अग्निपुराणम्

दहेत्तु विष्णुगायत्र्या गायत्रया श्रपयेच्चरुम्। होमयेच्च बलिं दद्यादुत्तरे भोजयेद् द्विजान्

विष्णु गायत्रीने हवन करावे, गायत्री मंत्राने शिद्ध तांदूळ अर्पण करावा, बळी द्यावा आणि उत्तर दिशेला ब्राह्मणांना जेवू घालावे.

सामाधिपानां तुष्ट्यर्थं हेम गां गुरवे ददेत्। दिकपतिभ्यो बलिं दत्त्वा रात्रौ कुर्य्याच्च जागरम्

दिशांच्या रक्षणासाठी गुरुला सोने आणि गाय द्यावी; दिशांच्या पालकांना बळी अर्पण करून, रात्री जागरण करावे.

ब्रह्मगीतादिशब्देन सर्वभागधिवासनात्

'ब्रह्मगीता' आणि इतर गाण्यांनी सर्व भाग पवित्र होतात.

भगवानुवाच पिण्डिकास्थापनार्थन्तु गर्भागारं तु सप्तधा। विभजेद् ब्रह्मभागे तु प्रतिमां स्थापयेद् बुधः

भगवान म्हणाले: पिंडी स्थापनेसाठी गर्भगृह सात भागांत विभागावे; त्यातील ब्रह्मभागात ज्ञानी माणसाने मूर्तीची स्थापना करावी.

देवमानुषपैशाचभागेषु न कदायन। ब्रह्मभागं परित्यज्य किञ्चदाश्रित्य चाण्डज

देव, मानव किंवा पिशाच्च यांच्या भागात कधीही स्थापना करू नये; ब्रह्मभाग सोडून, अगदी थोडेही वळावे नाही.

देवमानुषभागाभ्यां स्थाप्या यत्नात्तुपिण्डिका । नपुंसकशिलायान्तु रत्नन्यासं समाचरेत्

पिंडीची स्थापना देव आणि मानव यांच्या भागात काळजीपूर्वक करावी; नपुंसक दगड असेल तर त्यात रत्न ठेवावे.

नारसिंहेन हुत्वाथ नत्नयासं च तेन वै। व्रीहीन् सत्नांस्त्रिधातूँश्च लोहादींश्चन्दनादिकान्

नरसिंह मंत्राने हवन करून, मग रत्न, तांदूळ, दोरे, तीन धातू, लोखंड वगैरे आणि चंदन इत्यादी ठेवावे.

पूर्वादिनवगर्त्तेषु न्यसेन् मध्ये यथारुचि। अथ चेन्द्रादिमन्त्रैश्च गर्त्तो गुग्‌गुलुनावृतः

पूर्वेकडून सुरू होणाऱ्या नव खड्ड्यांमध्ये आणि मध्यभागी इच्छेनुसार वस्तू ठेवाव्यात; मग इंद्रादी मंत्रांनी गंधाचा खड्डा गूग्गुळाने झाकावा.

रत्नन्यासविधिं कृत्वा प्रतिमामालभेद्गुरुः। सशलाकैर्द्दर्भपुञ्जैः सहदेवैः समन्वितैः

रत्न ठेवण्याचा विधी करून, गुरूने मूर्तीला दर्भाच्या काड्या आणि देव-गणांसह स्पर्श करावा.

सबाह्यन्तैश्च संस्कृत्य पञ्चगव्येन शोधयेत्। प्रोक्षयेद्दर्भतोयेन नदीतीर्थोदकेन च

मूर्ती बाहेरून आणि आतून शुद्ध करून, पंचगव्याने स्नान घालावे; दर्भाच्या पाण्याने आणि नदीच्या तीर्थपाण्याने शिंपडावे.

होमार्थे स्थण्डिलं कुर्य्यात् सिकतामिः समन्ततः। सार्द्धहस्तप्रमाणं तु चतुरस्रं सुशोभनम्

हवनासाठी सर्व बाजूंनी वाळूचे, अर्धा हात मापाचे, चौकोनी आणि सुंदर असे वेदी बनवावे.

अष्टदिक्षु यथान्यासं कलशानाप विन्यसेत्। पूर्वाद्यानष्टवर्णेन अग्निमानीय संस्कृतम्

आठही दिशांना योग्य त्या ठिकाणी कलश मांडावेत, 'पूर्व' या अक्षराने सुरू होणाऱ्या आठ अक्षरी मंत्राने संस्कारित अग्नी आणावा आणि तो ठेवावा.

त्वमग्नेद्युभिरिति गायत्र्या समिधो हुनेत्। अष्टार्णेनाष्टशतकं आज्यं पूर्णा प्रदापयेत्

'त्वमग्ने द्युर्भिः' या गायत्री छंदातील मंत्राने समिधा अर्पण करावी; आणि आठ अक्षरी मंत्राने एकशेआठ वेळा तुप अर्पण करावे.

शान्त्युदकं आम्रपत्रैः मूलेन शतमन्त्रितम्। सिञ्चेद्देवस्य तन्मूर्दिध्न श्रीश्च ते ह्यनया ऋचा

आंब्याच्या पानांनी व देठांसह, शंभर मंत्रांनी पावित्र केलेले पाणी देवाच्या डोक्यावर शिंपडावे आणि 'श्रीश्च ते' ही ऋचा म्हणावी.

ब्रह्मयानेन चोद्धृत्य उत्तिष्ठ ब्रह्मणस्पते। तद्विष्णोरिति मन्त्रेण प्रासादाभिमुखं नयेत्

ब्रह्ममंत्राने उचलून, 'उठा ब्रह्मणस्पते' असे म्हणावे आणि 'तद्विष्णोः' या मंत्राने देवाला मंदिराकडे तोंड करून नेत जावे.

शिविकायां हरिं स्थाप्य भ्रामयीत पुरादिकम्। गीतवेदादिशब्दैश्च प्रासादद्वारि धारयेत्

हरिला पालखीत बसवून, गाणी, वेदपठण आणि इतर मंगल ध्वनींसह नगराभोवती फिरवावे आणि मग मंदिराच्या दाराशी ठेवावे.

स्त्रीभिर्विप्रैर्मङ्गलाष्टघटै संस्नापयेद्धरिम्। ततो गन्धादिनाभ्यर्च्य मूलमन्त्रेण देशिकः

स्त्रिया आणि ब्राह्मण यांच्या मदतीने, आठ मंगल कलशांनी हरिचे अभिषेक करावा; त्यानंतर चंदन वगैरे अर्पण करून, आचार्याने मूलमंत्र म्हणावा.

अतो देवेति वस्त्राद्यामष्टाङ्गार्घ्यं निवेद्य च। स्थिरेलग्ने पिण्डिकायां देवस्य त्वेति धारयेत्

'अतो देव' असे म्हणून वस्त्र वगैरे आठ प्रकारचे अर्घ्य अर्पण करावे; शुभ मुहूर्तावर 'देवस्य त्व' असे म्हणत देवाला पिंडीवर स्थापित करावे.

ओं त्रेलोक्यविक्रान्ताय नमस्तेस्तु त्रिविक्रम। संस्थाप्या पिण्डिकायान्तु स्थिरं कुर्य्याद्विचक्षणः

'ॐ त्रिविक्रम, तीनही लोकांत पाऊल टाकणाऱ्या तुला नमस्कार' असे म्हणत, ज्ञानी व्यक्तीने देवाला पिंडीवर घट्टपणे स्थापित करावे.

ध्रुवा द्यौरिति मन्त्रेण विश्वतश्चक्षुरित्यपि। पञ्चगव्येन संस्नाप्य क्षाल्य गन्धदकेन च

'ध्रुवा द्यौर्' आणि 'विश्वतः चक्षुः' या मंत्रांनी पंचगव्याने स्नान घालावे आणि मग सुगंधी पाण्याने स्वच्छ करावे.

पूजयेत् सकलीकृत्य साङ्गं सावरणं हरिम्। ध्यायेत् स्वं तस्य मूर्त्तिन्तु पृथिवी त्स्य पीठिका

पूजा पूर्ण केल्यावर, सर्व अंगोपांगांसह आणि सेवकांसह हरिची पूजा करावी; स्वतःची मूर्ती हरिस्वरूप मानावी आणि पृथ्वीला त्याचे आसन समजावे.

कल्पयेकद्विग्रहं तस्य तैजसैः परमाणुभिः। जीवमावाहयिष्यामि पञ्चविंशतितत्त्वगम्

त्याच्या तेजस्वी कणांनी दुसरी मूर्ती कल्पावी आणि पंचवीस तत्त्वांनी युक्त जीवाचा आवाहन करावे.

चैतन्यं परमानन्दं जाग्रत्‌स्वप्नविवर्जितम्। देहेन्द्रियमनोबुद्धिप्राणाहङ्कारवर्जितम्

ते चैतन्य, परमानंद, जागृती व स्वप्नरहित, देह, इंद्रिये, मन, बुद्धी, प्राण व अहंकार यांचा अभाव असलेले आहे.

ब्रह्मादिस्तम्बपर्य्यन्तं हृदयेषु व्यवस्थितम्। हृदयात् प्रतिमाविभ्बे स्थिरो भव परेश्वर

ब्रह्मापासून गवताच्या काडीपर्यंत सर्वांच्या हृदयात वास करणारा, हृदयातून मूर्तीत प्रवेश करणारा, 'हे परमेश्वरा, तू येथे स्थिर हो' असे म्हणावे.

सजीवं कुरु विम्बं त्वं ब्हह्म एकमेवाद्वितीयकम्। सजीवीकरणं कृत्वा प्रणवेन निबोध्येत्

मूर्तीला जीवयुक्त कर, तू एकमेव अद्वितीय ब्रह्म आहेस. जीवप्रतिष्ठा केल्यावर प्रणव मंत्राने उपदेश करावा.

ज्योतिर्ज्ञानं परं ब्रह्म एकमेवाद्वितीयकम्। सजीवीकरणं कृत्वा प्रणवेन निबोधयेत्

ते तेज, ज्ञान, परब्रह्म, एकमेव अद्वितीय आहे; जीवप्रतिष्ठा करून प्रणव मंत्राने उपदेश करावा.

सान्निध्यकरणन्नाम हृदयं स्पृस्य वै जपेन्। सूक्तन्तु पौरुषं ध्यायन् इदं गुह्यमनुं जपेत्

सन्निधीकरण या विधीसाठी हृदयाला स्पर्श करून, पुरुषसूक्ताचा ध्यान करीत, हा गुप्त मंत्र जपावा.

नमस्तेस्तु सुरेशाय सन्तोषविभवात्नमे। ज्ञानविज्ञानरूपाय ब्रह्मतेजोनुयायिने

देवताधिपती, संतोष व समृद्धीचे मूळ, ज्ञान व विज्ञानस्वरूप, ब्रह्मतेजाचा अनुयायी तुला नमस्कार.

गुणातिक्रान्तवेशाय पुरुषाय भहात्मने। अक्षयाय पुराणाय विष्णो सन्निहितो भव

गुणांपलीकडील रूप असणाऱ्या, पुरुष, महात्मा, अविनाशी, प्राचीन विष्णू, येथे सन्निधी हो.