवयोः कृत्वा नाडीसन्धानमात्मना। शक्त्या मूलाणुना होमं कुर्य्यादङ्गैर्द्दशांशतः

यज्ञाग्नी आणि शिव यांचा संबंध आपल्या नाड्यांनी जोडून, मुळ आणि अस्त्राने, अंगे धरून दहाव्या भागानं होम करावा.

घृतस्य कार्षिको होमः क्षीरस्य मधुनस्तथा। शुक्तिमात्राहुतिर्द्दध्नः प्रसृतिः पायसस्य तु

तुपाचा होम कार्षिक प्रमाणाने करावा, दूध आणि मध ह्यांचेही तितक्याच प्रमाणात द्यावे. दह्याचा होम शुक्ती प्रमाणात, तर पायसाचा प्रसृती प्रमाणात करावा.

यथावत्‌ सर्व्वभक्षाणां लाजानां मुष्टिसम्मितम्। खण्डत्रयन्तु मूलानां फ्लानां स्वप्रमाणतः

सर्व खाण्याच्या वस्तूंसाठी लाज म्हणजेच भाजलेल्या तांदळाचा एक मुठ प्रमाण योग्य आहे. कंदांसाठी तीन तुकडे, फळांसाठी त्यांना योग्य तेवढे प्रमाण घ्यावे.

ग्रासार्द्धंमात्रमन्नानां सूक्ष्माणि पञ्च होमयेत्। इक्षोरापर्व्विकं मानं लतानामङ्गुलद्वयम्

भातासाठी अर्धा घास एवढे प्रमाण द्यावे, सूक्ष्म पदार्थांसाठी पाच वेळा होम करावा. ऊसासाठी अपरविक प्रमाण, वेलीसाठी दोन बोटांची लांबी एवढे प्रमाण घ्यावे.

पुष्पं पत्रं स्वमानेन समिधां तु दसाङ्गुलम्। चन्द्रचन्दनकाश्मीरकस्तूरीयक्षकर्द्दमान्

फुलं आणि पानं त्यांच्या नैसर्गिक प्रमाणाने द्यावीत. समिधा म्हणजे लाकडाच्या काड्या दहा बोटांच्या लांबीच्या असाव्यात. चंद्रकांत, चंदन, काश्मीर, कस्तुरी आणि यक्षकर्दम—

कलायसम्मितानेतान् गुग्गुलुं वदरास्थिवत्। कन्दानामष्टमं भागं जुहुयाद्विधिवत् परम्

गुग्गुळूचे प्रमाण कलायासारखे असावे, जसे बोराच्या बीसारखे. कंदांसाठी आठव्या भागाचे प्रमाण योग्य रीतीने द्यावे.

होमं निर्वर्त्तयेदेवं ब्रह्मवीजपदैस्ततः। घृतेन स्रुचि पूर्णायां निधायाधोमुखं स्रुवम्

अशा प्रकारे ब्रह्मबीज मंत्रांनी होम करावा. पूर्ण स्रुचीमध्ये तूप घेऊन, स्रुव खाली वळवून ठेवावा.

स्रुगग्रे पुष्पमारोप्य पञ्चाद्वामेन पाणिना। पुनः सव्येन तौ धृत्वा शङ्खसन्निभमुद्रया

स्रुचीच्या टोकावर फुल ठेवून, डाव्या हाताने धरावे. मग दोन्ही उजव्या हाताने पकडून, शंखासारखी मुद्रा करावी.

समुद्गतोऽर्द्धकायश्च समपादः समुत्थितः। नाभौ तन्मृलमाधाय स्रुगग्रव्यग्रलोचनः

अर्धे शरीर वर उचलून, दोन्ही पाय एकत्र ठेवून उभे राहावे. फुल नाभीवर ठेवावे आणि स्रुचीचे टोक डोळ्यांकडे असावे.

ब्रह्मादिकारणात्यागाद्विनिः सृत्य सुषुम्‌णया । वामस्तनान्तमानीय तयोर्मूलमतन्द्रितः

ब्रह्मापासून सुरू होणारे कारण सोडून, ते सुषुम्ना मार्गाने बाहेर काढावे. ते डाव्या स्तनाजवळ, दोन्हीच्या मुळाशी लक्षपूर्वक आणावे.

मूलमन्त्रमविस्पष्टं वौषडन्तं समुच्चरेत्। तदग्नौ जुहुयादाज्यं यवसम्मितधारया

मूळ मंत्र अस्पष्टपणे, 'वौषट्' या शब्दाने संपवावा. नंतर ज्वाळेत जवाच्या प्रमाणात तूप होम करावे.

आचामं चन्दनं दत्वा ताम्बूलप्रभृतीनपि। भक्त्या तद्‌भूतिमावन्द्य विदध्यात्प्रणतिं परं

आचमन करून, चंदन आणि तांबूल वगैरे अर्पण करावे. भक्तीने त्या तेजाचे पूजन करून, उत्तम नमस्कार करावा.

ततो वह्णिं समब्यर्च्य फडन्तास्त्रेण संवरान्। संहारमुद्रयाहृत्य क्षमस्वेत्यभिधाय च

मग अग्नीचे नीट पूजन करून, 'फट्' अस्त्र मंत्राने संवर गोळा करावेत. संहारमुद्रा करून, 'क्षमस्व' असे म्हणावे.

भासुरान् परिधीस्तांश्च पूरकेण हृदाऽणुना । श्रद्ध्या परयात्मीये स्थापयेत् हृदम्बुजे

ते तेजस्वी परिघ, श्वास आणि सूक्ष्म हृदयाने, परम श्रद्धेने, आपल्या हृदयकमळात स्थापन करावेत.

सर्वपाकाग्रमादाय कृत्वा मण्डलकद्वयम् । अन्तर्वहिर्बलिं दद्यादाग्नेय्यां कुण्डसन्निधौ

सर्वात उत्तम शिजवलेले अन्न घेऊन, दोन मंडळे तयार करावीत. आत आणि बाहेर, अग्नीच्या कुंडाजवळ बळी अर्पण करावा.

ओं हां रुद्रेभ्यः स्वाहा पूर्वे मातृब्यो दक्षिणे तथा। वारुणे हां गणेभ्यश्च स्वाहा तेभ्यस्त्वयं बलिः

ॐ हां, पूर्वेला रुद्रांना स्वाहा, दक्षिणेला मातृगणांना स्वाहा. पश्चिमेला वरुणाला हां, गणांना स्वाहा; हा बळी त्यांच्यासाठी आहे.

उत्तरे हाञ्च यक्षेभ्य ईशाने हां ग्रहेभ्य उ । अग्नौ हामसुरेभ्यस्च रक्षोब्यो नैर्ऋते बलिः

उत्तर दिशेला यक्षांना हां, ईशान्येला ग्रहांना हां. अग्नीमध्ये असुरांना हां, नैऋत्य दिशेला राक्षसांना बळी अर्पण करावा.

वायव्ये हाञ्च नागेभ्यो नक्षत्रेभ्यश्च मध्यतः। हां राशिभ्यः स्वाहा वह्नौ विश्वेभ्यो नैर्ऋते तथा

वायव्य दिशेला नागांना हां, मध्यभागी नक्षत्रांना हां. राशींना हां स्वाहा, अग्नीमध्ये विश्वांना आणि नैऋत्य दिशेला बळी अर्पण करावा.

वारुण्यां क्षेत्रपालाय अन्तर्बलिरुदाहृतः। द्वितीये मण्डले वाह्ये इन्द्रायाग्नियमाय च

पश्चिमेला क्षेत्रपालाला अंतरबळी अर्पण करावा. दुसऱ्या मंडळात, बाहेर, इंद्र आणि अग्नियम यांना बळी द्यावा.

नैर्ऋताय जलेशाय वायवे धनरक्षिणे। ईशानाय च पूर्वादौ हीशाने ब्रह्मणे नमः

नैरृत, जलाचा देव, वायू, धनाचा रक्षक, पूर्व दिशेच्या आरंभी ईशान, ईशान आणि ब्रह्मा — या सर्वांना माझा नमस्कार.

नैर्ऋते विष्णवे स्वाहा वायसादेर्वहिर्बलिः। बलिद्वयगतान्मन्त्रान् संहारमुद्रयाऽऽत्मनि

नैरृत आणि विष्णू यांना स्वाहा; कावळे व इतरांसाठी बाह्य नैवेद्य; दोन्ही नैवेद्याचे मंत्र संहारमुद्रेने स्वतःमध्ये विलीन करावेत.

ईश्वर उवाच कपिलापूजनं वक्ष्ये एभिर्म्मन्त्रैर्यजेच्च गाम्। ओं कपिले नन्दे नमः ओं कपिले भद्रिके नमः

ईश्वर म्हणाले: मी कपिला पूजन सांगतो; या मंत्रांनी गायीचे पूजन करावे — ॐ कपिला, नंदा, तुला नमस्कार; ॐ कपिला, भद्रिका, तुला नमस्कार.

ओं कपिले सुशीले नमः कपिले सुरभिप्रभे। ओं कपिले सुमनसे नमः ओं भुक्तिमुक्तिप्रदे नमः

ॐ कपिला, सुशील, तुला नमस्कार; कपिला, सुरभीसारखी तेजस्वी; ॐ कपिला, सुमनस, तुला नमस्कार; ॐ भोग व मोक्ष देणारी, तुला नमस्कार.

सौरभेयि जगन्‌मातर्देवानाममृतप्रदे। गृहाण वरदे ग्रासमीपसितार्थञ्च देहि मे

सौरभी, जगाची माता, देवांना अमृत देणारी, वर देणारी, माझा नैवेद्य स्वीकार आणि मी जे इच्छितो ते मला दे.

वन्दिताऽसि वसिष्ठेन विश्वामित्रेण धीमता। कपिले हर मे पापं यन्तया दुष्कृतं कृतम्

वसिष्ठ आणि बुद्धिमान विश्वामित्र यांनी तुझे पूजन केले आहे; कपिला, माझे पाप दूर कर आणि केलेल्या दुष्कृत्यांना थांबव.

गावो ममाग्रतो नित्यं गावः पृष्ठत एव च। गावो मे हृदये चापि गवां मध्ये वसाम्यहम्

गायी नेहमी माझ्या पुढे आहेत, गायी माझ्या मागेही आहेत; गायी माझ्या हृदयात आहेत आणि मी गायींच्या मध्ये राहतो.

दत्तं गुह्णन्तु मे ग्रासं जप्त्वा स्यां निर्म्मलः शिवः। प्रार्च्य विद्यापुस्तकानि गुरुपादौ नमेन्नरः

मी दिलेला नैवेद्य त्यांनी लपवावा; जप केल्यावर मी निर्मळ व शुभ होईन; पूजन झाल्यावर विद्या-पुस्तके आणि गुरूंच्या पायांना नमस्कार करावा.

यजेत् स्नात्वा तु मध्याह्ने अष्टपुष्पिकया शिवम्। पीठमूर्त्तिशिवाङ्गानां पूजा स्यादष्टपुषिपिका

स्नान करून दुपारी आठ फुलांनी शिवाचे पूजन करावे; पिंड, मूर्ती आणि शिवाच्या अंगांचे पूजनही आठ फुलांनी करावे.

मध्याह्ने भोजनागारे सुलिप्ते पाकमानयेत्। ततो मृत्युञ्जयेनैव वौषडन्तेन सप्तधा

दुपारी, स्वच्छ लिपलेल्या भोजनगृहात शिजलेले अन्न आणावे; मग मृत्युञ्जय मंत्राच्या 'वौषट्' समाप्तीने सात वेळा जप करावा.