अग्निपुराणम्

आत्मानं सन्निधीकृत्य ब्रह्मादिपरिवारकान्। स्वनाम्ना स्थापयेदन्यानायुधादीन् स्वमुद्रया

स्वतःचं आत्मा आणि ब्रह्मा वगैरे सर्व मंडळींचं आवाहन करून, इतरांना त्यांच्या नावांनी, शस्त्रादींना त्यांच्या चिन्हांनी स्थापन करावं.

यात्रावर्षादिकं दृष्ट्वा ज्ञेयः स्न्निहितो हरिः। नत्वा स्तुत्वा स्तवाद्यैश्च जप्त्वा चाष्टाक्षरादिकम्

यात्रा, वर्ष इत्यादी शुभ गोष्टी पाहून, हरि येथे आहे हे जाणावं; मग नमस्कार करून, स्तोत्रांनी स्तुती करावी आणि अष्टाक्षरी मंत्र वगैरे जपावे.

चण्डप्रचण्डौ द्वारस्थौ निर्गत्याभ्यर्चयेद्‌गुरुः। अग्निमण्डपमासाद्य गरुडं स्थाप्य पूजयेत्

गुरूंनी द्वारावर उभे असलेले चंड आणि प्रचंड यांची बाहेर जाऊन पूजा करावी; नंतर अग्निमंडपाजवळ जाऊन गरुडाची स्थापना करून त्याची पूजा करावी.

दिगीशान् दिशि देवाश्चं स्थाप्य सम्पूज्य देशिकः। विश्वक्‌सेनं तु संस्थाप्य शङ्खचक्रादि पूजयेत्

दिशांच्या रक्षणासाठी असलेल्या देवतांची आणि त्या दिशांतील देवांची स्थापना करून, योग्य रीतीने पूजा करावी; नंतर विश्वक्सेनाची स्थापना करून, शंख, चक्र वगैरेने पूजा करावी.

सर्वपार्षदकेभ्यश्च बलिं भूतेभ्य अर्पयेत्। ग्रामवस्त्रसुवर्णादि गुरवे दक्षिणां ददेत्

सर्व पार्षदांना आणि भूतांना नैवेद्य अर्पण करावा; गावातील वस्त्र, सोने वगैरे गुरूंना दक्षिणा द्यावी.

यागोपयोगिद्रव्याद्यमाचार्य्याय नरोर्पयेत्। आचार्य्यादक्षिणार्द्धन्तु ऋत्विगभ्यो दक्षिणां ददेत्

यज्ञासाठी लागणारी सर्व सामग्री गुरूंना द्यावी; आणि गुरुदक्षिणेचा अर्धा भाग ऋत्विजांना दक्षिणा म्हणून द्यावा.

अन्येब्यो दक्षिणां दद्याद्भोजयेद्‌ ब्राह्मणांस्ततः। अवारितान् फलान् दद्याद्यजमानाय वैगुरुः

इतरांनाही दक्षिणा द्यावी, नंतर ब्राह्मणांना जेवू घालावं; मग, वैष्णव पद्धतीने, यजमानाला सर्व फळं अर्पण करावीत.

विष्णुं नयेत् प्रतिष्ठाता चात्मना सकलं कुलम । सर्वेषामेव देवानामेष साधारणो विधिः। मूलमन्त्राः पृथक् तेषा शेषं कार्य्यं समानकम्

प्रतिष्ठापकाने विष्णू आणि त्याचं संपूर्ण कुटुंब सोबत न्यावं; सर्व देवतांसाठी हाच एकसारखा विधी आहे; त्यांच्या मूळ मंत्र वेगळे असतात, पण उरलेली क्रिया सारखीच असते.

भगवानुवाच समुदायेन देवादेः प्रतिष्ठां प्रवदामि ते। लक्ष्म्याः प्रतिष्ठां प्रथमं तथा देवीगणस्य च

भगवान म्हणाले: मी तुला देव वगैरे सर्वांची प्रतिष्ठा सांगतो; प्रथम लक्ष्मीची प्रतिष्ठा, आणि मग देवीगणांचीही.

पूर्ववत् सकलं कुर्य्यान्मण्डपस्नपनादिकम् । भद्रपीठेश्रियं न्यस्य स्थापयेदष्ट वै घटा

पूर्वीप्रमाणेच सर्व मंडप, स्नान वगैरे करावं; शुभ आसनावर श्री ठेवून, आठ कलशांची स्थापना करावी.

घृतेनाभ्यज्य मूलेन स्नपयेत् पञ्चगव्यकैः। हिरण्यवर्णां हरिणी नेत्रे चोन्मीलयेच्छ्रियाः

तुपाने आणि मूळ मंत्राने अभिषेक करून, पंचगव्याने स्नान करावं; सोन्यासारखी कांती असलेल्या, हरिणीसारख्या डोळ्यांच्या श्रीचे नेत्र उघडावेत.

तन्म आवह इत्येवं प्रदद्यान्मधुरत्रयम्। अश्वपूर्वेति पूर्वेण तां कुम्भेनाभिषेचयेत्

'इथे या' असं म्हणत, तीन गोड पदार्थ अर्पण करावेत; 'अश्वपूर्व' या मंत्राने, पूर्वीप्रमाणे, त्या कलशाने अभिषेक करावा.

कामोस्मितेति याम्येन पश्चिमेनाभिषेचयेत्। चन्द्रं प्रभासामुच्चार्य्याद्त्यवर्णेति चोत्तरात्

'कामोस्मि' या मंत्राने दक्षिणेकडून, पश्चिमेकडून अभिषेक करावा; 'चंद्रं प्रभासाम्' आणि 'त्यवर्ण' या मंत्रांनी उत्तर दिशेने अभिषेक करावा.

उपैतु मेति चाग्नेयात् क्षुत्‌पिपासेति नैर्ऋतात्। गन्धद्वारेति वायव्यां मनसः कममाकृतिम्

'उपैतु मे' या मंत्राने आग्नेय दिशेने, 'क्षुत्पिपासे' या मंत्राने नैऋत्य दिशेने, 'गंधद्वारे' या मंत्राने वायव्य दिशेने, मनाच्या इच्छेप्रमाणे रूप तयार करावं.

ईशानकलशेनैव शिरः सौवर्णकर्द्दमात्। एकाशीतिघटैः स्नानं मन्त्रेणापः सृजन् क्षितिम्

ईशान कलशाने, सोन्याच्या मातीने शिराचं स्नान करावं; एक्याऐंशी कलशांनी, मंत्राने पाणी तयार करून, पृथ्वीवर अभिषेक करावा.

आद्‌र्द्रां पुष्करिणीं गन्धैराद्‌र्द्रामित्यादिपुष्पकैः। तन्मयावह मन्त्रेण य आनन्द ऋ चाखिलम्

ओलसर कमळं आणि इतर सुगंधी ओले फुलं अर्पण करावीत; 'तनमयावह' या मंत्राने, 'या आनंद' या ऋचेने आणि इतर सर्व मंत्रांनी पूजा करावी.

शायन्तीयेन शय्यायां श्रीसूक्तेन च सन्निधिम्। लक्ष्मीवीजेन चिच्छक्तिं विन्यस्याभ्यर्चयेत् पुनः

'शायंतीय' या सूक्ताने शय्येवर, 'श्रीसूक्त' ने उपस्थितीसाठी; लक्ष्मी बीजमंत्राने चैतन्यशक्ती स्थापन करून पुन्हा पूजा करावी.

श्रीसूक्तेन मण्डपेथ कुण्डेष्वब्जानि होमयेत्। करवीराणि वा हत्वा सहस्रं शतमेव वा

श्रीसूक्त म्हणत मंडप तयार करा आणि कुंडांमध्ये कमळांची आहुती द्या; किंवा करवीर फुलं गोळा करून, हजार किंवा किमान शंभर फुलांची आहुती द्या.

गृहोपकरणान्तादि श्रीसूक्तेनैव चार्पयेत्। ततः प्रासादसंस्कारं सर्वं कृत्वा तु पूर्ववत्

घरातील भांडी व इतर वस्तू श्रीसूक्त म्हणत अर्पण करा; त्यानंतर, पूर्वीप्रमाणेच सर्व देवळाच्या प्रतिष्ठेची विधी पूर्ण करा.

मन्त्रेण पिण्डिकां कृत्वा प्रतिष्ठानं ततः श्रियः । श्रीसूक्तेन च सान्निध्यं पूर्ववत् प्रत्यृचं जपेत्

मंत्राने पिंडी तयार करा आणि मग श्रीची प्रतिष्ठा करा; श्रीसूक्त म्हणत, पूर्वीप्रमाणे प्रत्येक ऋचा जपत तिचे आवाहन करा.

चिच्छक्तिं बोधयित्वा तु मूलात् सान्निध्यकं चरेत्। भूस्वर्णवस्त्रगोन्नादि गुरवे ब्रह्मणेर्पयेत्। एवं देव्योऽखिलाः स्थाप्यावाह्य स्वर्गादि भावयेत्

चैतन्यशक्ती जागृत करून, मूळापासून आवाहन करा; गुरू किंवा ब्राह्मणाला सोनं, वस्त्र, गाई वगैरे द्या; अशा प्रकारे सर्व देवींची स्थापना व आवाहन करून, त्या स्वर्गात व त्यापलीकडे आहेत असे ध्यान करा.

अग्निपुराणम् अध्यायः ७१- गणेशपूजाविधिः अथ एकसप्ततितमोऽध्यायः ईश्वर उवाच गणपूजां प्रवक्ष्यामि निर्विघ्नामखिलार्थदाम् । गणाय स्वाहा हृदयमेकदंष्ट्राय वै शिरः

आता मी गणपतीची पूजा सांगतो, जी सर्व अडथळे दूर करते आणि सर्व मनोकामना पूर्ण करते. 'गणाय स्वाहा'—हे हृदयासाठी; 'एकदंताय'—हे डोक्यासाठी.

गजकर्णिने च शिखा गजवक्त्राय वर्ग च । महोदराय स्वदन्तहस्तायाति तथास्त्रकम्

'गजकर्णी'—शिखेसाठी; 'गजवक्त्राय'—समूहासाठी; 'महोदर, स्वदंतहस्त'—शस्त्रांसाठी.

गणो गुरुः पादुका च शक्त्यनन्तौ च धर्मकः । मुख्यास्थिमण्डलं चाधश्चोर्ध्वच्छदनमर्चयेत्

गण हा गुरू, पादुका, दोन शक्ती आणि धर्म आहे; मुख्य अस्थिमंडल खाली आणि वरचं आवरण यांची पूजा करा.

पद्मकर्णिकवीजांश्च ज्वालिनीं नन्दयार्चयेत् । सूर्येशा कामरूपा च उदया कामवर्तिनी

कमळाच्या कर्णिकेतील बीजाक्षरांची आणि ज्वालामय शक्तीची नंदासह पूजा करा; सूर्येश, कामरूपा, उदया आणि कामवर्तिनी यांचीही पूजा करा.

सत्या च विघ्ननाशा च ग्रासनं गन्धमृत्तिका । यं शोषो रं च दहनं प्लवो लं वं तथामृतम्

सत्या आणि विघ्ननाशा, नैवेद्य, सुवासिक माती; यं, शोष, रं, दहन, प्लव, लं, वं आणि अमृत—यांचीही पूजा करा.

लम्बोदराय विद्महे महोदराय धीमहि तन्नो दन्ती प्रचोदयात् ॥ गणपतिर्गणाधिपो गणेशो गणनायकः। गणक्रीडो वक्रतुण्ड एकदंष्ट्रो महोदरः

'लंबोदर याचा विचार करतो, महोदराचे ध्यान करतो, दंती आम्हाला प्रेरणा देवो.' गणपती, गणांचा स्वामी, गणेश, गणनायक, गणांमध्ये रमणारा, वक्रतुंड, एकदंत, महोदर.

गजवक्त्रो लम्बकुक्षिर्विकटो विघ्ननाशनः। धूम्रवर्णा महेन्द्राद्याः पूज्या गणपतेः स्मृताः

गजवक्त्र, लांब पोटाचा, भयंकर, विघ्नांचा नाश करणारा; धूसर रंगाचे, महेंद्र वगैरे हे गणपतीसाठी पूज्य मानले जातात.

भगवानुवाच एवं ताक्ष्यस्य चक्रस्य ब्रह्मणो नृहरेस्तथा। प्रतिष्ठा विष्णुवत् कार्या स्वस्वमन्त्रेण तां श्रृणु

भगवान म्हणाले: तक्ष्याचं चक्र, ब्रह्मा आणि नरहरि यांची प्रतिष्ठा विष्णूप्रमाणेच, त्यांच्या त्यांच्या मंत्राने करावी—ते ऐक.