अग्निपुराणम्

बावयन्निजमात्मानं नाभौ धृत्वा प्लवेत्ततः। प्रादेशमात्रदर्भाभप्यामङ्गुष्ठानामिकाग्रकैः

आपले स्वतःचे स्वरूप ध्यानात ठेवून, ते नाभीवर धरावे आणि मग हलकेपणाने ठेवावे. बोटाएवढ्या लांबीच्या दर्भाने, अंगठा आणि अनामिकेच्या टोकांनी स्पर्श करावा.

धृताभ्यां सम्मुखं वह्नेरस्त्रेणाप्लवमाचरेत्। हृदात्मसम्मुखं तद्वत् कुर्यात् सम्प्लवनन्ततः

दोन्ही हातांनी धरून, अग्नीसमोर तोंड करून, अस्त्राने हलकेपणाने ठेवावे. तसेच, हृदय आणि आत्म्याच्या भावनेने, तसाच हलका स्पर्श करावा.

हृदालब्धदग्धदर्भं शस्त्रक्षेपात् पवित्रयेत्। दीप्तेनापरदर्भेण निवाह्यानेन दीपयेत्

हृदयाच्या भावनेने जळलेला दर्भ, अस्त्र फेकून शुद्ध करावा. दुसऱ्या तेजस्वी दर्भाने त्यावरून फिरवून, तो प्रज्वलित करावा.

अस्त्रमन्त्रेण निर्द्दग्धं वह्नौ दर्भं पुनः क्षिपेत्। क्षिप्त्वा घृते कृतग्रन्‌थिकुशं प्रादेशसम्मितं

अस्त्र मंत्राने दर्भ पुन्हा अग्नीमध्ये जाळावा. मग गाठीने बांधलेला, बोटाएवढा दर्भ घेऊन, तो तुपात ठेवावा.

पक्षद्वयमिडादीनां त्रयं चाज्ये विभावयेत्। क्रमाद्भागत्रयादाज्यं स्रुवेणादाय होमयेत्

तुपात दोन पंख आणि इडा वगैरे तीन नाड्या ध्यानात घ्याव्यात. मग स्रुवाने तीन भाग तूप घेऊन, एकामागून एक होम करावे.

स्वेत्यग्नौ हा घृते भागं शेषमाज्यं क्षिपेत् क्रमात्। ओं हां अग्नये स्वाहा। ओं हां सोमाय स्वाहा। ओं हां अग्नीषोमाभ्यां स्वाहा। उद्‌घाटनाय नेत्राणां अग्नेर्नेत्रत्रये भुखे

अग्नीत तुपाचा एक भाग अर्पण करावा, मग उरलेले तूपही क्रमाने अर्पण करावे. 'ॐ हां अग्नये स्वाहा', 'ॐ हां सोमाय स्वाहा', 'ॐ हां अग्नीसोमाभ्यां स्वाहा' असे म्हणावे. डोळे उघडण्यासाठी, अग्नीच्या तीन नेत्रांना अर्पण करावे.

स्रुवेण घृतपूर्णेन चतुर्थीमाहुतिं यजेत्। ओं हां अग्नये स्विष्टकृते स्वाहा। अभिमन्ञ्य षडङ्गेन बोधयेद्धेनुमुद्रया

स्रुवात तूप भरून, चौथी आहुती द्यावी. 'ॐ हां अग्नये स्विष्टकृते स्वाहा' असे म्हणावे. सहा अंगांनी, गायीच्या मुद्रेने जागृती करावी.

अवगुण्ठ्य तनुत्रेण रक्षेदाज्यं शराणुना । हृदाज्यविन्दुविक्षेपात् कुर्य्यादभ्युक्ष्य शोधनं

तीन दोऱ्यांनी तूप झाकावे, बाणाच्या सूक्ष्मतेने त्याचे रक्षण करावे. हृदयातून तुपाचे थेंब उडवून, शिंपडून शुद्धी करावी.

वक्त्राभिघारसन्धानं वक्त्रैकीकरणं तथा। ओं हां सद्योजाताय स्वाहा। ओं हां वामदेवाय स्वाहा। ओं हां अघोराय स्वाहा। ओं तत्‌पुरुषाय स्वाहा। ओं हां ईशानाय स्वाहा। इत्येकैकघृताहुत्या कुर्य्याद्वक्त्राभिघारकम्

मुखांची एकत्रता आणि एकरूपता साधावी. 'ॐ हां सद्योजाताय स्वाहा', 'ॐ हां वामदेवाय स्वाहा', 'ॐ हां अघोराय स्वाहा', 'ॐ तत्पुरुषाय स्वाहा', 'ॐ हां ईशानाय स्वाहा' असे म्हणावे. प्रत्येक तुपाच्या आहुतीनंतर, मुखांची एकरूपता साधावी.

औं हां सद्योजातवामदेवाभ्यां स्वाहा। ओं हां वामदेवाघोराब्यां स्वाहा। ओं हां अघोरतत्‌पुरुषाभ्यां स्वाहा। ओं हां तत्‌पुरुषेशानाब्यां स्वाहा। इतीवक्त्रानुसन्धानं मन्त्रैरेभिः क्रमाच्चरेत्। अग्नितो गतया वायुं निर्ऋतादिशिवान्तया

ॐ हां, सद्योजात आणि वामदेव यांना स्वाहा. ॐ हां, वामदेव आणि अघोर यांना स्वाहा. ॐ हां, अघोर आणि तत्पुरुष यांना स्वाहा. ॐ हां, तत्पुरुष आणि ईशान यांना स्वाहा. अशा प्रकारे, या मंत्रांनी अनुक्रमे मुखांची ध्यानपूर्वक पूजा करावी, अग्नीपासून वायूपर्यंत, निरृति आणि शिवापर्यंत.

बक्त्राणापेकतां कुर्य्यात् स्रुवेण घृतधारया। ओं हां सद्योजातवामदेवाघोरतत्‌पुरुषेसानेभ्यः स्वारा। इतीष्टवक्त्रे वक्त्राणामन्तर्भावस्तदाकृतिः

मुखांची एकत्रता करावी, स्रुवाने तुप घालत. ॐ हां, सद्योजात, वामदेव, अघोर, तत्पुरुष आणि ईशान यांना स्वाहा. अशा रीतीने इच्छित मुखात सर्व मुखांचा समावेश व त्यांची रूपे प्रस्थापित होतात.

ईशेन वह्निमभ्यर्च्य दत्वास्त्रेणाहुतित्रयम्। कुर्यात् सर्व्वात्मना नाम शिवाग्निस्त्वं हुताशन

ईशानासह अग्नीची पूजा करून, अस्त्र मंत्राने तीन आहुती दिल्यावर, पूर्ण मनाने म्हणावे – 'तूच शिव, अग्नी, आणि हवन स्वीकारणारा आहेस.'

हृदार्च्चितौ विसृष्टाग्नौ पितरौ विधिपूरणीं। मूलेन वौषुडन्तेन दद्यात् पूर्णां यथाविधि

मनाने पूजा करून, अग्नी स्थापन केल्यावर, पितरांना मुळ मंत्र 'वौषट्' ने पूर्ण विधीप्रमाणे आहुती द्यावी.

ततो हृदम्बुजे साङ्गं ससेनं भासुरं परम् । यजेत् पूर्व्ववदावाह्य प्रार्थ्याज्ञान्तर्प्पयेच्छिवम्

मग, हृदयकमळात सर्व अंगांसह, सेवकांसह, तेजस्वी आणि श्रेष्ठ अशा रूपात, पूर्वीप्रमाणे आवाहन करून पूजा करावी आणि परवानगी घेऊन शिवाला नैवेद्य अर्पण करावा.

यागाग्निशिवयोः कृत्वा नाडीसन्धानमात्मना। शक्त्या मूलाणुना होमं कुर्य्यादङ्गैर्द्दशांशतः

यज्ञाग्नी आणि शिव यांच्या नाड्या स्वतःमध्ये जोडून, मुळ मंत्र आणि त्याच्या अंगांनी, दहाव्या भागाने होम करावा.

घृतस्य कार्षिको होमः क्षीरस्य मधुनस्तथा। शुक्तिमात्राहुतिर्द्दध्नः प्रसृतिः पायसस्य तु

तुपाची आहुती एक कार्षिक प्रमाणात, दूध आणि मधही तितक्याच प्रमाणात. दह्याची आहुती शिंपल्याएवढी, आणि पायसाची प्रसृति प्रमाणात द्यावी.

यथावत्‌ सर्व्वभक्षाणां लाजानां मुष्टिसम्मितम्। खण्डत्रयन्तु मूलानां फ्लानां स्वप्रमाणतः

सर्व भक्ष्य पदार्थ आणि लाजांसाठी मूठभर प्रमाण, कंद आणि फळांसाठी तीन तुकडे, प्रत्येक त्याच्या योग्य प्रमाणात द्यावे.

ग्रासार्द्धंमात्रमन्नानां सूक्ष्माणि पञ्च होमयेत्। इक्षोरापर्व्विकं मानं लतानामङ्गुलद्वयम्

शिजवलेल्या अन्नासाठी अर्धा घास, सूक्ष्म पदार्थांसाठी पाच भाग द्यावे. ऊसासाठी वरचा गाठ, वेलीसाठी दोन बोटांची लांबी प्रमाण धरावी.

पुष्पं पत्रं स्वमानेन समिधां तु दसाङ्गुलम्। चन्द्रचन्दनकाश्मीरकस्तूरीयक्षकर्द्दमान्

फुलं आणि पानं त्यांच्या योग्य प्रमाणात, समिधा दहा बोटांची लांबीची. कापूर, चंदन, केशर, कस्तुरी आणि गंधराळ यांच्यासाठी—

कलायसम्मितानेतान् गुग्गुलुं वदरास्थिवत्। कन्दानामष्टमं भागं जुहुयाद्विधिवत् परम्

हे सर्व कलया एवढ्या प्रमाणात, गुग्गुळ जांभूळाच्या बीसारखे, कंदांसाठी आठव्या भागाने, योग्य रीतीने अर्पण करावे, हे श्रेष्ठा.

होमं निर्वर्त्तयेदेवं ब्रह्मवीजपदैस्ततः। घृतेन स्रुचि पूर्णायां निधायाधोमुखं स्रुवम्

अशा प्रकारे ब्रह्मबीज मंत्रांनी होम करावा. नंतर तुपाने भरलेल्या पात्रात स्रुव तोंड खाली ठेवावा.

स्रुगग्रे पुष्पमारोप्य पञ्चाद्वामेन पाणिना। पुनः सव्येन तौ धृत्वा शङ्खसन्निभमुद्रया

स्रुवाच्या टोकावर फुल ठेवून, डाव्या हाताने धरावे. मग दोन्ही उजव्या हाताने शंखासारख्या मुद्रेत पकडावे.

समुद्गतोऽर्द्धकायश्च समपादः समुत्थितः। नाभौ तन्मृलमाधाय स्रुगग्रव्यग्रलोचनः

अर्धे शरीर उचलून, पाय समांतर ठेवून, ती मुद्रा नाभीवर ठेवावी आणि दृष्टी स्रुवाच्या टोकावर स्थिर करावी.

ब्रह्मादिकारणात्यागाद्विनिः सृत्य सुषुम्‌णया । वामस्तनान्तमानीय तयोर्मूलमतन्द्रितः

ब्रह्मादि कारणांचा त्याग करून, सुषुम्ना मार्गाने ते बाहेर काढावे, डाव्या छातीपर्यंत नेऊन, दोन्हींचे मूळ तेथे एकाग्रतेने ठेवावे.

मूलमन्त्रमविस्पष्टं वौषडन्तं समुच्चरेत्। तदग्नौ जुहुयादाज्यं यवसम्मितधारया

मूळ मंत्र अस्पष्टपणे, 'वौषट्' ने संपवून म्हणावा. मग, ज्वाळेत जवाच्या दाण्याएवढ्या तुपाची आहुती द्यावी.

आचामं चन्दनं दत्वा ताम्बूलप्रभृतीनपि। भक्त्या तद्‌भूतिमावन्द्य विदध्यात्प्रणतिं परं

आचमन करून, चंदन, तांबूल वगैरे अर्पण करून, भक्तीने त्या तेजाचे वंदन करावे आणि श्रेष्ठ नमस्कार करावा.

ततो वह्णिं समब्यर्च्य फडन्तास्त्रेण संवरान्। संहारमुद्रयाहृत्य क्षमस्वेत्यभिधाय च

मग अग्नीची पूजा करून, 'फट्' अस्त्र मंत्राने संवर करून, संहारमुद्रा करून, 'माफ करा' असे नम्रपणे म्हणावे.

भासुरान् परिधीस्तांश्च पूरकेण हृदाऽणुना । श्रद्ध्या परयात्मीये स्थापयेत् हृदम्बुजे

ते तेजस्वी वेढलेले अग्नी, श्वास, मन आणि सूक्ष्म आत्म्याच्या साहाय्याने, अत्यंत श्रद्धेने हृदयाच्या कमळात स्थापन करावेत.

सर्वपाकाग्रमादाय कृत्वा मण्डलकद्वयम् । अन्तर्वहिर्बलिं दद्यादाग्नेय्यां कुण्डसन्निधौ

सर्वांत उत्तम नैवेद्य घेऊन, दोन मंडळे तयार करून, अग्नीच्या कुंडाजवळ आत आणि बाहेर अशा दोन्ही ठिकाणी नैवेद्य अर्पण करावा.