अग्निपुराणम्

आहुतित्रितयं दद्याच्छिरसाम्बुकणान्वितं। सीमन्तोन्नयनं षष्ठे मासि सम्पूज्य रूपिणा

डोक्यावर पाण्याचे थेंब ठेवून तीन आहुती द्याव्यात. सहाव्या महिन्यात सीमंतोन्नयनासाठी रूपाचं पूजन करावं.

जुहुयादाहुतीस्तिस्त्रः शिखया शिखयैव तु। वक्त्राङ्गकल्पनां कुर्य्याद्वक्त्रोद्‌घाटननिष्कृती

शिखा वापरून, म्हणजेच शिखेनेच, तीन आहुती द्याव्यात. मग तोंडाची रचना करून, तोंड उघडण्याची आणि शुद्धीची क्रिया करावी.

जातकर्म्मंनृकर्म्मभ्यां दशमे मासि पूर्ववत। वह्नि सन्धुक्ष्य दर्भाद्यैः स्नानं गर्भमलापहं

जन्मसंस्कार आणि मनुष्यत्वाचा संस्कार दहाव्या महिन्यात पूर्वीप्रमाणे करावेत. दर्भा घालून अग्नी प्रज्वलित करावा आणि गर्भातील अशुद्धी दूर करण्यासाठी स्नान करावं.

सुवर्णबन्धनं देव्या कृतं ध्यात्वा हृदार्च्चयेत्। सद्यः सूतकनाशाय प्रोक्षयेदस्त्रवारिणा

देवीसाठी केलेलं सुवर्णबंधन मनात धरून, हृदयातून पूजन करावं. जन्मानंतरची अशुद्धता लगेच दूर करण्यासाठी अस्त्रयुक्त पाण्याने शिंपडावं.

कुम्भन्तु वहिरस्त्रेण ताडयेद्वर्म्मणोक्षयेत्। अस्त्रेणोत्तरपूर्व्वाग्रान्मेखलासु वहिः कुशान्

कुंभावर बाहेरून अस्त्राने प्रहार करावा आणि कवचाने शुद्ध करावं. अस्त्राने मेखलेचे वरचे आणि खालचे टोक स्पर्श करावेत आणि कुशा बाहेर ठेवाव्यात.

आस्थाप्य स्थापयेत्तेषु हृदा परिधिविस्तरं। वक्ताणामस्त्रमन्त्रेण ततो नालापन्तुत्तये

त्यांना ठेवून, हृदयातून परिघाचा विस्तार करावा. मग यजमानांसाठी अस्त्रमंत्राने नाळेच्या तीन टोकांना संबोधावं.

समिधः पञ्च होतव्याः प्रान्ते मूले घृतप्लुताः। ब्रह्माणं शङ्करं विष्णुमनन्तञ्च हृदार्च्चयेत्

तुपात बुडवलेल्या पाच समिधा टोकांना आणि मुळाशी अर्पण कराव्यात. मग हृदयातून ब्रह्मा, शंकर, विष्णु आणि अनंत यांचं पूजन करावं.

दूर्वाक्षतैश्च पर्य्यन्तं परिधिस्थाननुक्रमात्। इन्द्रादीशानपर्य्यन्तान्विष्टरस्थाननुक्रमात्

दुर्वा आणि अक्षता घेऊन परिघाभोवती एकामागोमाग एक फेरी मारावी. इंद्रापासून ईशानापर्यंत विस्तारलेल्या जागांभोवती क्रमाने जावं.

अग्नेरभिमुशीभूतान् निजदिक्षु हृदार्च्चयेत्। निनार्य्य विघ्नसङ्घातं वालकं पालयिष्यथ

अग्नीशी संबंधित जे आहेत, त्यांना त्यांच्या दिशांमध्ये हृदयातून पूजन करावं. असं केल्याने विघ्नांचा नाश होईल आणि मूल सुरक्षित राहील.

शैवीमाज्ञामिमान्तेषां श्रावयेत्तदनन्तम्। गृहीत्वा स्रुक्‌स्रुवावलूर्ध्ववदनाधोमुखैः क्रमात्

शैव आज्ञा शेवटी सर्वांना सांगावी. मग स्रुक आणि स्रुवा घेऊन, त्यांची तोंडं वर आणि खाली अशी क्रमाने ठेवावीत.

प्रताप्याग्नौ त्रिधा दर्भमूलमध्याग्रकैः स्परृशेत् । कुशस्पृषृप्रदेशे तु आत्मविद्याशिवात्मकं

त्यांना अग्नीमध्ये तापवून, दर्भाच्या मुळाशी, मधोमध आणि टोकाला स्पर्श करावा. कुशाच्या स्पर्श केलेल्या जागी आत्मविद्या आणि शिवस्वरूपाचं आह्वान करावं.

क्रमात्तत्त्वत्रयं न्यस्य हां हीं हूं सं रवैः क्रमात्। स्रुचि शक्तिं स्तुवे शम्भुं विन्यस्य हृदयाणुना

क्रमाने तीन तत्त्वं 'हां', 'हीं', 'हूं', 'सं', 'र' या अक्षरांनी स्थापित करावीत. स्रुकमध्ये शक्ती आणि शंभूचं हृदयातील अणूने स्तवन करावं.

त्रिसूत्रीवेष्टितग्रीवौ पूजितौ कुसुमादिभिः। कुशानामुपरिष्टात्तौ स्थापयित्वा स्वदक्षिणे

तीन दोऱ्यांनी गळ्यात बांधलेल्यांना, फुलांनी वगैरे पूजन करून, कुशावर वरच्या बाजूला, स्वतःच्या उजव्या बाजूला ठेवावं.

गव्यमाज्यं समादाय वीक्षणादिविशोधितं। स्वकां ब्रह्ममयीं मूर्त्ति सञ्चिन्त्यादाय तद्‌घृतं

गायीपासून मिळालेलं तूप, नीट पाहून आणि शुद्ध करून, आपली मूर्ती ब्रह्मरूप आहे असं मनात ठेऊन, ते तूप घ्यावं.

कुण्डस्योर्ध्वं हृदावर्त्यं भ्रामयित्वाग्निगोचरे। पुनर्व्विष्णुमयीं ध्यात्वा घृतमीशानगोचरे

कुंडाच्या वर, हृदयाच्या समोर, अग्नीच्या आवाक्यात ते तूप फिरवून, पुन्हा विष्णुरूप ध्यानात धरावं आणि ते तूप ईशानाच्या क्षेत्रात ठेवावं.

धृत्वादाय कुशाग्रेण स्वाहान्तं शिरसाणुना । जुहुयाद्विष्णवे विन्दुं रुद्ररूपमनन्तरं

कुशाच्या टोकाने ते तूप घेऊन, डोकं थोडं वाकवून 'स्वाहा' म्हणावं. मग एक थेंब विष्णूला आणि लगेचच रुद्राला अर्पण करावा.

बावयन्निजमात्मानं नाभौ धृत्वा प्लवेत्ततः। प्रादेशमात्रदर्भाभप्यामङ्गुष्ठानामिकाग्रकैः

स्वतःचं मन लावून, नाभीवर धरून, मग ते तूप तरंगवावं; एक पाऊण लांबीच्या दर्भाच्या काड्या अंगठा आणि अनामिका यांच्या टोकांनी वापराव्यात.

धृताभ्यां सम्मुखं वह्नेरस्त्रेणाप्लवमाचरेत्। हृदात्मसम्मुखं तद्वत् कुर्यात् सम्प्लवनन्ततः

दोन्ही हातांनी दर्भ धरून, अग्नीच्या समोर, अस्त्राच्या मुद्रेने तरंगवावं; तसेच, हृदय आणि आत्म्याच्या समोरही पुढचं तरंगवणं करावं.

हृदालब्धदग्धदर्भं शस्त्रक्षेपात् पवित्रयेत्। दीप्तेनापरदर्भेण निवाह्यानेन दीपयेत्

हृदयाजवळ जळलेला दर्भ अस्त्र टाकून शुद्ध करावा; दुसऱ्या तेजस्वी दर्भाने तो झाडावा आणि पेटवावा.

अस्त्रमन्त्रेण निर्द्दग्धं वह्नौ दर्भं पुनः क्षिपेत्। क्षिप्त्वा घृते कृतग्रन्‌थिकुशं प्रादेशसम्मितं

अस्त्रमंत्राने जळालेला दर्भ पुन्हा अग्नीत टाकावा; टाकून झाल्यावर, एक गाठ बांधलेला, एक पाऊण लांबीचा कुश तुपात ठेवावा.

पक्षद्वयमिडादीनां त्रयं चाज्ये विभावयेत्। क्रमाद्भागत्रयादाज्यं स्रुवेणादाय होमयेत्

इडा आणि इतरांसाठी तुपात दोन पंख आणि तीन शरीरं अशी कल्पना करावी; मग स्रुवाने तुपाचे तीन भाग अनुक्रमे घेऊन अग्नीत अर्पण करावेत.

स्वेत्यग्नौ हा घृते भागं शेषमाज्यं क्षिपेत् क्रमात्। ओं हां अग्नये स्वाहा। ओं हां सोमाय स्वाहा। ओं हां अग्नीषोमाभ्यां स्वाहा। उद्‌घाटनाय नेत्राणां अग्नेर्नेत्रत्रये भुखे

अग्नीत तुपाचा भाग आणि उरलेलं तूप अनुक्रमे अर्पण करावं: 'ॐ हां अग्नये स्वाहा; ॐ हां सोमाय स्वाहा; ॐ हां अग्नीषोमाभ्यां स्वाहा.' डोळे उघडण्यासाठी, अग्नीच्या तीन नेत्रांना अर्पण करावं.

स्रुवेण घृतपूर्णेन चतुर्थीमाहुतिं यजेत्। ओं हां अग्नये स्विष्टकृते स्वाहा। अभिमन्ञ्य षडङ्गेन बोधयेद्धेनुमुद्रया

स्रुवात तूप भरून चौथी आहुती द्यावी: 'ॐ हां अग्नये स्विष्टकृते स्वाहा.' सहा अंगे ध्यानात घेऊन, गायीच्या मुद्रेने जागृत करावं.

अवगुण्ठ्य तनुत्रेण रक्षेदाज्यं शराणुना । हृदाज्यविन्दुविक्षेपात् कुर्य्यादभ्युक्ष्य शोधनं

तीन शरीरांनी तूप झाकून, बाणाच्या मुद्रेने त्याचं रक्षण करावं; हृदयातून तुपाचा थेंब टाकून, शिंपडून शुद्धी करावी.

वक्त्राभिघारसन्धानं वक्त्रैकीकरणं तथा। ओं हां सद्योजाताय स्वाहा। ओं हां वामदेवाय स्वाहा। ओं हां अघोराय स्वाहा। ओं तत्‌पुरुषाय स्वाहा। ओं हां ईशानाय स्वाहा। इत्येकैकघृताहुत्या कुर्य्याद्वक्त्राभिघारकम्

मुखांची एकत्रता आणि जुळवणी करावी: 'ॐ हां सद्योजाताय स्वाहा; ॐ हां वामदेवाय स्वाहा; ॐ हां अघोराय स्वाहा; ॐ तत्पुरुषाय स्वाहा; ॐ हां ईशानाय स्वाहा.' प्रत्येक तुपाच्या आहुतीने मुखांना स्पर्श करावा.

औं हां सद्योजातवामदेवाभ्यां स्वाहा। ओं हां वामदेवाघोराब्यां स्वाहा। ओं हां अघोरतत्‌पुरुषाभ्यां स्वाहा। ओं हां तत्‌पुरुषेशानाब्यां स्वाहा। इतीवक्त्रानुसन्धानं मन्त्रैरेभिः क्रमाच्चरेत्। अग्नितो गतया वायुं निर्ऋतादिशिवान्तया

'ॐ हां सद्योजातवामदेवाभ्यां स्वाहा; ॐ हां वामदेवाघोराभ्यां स्वाहा; ॐ हां अघोरतत्पुरुषाभ्यां स्वाहा; ॐ हां तत्पुरुषेशानाभ्यां स्वाहा.' या मंत्रांनी अनुक्रमे मुखांची जोडणी करावी, अग्नीपासून वायूपर्यंत, आणि शेवटी शिवापर्यंत.

बक्त्राणापेकतां कुर्य्यात् स्रुवेण घृतधारया। ओं हां सद्योजातवामदेवाघोरतत्‌पुरुषेसानेभ्यः स्वारा। इतीष्टवक्त्रे वक्त्राणामन्तर्भावस्तदाकृतिः

स्रुवातून तुपाची धार सोडून मुखांची एकता प्रस्थापित करावी: 'ॐ हां सद्योजात, वामदेव, अघोर, तत्पुरुष, ईशान यांना स्वाहा.' अशा रीतीने इच्छित मुखात सर्व मुखांचं समावेश होतो.

ईशेन वह्निमभ्यर्च्य दत्वास्त्रेणाहुतित्रयम्। कुर्यात् सर्व्वात्मना नाम शिवाग्निस्त्वं हुताशन

ईशानासह अग्नीची पूजा करून, अस्त्राने तीन आहुती दिल्यावर, पूर्ण मनाने म्हणावं: 'शिव-अग्नी, तूच हुताशन आहेस.'

हृदार्च्चितौ विसृष्टाग्नौ पितरौ विधिपूरणीं। मूलेन वौषुडन्तेन दद्यात् पूर्णां यथाविधि

हृदयात अग्नीची पूजा करून, अग्नी सोडून, दोन्ही पितरांची योग्य रीतीने पूजा झाल्यावर, मुळासह आणि 'वौषट्' या शेवटाने पूर्ण आहुती द्यावी.