अग्निपुराणम्

होमार्थे स्थण्डिलं कुर्य्यात् सिकतामिः समन्ततः। सार्द्धहस्तप्रमाणं तु चतुरस्रं सुशोभनम्

हवनासाठी सर्व बाजूंनी वाळूचे, अर्धा हात मापाचे, चौकोनी आणि सुंदर असे वेदी बनवावे.

अष्टदिक्षु यथान्यासं कलशानाप विन्यसेत्। पूर्वाद्यानष्टवर्णेन अग्निमानीय संस्कृतम्

आठही दिशांना योग्य त्या ठिकाणी कलश मांडावेत, 'पूर्व' या अक्षराने सुरू होणाऱ्या आठ अक्षरी मंत्राने संस्कारित अग्नी आणावा आणि तो ठेवावा.

त्वमग्नेद्युभिरिति गायत्र्या समिधो हुनेत्। अष्टार्णेनाष्टशतकं आज्यं पूर्णा प्रदापयेत्

'त्वमग्ने द्युर्भिः' या गायत्री छंदातील मंत्राने समिधा अर्पण करावी; आणि आठ अक्षरी मंत्राने एकशेआठ वेळा तुप अर्पण करावे.

शान्त्युदकं आम्रपत्रैः मूलेन शतमन्त्रितम्। सिञ्चेद्देवस्य तन्मूर्दिध्न श्रीश्च ते ह्यनया ऋचा

आंब्याच्या पानांनी व देठांसह, शंभर मंत्रांनी पावित्र केलेले पाणी देवाच्या डोक्यावर शिंपडावे आणि 'श्रीश्च ते' ही ऋचा म्हणावी.

ब्रह्मयानेन चोद्धृत्य उत्तिष्ठ ब्रह्मणस्पते। तद्विष्णोरिति मन्त्रेण प्रासादाभिमुखं नयेत्

ब्रह्ममंत्राने उचलून, 'उठा ब्रह्मणस्पते' असे म्हणावे आणि 'तद्विष्णोः' या मंत्राने देवाला मंदिराकडे तोंड करून नेत जावे.

शिविकायां हरिं स्थाप्य भ्रामयीत पुरादिकम्। गीतवेदादिशब्दैश्च प्रासादद्वारि धारयेत्

हरिला पालखीत बसवून, गाणी, वेदपठण आणि इतर मंगल ध्वनींसह नगराभोवती फिरवावे आणि मग मंदिराच्या दाराशी ठेवावे.

स्त्रीभिर्विप्रैर्मङ्गलाष्टघटै संस्नापयेद्धरिम्। ततो गन्धादिनाभ्यर्च्य मूलमन्त्रेण देशिकः

स्त्रिया आणि ब्राह्मण यांच्या मदतीने, आठ मंगल कलशांनी हरिचे अभिषेक करावा; त्यानंतर चंदन वगैरे अर्पण करून, आचार्याने मूलमंत्र म्हणावा.

अतो देवेति वस्त्राद्यामष्टाङ्गार्घ्यं निवेद्य च। स्थिरेलग्ने पिण्डिकायां देवस्य त्वेति धारयेत्

'अतो देव' असे म्हणून वस्त्र वगैरे आठ प्रकारचे अर्घ्य अर्पण करावे; शुभ मुहूर्तावर 'देवस्य त्व' असे म्हणत देवाला पिंडीवर स्थापित करावे.

ओं त्रेलोक्यविक्रान्ताय नमस्तेस्तु त्रिविक्रम। संस्थाप्या पिण्डिकायान्तु स्थिरं कुर्य्याद्विचक्षणः

'ॐ त्रिविक्रम, तीनही लोकांत पाऊल टाकणाऱ्या तुला नमस्कार' असे म्हणत, ज्ञानी व्यक्तीने देवाला पिंडीवर घट्टपणे स्थापित करावे.

ध्रुवा द्यौरिति मन्त्रेण विश्वतश्चक्षुरित्यपि। पञ्चगव्येन संस्नाप्य क्षाल्य गन्धदकेन च

'ध्रुवा द्यौर्' आणि 'विश्वतः चक्षुः' या मंत्रांनी पंचगव्याने स्नान घालावे आणि मग सुगंधी पाण्याने स्वच्छ करावे.

पूजयेत् सकलीकृत्य साङ्गं सावरणं हरिम्। ध्यायेत् स्वं तस्य मूर्त्तिन्तु पृथिवी त्स्य पीठिका

पूजा पूर्ण केल्यावर, सर्व अंगोपांगांसह आणि सेवकांसह हरिची पूजा करावी; स्वतःची मूर्ती हरिस्वरूप मानावी आणि पृथ्वीला त्याचे आसन समजावे.

कल्पयेकद्विग्रहं तस्य तैजसैः परमाणुभिः। जीवमावाहयिष्यामि पञ्चविंशतितत्त्वगम्

त्याच्या तेजस्वी कणांनी दुसरी मूर्ती कल्पावी आणि पंचवीस तत्त्वांनी युक्त जीवाचा आवाहन करावे.

चैतन्यं परमानन्दं जाग्रत्‌स्वप्नविवर्जितम्। देहेन्द्रियमनोबुद्धिप्राणाहङ्कारवर्जितम्

ते चैतन्य, परमानंद, जागृती व स्वप्नरहित, देह, इंद्रिये, मन, बुद्धी, प्राण व अहंकार यांचा अभाव असलेले आहे.

ब्रह्मादिस्तम्बपर्य्यन्तं हृदयेषु व्यवस्थितम्। हृदयात् प्रतिमाविभ्बे स्थिरो भव परेश्वर

ब्रह्मापासून गवताच्या काडीपर्यंत सर्वांच्या हृदयात वास करणारा, हृदयातून मूर्तीत प्रवेश करणारा, 'हे परमेश्वरा, तू येथे स्थिर हो' असे म्हणावे.

सजीवं कुरु विम्बं त्वं ब्हह्म एकमेवाद्वितीयकम्। सजीवीकरणं कृत्वा प्रणवेन निबोध्येत्

मूर्तीला जीवयुक्त कर, तू एकमेव अद्वितीय ब्रह्म आहेस. जीवप्रतिष्ठा केल्यावर प्रणव मंत्राने उपदेश करावा.

ज्योतिर्ज्ञानं परं ब्रह्म एकमेवाद्वितीयकम्। सजीवीकरणं कृत्वा प्रणवेन निबोधयेत्

ते तेज, ज्ञान, परब्रह्म, एकमेव अद्वितीय आहे; जीवप्रतिष्ठा करून प्रणव मंत्राने उपदेश करावा.

सान्निध्यकरणन्नाम हृदयं स्पृस्य वै जपेन्। सूक्तन्तु पौरुषं ध्यायन् इदं गुह्यमनुं जपेत्

सन्निधीकरण या विधीसाठी हृदयाला स्पर्श करून, पुरुषसूक्ताचा ध्यान करीत, हा गुप्त मंत्र जपावा.

नमस्तेस्तु सुरेशाय सन्तोषविभवात्नमे। ज्ञानविज्ञानरूपाय ब्रह्मतेजोनुयायिने

देवताधिपती, संतोष व समृद्धीचे मूळ, ज्ञान व विज्ञानस्वरूप, ब्रह्मतेजाचा अनुयायी तुला नमस्कार.

गुणातिक्रान्तवेशाय पुरुषाय भहात्मने। अक्षयाय पुराणाय विष्णो सन्निहितो भव

गुणांपलीकडील रूप असणाऱ्या, पुरुष, महात्मा, अविनाशी, प्राचीन विष्णू, येथे सन्निधी हो.

यच्च ते परमं तत्त्वं यच्च ज्ञानमयं वपुः। तत् सर्वमेकतो लीनमस्मिन्देहे विबुध्यताम्

तुझं जे सर्वोच्च तत्त्व आहे, आणि जे ज्ञानमय रूप आहे, ते सर्व एकत्रितपणे या देहात विलीन झालं आहे, ते जागृत होवो.

आत्मानं सन्निधीकृत्य ब्रह्मादिपरिवारकान्। स्वनाम्ना स्थापयेदन्यानायुधादीन् स्वमुद्रया

स्वतःचं आत्मा आणि ब्रह्मा वगैरे सर्व मंडळींचं आवाहन करून, इतरांना त्यांच्या नावांनी, शस्त्रादींना त्यांच्या चिन्हांनी स्थापन करावं.

यात्रावर्षादिकं दृष्ट्वा ज्ञेयः स्न्निहितो हरिः। नत्वा स्तुत्वा स्तवाद्यैश्च जप्त्वा चाष्टाक्षरादिकम्

यात्रा, वर्ष इत्यादी शुभ गोष्टी पाहून, हरि येथे आहे हे जाणावं; मग नमस्कार करून, स्तोत्रांनी स्तुती करावी आणि अष्टाक्षरी मंत्र वगैरे जपावे.

चण्डप्रचण्डौ द्वारस्थौ निर्गत्याभ्यर्चयेद्‌गुरुः। अग्निमण्डपमासाद्य गरुडं स्थाप्य पूजयेत्

गुरूंनी द्वारावर उभे असलेले चंड आणि प्रचंड यांची बाहेर जाऊन पूजा करावी; नंतर अग्निमंडपाजवळ जाऊन गरुडाची स्थापना करून त्याची पूजा करावी.

दिगीशान् दिशि देवाश्चं स्थाप्य सम्पूज्य देशिकः। विश्वक्‌सेनं तु संस्थाप्य शङ्खचक्रादि पूजयेत्

दिशांच्या रक्षणासाठी असलेल्या देवतांची आणि त्या दिशांतील देवांची स्थापना करून, योग्य रीतीने पूजा करावी; नंतर विश्वक्सेनाची स्थापना करून, शंख, चक्र वगैरेने पूजा करावी.

सर्वपार्षदकेभ्यश्च बलिं भूतेभ्य अर्पयेत्। ग्रामवस्त्रसुवर्णादि गुरवे दक्षिणां ददेत्

सर्व पार्षदांना आणि भूतांना नैवेद्य अर्पण करावा; गावातील वस्त्र, सोने वगैरे गुरूंना दक्षिणा द्यावी.

यागोपयोगिद्रव्याद्यमाचार्य्याय नरोर्पयेत्। आचार्य्यादक्षिणार्द्धन्तु ऋत्विगभ्यो दक्षिणां ददेत्

यज्ञासाठी लागणारी सर्व सामग्री गुरूंना द्यावी; आणि गुरुदक्षिणेचा अर्धा भाग ऋत्विजांना दक्षिणा म्हणून द्यावा.

अन्येब्यो दक्षिणां दद्याद्भोजयेद्‌ ब्राह्मणांस्ततः। अवारितान् फलान् दद्याद्यजमानाय वैगुरुः

इतरांनाही दक्षिणा द्यावी, नंतर ब्राह्मणांना जेवू घालावं; मग, वैष्णव पद्धतीने, यजमानाला सर्व फळं अर्पण करावीत.

विष्णुं नयेत् प्रतिष्ठाता चात्मना सकलं कुलम । सर्वेषामेव देवानामेष साधारणो विधिः। मूलमन्त्राः पृथक् तेषा शेषं कार्य्यं समानकम्

प्रतिष्ठापकाने विष्णू आणि त्याचं संपूर्ण कुटुंब सोबत न्यावं; सर्व देवतांसाठी हाच एकसारखा विधी आहे; त्यांच्या मूळ मंत्र वेगळे असतात, पण उरलेली क्रिया सारखीच असते.

भगवानुवाच समुदायेन देवादेः प्रतिष्ठां प्रवदामि ते। लक्ष्म्याः प्रतिष्ठां प्रथमं तथा देवीगणस्य च

भगवान म्हणाले: मी तुला देव वगैरे सर्वांची प्रतिष्ठा सांगतो; प्रथम लक्ष्मीची प्रतिष्ठा, आणि मग देवीगणांचीही.