अग्निपुराणम्

पक्षद्वयमिडादीनां त्रयं चाज्ये विभावयेत्। क्रमाद्भागत्रयादाज्यं स्रुवेणादाय होमयेत्

इडा आणि इतरांसाठी तुपात दोन पंख आणि तीन शरीरं अशी कल्पना करावी; मग स्रुवाने तुपाचे तीन भाग अनुक्रमे घेऊन अग्नीत अर्पण करावेत.

स्वेत्यग्नौ हा घृते भागं शेषमाज्यं क्षिपेत् क्रमात्। ओं हां अग्नये स्वाहा। ओं हां सोमाय स्वाहा। ओं हां अग्नीषोमाभ्यां स्वाहा। उद्‌घाटनाय नेत्राणां अग्नेर्नेत्रत्रये भुखे

अग्नीत तुपाचा भाग आणि उरलेलं तूप अनुक्रमे अर्पण करावं: 'ॐ हां अग्नये स्वाहा; ॐ हां सोमाय स्वाहा; ॐ हां अग्नीषोमाभ्यां स्वाहा.' डोळे उघडण्यासाठी, अग्नीच्या तीन नेत्रांना अर्पण करावं.

स्रुवेण घृतपूर्णेन चतुर्थीमाहुतिं यजेत्। ओं हां अग्नये स्विष्टकृते स्वाहा। अभिमन्ञ्य षडङ्गेन बोधयेद्धेनुमुद्रया

स्रुवात तूप भरून चौथी आहुती द्यावी: 'ॐ हां अग्नये स्विष्टकृते स्वाहा.' सहा अंगे ध्यानात घेऊन, गायीच्या मुद्रेने जागृत करावं.

अवगुण्ठ्य तनुत्रेण रक्षेदाज्यं शराणुना । हृदाज्यविन्दुविक्षेपात् कुर्य्यादभ्युक्ष्य शोधनं

तीन शरीरांनी तूप झाकून, बाणाच्या मुद्रेने त्याचं रक्षण करावं; हृदयातून तुपाचा थेंब टाकून, शिंपडून शुद्धी करावी.

वक्त्राभिघारसन्धानं वक्त्रैकीकरणं तथा। ओं हां सद्योजाताय स्वाहा। ओं हां वामदेवाय स्वाहा। ओं हां अघोराय स्वाहा। ओं तत्‌पुरुषाय स्वाहा। ओं हां ईशानाय स्वाहा। इत्येकैकघृताहुत्या कुर्य्याद्वक्त्राभिघारकम्

मुखांची एकत्रता आणि जुळवणी करावी: 'ॐ हां सद्योजाताय स्वाहा; ॐ हां वामदेवाय स्वाहा; ॐ हां अघोराय स्वाहा; ॐ तत्पुरुषाय स्वाहा; ॐ हां ईशानाय स्वाहा.' प्रत्येक तुपाच्या आहुतीने मुखांना स्पर्श करावा.

औं हां सद्योजातवामदेवाभ्यां स्वाहा। ओं हां वामदेवाघोराब्यां स्वाहा। ओं हां अघोरतत्‌पुरुषाभ्यां स्वाहा। ओं हां तत्‌पुरुषेशानाब्यां स्वाहा। इतीवक्त्रानुसन्धानं मन्त्रैरेभिः क्रमाच्चरेत्। अग्नितो गतया वायुं निर्ऋतादिशिवान्तया

'ॐ हां सद्योजातवामदेवाभ्यां स्वाहा; ॐ हां वामदेवाघोराभ्यां स्वाहा; ॐ हां अघोरतत्पुरुषाभ्यां स्वाहा; ॐ हां तत्पुरुषेशानाभ्यां स्वाहा.' या मंत्रांनी अनुक्रमे मुखांची जोडणी करावी, अग्नीपासून वायूपर्यंत, आणि शेवटी शिवापर्यंत.

बक्त्राणापेकतां कुर्य्यात् स्रुवेण घृतधारया। ओं हां सद्योजातवामदेवाघोरतत्‌पुरुषेसानेभ्यः स्वारा। इतीष्टवक्त्रे वक्त्राणामन्तर्भावस्तदाकृतिः

स्रुवातून तुपाची धार सोडून मुखांची एकता प्रस्थापित करावी: 'ॐ हां सद्योजात, वामदेव, अघोर, तत्पुरुष, ईशान यांना स्वाहा.' अशा रीतीने इच्छित मुखात सर्व मुखांचं समावेश होतो.

ईशेन वह्निमभ्यर्च्य दत्वास्त्रेणाहुतित्रयम्। कुर्यात् सर्व्वात्मना नाम शिवाग्निस्त्वं हुताशन

ईशानासह अग्नीची पूजा करून, अस्त्राने तीन आहुती दिल्यावर, पूर्ण मनाने म्हणावं: 'शिव-अग्नी, तूच हुताशन आहेस.'

हृदार्च्चितौ विसृष्टाग्नौ पितरौ विधिपूरणीं। मूलेन वौषुडन्तेन दद्यात् पूर्णां यथाविधि

हृदयात अग्नीची पूजा करून, अग्नी सोडून, दोन्ही पितरांची योग्य रीतीने पूजा झाल्यावर, मुळासह आणि 'वौषट्' या शेवटाने पूर्ण आहुती द्यावी.

ततो हृदम्बुजे साङ्गं ससेनं भासुरं परम् । यजेत् पूर्व्ववदावाह्य प्रार्थ्याज्ञान्तर्प्पयेच्छिवम्

मग हृदयकमळात, सर्व अंगे आणि सेवकांसह, तेजस्वी आणि श्रेष्ठ अशा शिवाची पूर्वीप्रमाणे पूजा करावी आणि आपली इच्छा त्याला सांगावी.

यागाग्निशिवयोः कृत्वा नाडीसन्धानमात्मना। शक्त्या मूलाणुना होमं कुर्य्यादङ्गैर्द्दशांशतः

यज्ञाग्नी आणि शिव यांचा संबंध आपल्या नाड्यांनी जोडून, मुळ आणि अस्त्राने, अंगे धरून दहाव्या भागानं होम करावा.

घृतस्य कार्षिको होमः क्षीरस्य मधुनस्तथा। शुक्तिमात्राहुतिर्द्दध्नः प्रसृतिः पायसस्य तु

तुपाचा होम कार्षिक प्रमाणाने करावा, दूध आणि मध ह्यांचेही तितक्याच प्रमाणात द्यावे. दह्याचा होम शुक्ती प्रमाणात, तर पायसाचा प्रसृती प्रमाणात करावा.

यथावत्‌ सर्व्वभक्षाणां लाजानां मुष्टिसम्मितम्। खण्डत्रयन्तु मूलानां फ्लानां स्वप्रमाणतः

सर्व खाण्याच्या वस्तूंसाठी लाज म्हणजेच भाजलेल्या तांदळाचा एक मुठ प्रमाण योग्य आहे. कंदांसाठी तीन तुकडे, फळांसाठी त्यांना योग्य तेवढे प्रमाण घ्यावे.

ग्रासार्द्धंमात्रमन्नानां सूक्ष्माणि पञ्च होमयेत्। इक्षोरापर्व्विकं मानं लतानामङ्गुलद्वयम्

भातासाठी अर्धा घास एवढे प्रमाण द्यावे, सूक्ष्म पदार्थांसाठी पाच वेळा होम करावा. ऊसासाठी अपरविक प्रमाण, वेलीसाठी दोन बोटांची लांबी एवढे प्रमाण घ्यावे.

पुष्पं पत्रं स्वमानेन समिधां तु दसाङ्गुलम्। चन्द्रचन्दनकाश्मीरकस्तूरीयक्षकर्द्दमान्

फुलं आणि पानं त्यांच्या नैसर्गिक प्रमाणाने द्यावीत. समिधा म्हणजे लाकडाच्या काड्या दहा बोटांच्या लांबीच्या असाव्यात. चंद्रकांत, चंदन, काश्मीर, कस्तुरी आणि यक्षकर्दम—

कलायसम्मितानेतान् गुग्गुलुं वदरास्थिवत्। कन्दानामष्टमं भागं जुहुयाद्विधिवत् परम्

गुग्गुळूचे प्रमाण कलायासारखे असावे, जसे बोराच्या बीसारखे. कंदांसाठी आठव्या भागाचे प्रमाण योग्य रीतीने द्यावे.

होमं निर्वर्त्तयेदेवं ब्रह्मवीजपदैस्ततः। घृतेन स्रुचि पूर्णायां निधायाधोमुखं स्रुवम्

अशा प्रकारे ब्रह्मबीज मंत्रांनी होम करावा. पूर्ण स्रुचीमध्ये तूप घेऊन, स्रुव खाली वळवून ठेवावा.

स्रुगग्रे पुष्पमारोप्य पञ्चाद्वामेन पाणिना। पुनः सव्येन तौ धृत्वा शङ्खसन्निभमुद्रया

स्रुचीच्या टोकावर फुल ठेवून, डाव्या हाताने धरावे. मग दोन्ही उजव्या हाताने पकडून, शंखासारखी मुद्रा करावी.

समुद्गतोऽर्द्धकायश्च समपादः समुत्थितः। नाभौ तन्मृलमाधाय स्रुगग्रव्यग्रलोचनः

अर्धे शरीर वर उचलून, दोन्ही पाय एकत्र ठेवून उभे राहावे. फुल नाभीवर ठेवावे आणि स्रुचीचे टोक डोळ्यांकडे असावे.

ब्रह्मादिकारणात्यागाद्विनिः सृत्य सुषुम्‌णया । वामस्तनान्तमानीय तयोर्मूलमतन्द्रितः

ब्रह्मापासून सुरू होणारे कारण सोडून, ते सुषुम्ना मार्गाने बाहेर काढावे. ते डाव्या स्तनाजवळ, दोन्हीच्या मुळाशी लक्षपूर्वक आणावे.

मूलमन्त्रमविस्पष्टं वौषडन्तं समुच्चरेत्। तदग्नौ जुहुयादाज्यं यवसम्मितधारया

मूळ मंत्र अस्पष्टपणे, 'वौषट्' या शब्दाने संपवावा. नंतर ज्वाळेत जवाच्या प्रमाणात तूप होम करावे.

आचामं चन्दनं दत्वा ताम्बूलप्रभृतीनपि। भक्त्या तद्‌भूतिमावन्द्य विदध्यात्प्रणतिं परं

आचमन करून, चंदन आणि तांबूल वगैरे अर्पण करावे. भक्तीने त्या तेजाचे पूजन करून, उत्तम नमस्कार करावा.

ततो वह्णिं समब्यर्च्य फडन्तास्त्रेण संवरान्। संहारमुद्रयाहृत्य क्षमस्वेत्यभिधाय च

मग अग्नीचे नीट पूजन करून, 'फट्' अस्त्र मंत्राने संवर गोळा करावेत. संहारमुद्रा करून, 'क्षमस्व' असे म्हणावे.

भासुरान् परिधीस्तांश्च पूरकेण हृदाऽणुना । श्रद्ध्या परयात्मीये स्थापयेत् हृदम्बुजे

ते तेजस्वी परिघ, श्वास आणि सूक्ष्म हृदयाने, परम श्रद्धेने, आपल्या हृदयकमळात स्थापन करावेत.

सर्वपाकाग्रमादाय कृत्वा मण्डलकद्वयम् । अन्तर्वहिर्बलिं दद्यादाग्नेय्यां कुण्डसन्निधौ

सर्वात उत्तम शिजवलेले अन्न घेऊन, दोन मंडळे तयार करावीत. आत आणि बाहेर, अग्नीच्या कुंडाजवळ बळी अर्पण करावा.

ओं हां रुद्रेभ्यः स्वाहा पूर्वे मातृब्यो दक्षिणे तथा। वारुणे हां गणेभ्यश्च स्वाहा तेभ्यस्त्वयं बलिः

ॐ हां, पूर्वेला रुद्रांना स्वाहा, दक्षिणेला मातृगणांना स्वाहा. पश्चिमेला वरुणाला हां, गणांना स्वाहा; हा बळी त्यांच्यासाठी आहे.

उत्तरे हाञ्च यक्षेभ्य ईशाने हां ग्रहेभ्य उ । अग्नौ हामसुरेभ्यस्च रक्षोब्यो नैर्ऋते बलिः

उत्तर दिशेला यक्षांना हां, ईशान्येला ग्रहांना हां. अग्नीमध्ये असुरांना हां, नैऋत्य दिशेला राक्षसांना बळी अर्पण करावा.

वायव्ये हाञ्च नागेभ्यो नक्षत्रेभ्यश्च मध्यतः। हां राशिभ्यः स्वाहा वह्नौ विश्वेभ्यो नैर्ऋते तथा

वायव्य दिशेला नागांना हां, मध्यभागी नक्षत्रांना हां. राशींना हां स्वाहा, अग्नीमध्ये विश्वांना आणि नैऋत्य दिशेला बळी अर्पण करावा.

वारुण्यां क्षेत्रपालाय अन्तर्बलिरुदाहृतः। द्वितीये मण्डले वाह्ये इन्द्रायाग्नियमाय च

पश्चिमेला क्षेत्रपालाला अंतरबळी अर्पण करावा. दुसऱ्या मंडळात, बाहेर, इंद्र आणि अग्नियम यांना बळी द्यावा.