अग्निपुराणम्

हृषीकेशं दक्षिणायां पद्मनाभं तु गुल्फके। दामोदरं पादयोश्च हृदयादिषडङ्गकम्

हृषीकेशाचे उजव्या बाजूला, पद्मनाभाचे घोट्यांवर आणि दामोदराचे पायांवर ठेवावे; ही हृदयापासून सुरू होणारी सहा अंगे आहेत.

एतत् साधारणं प्रोक्तमादिमूर्त्तेस्तु सत्तम। अथवा यस्य देवस्य प्रारब्धं स्थापनं भवेत्

ही पद्धत आदिमूर्तीच्या स्थापनेसाठी सर्वसाधारण सांगितली आहे, किंवा ज्या देवतेची स्थापना करायची असेल त्यासाठीही लागू आहे.

तस्यैव मूलमन्त्रेण सजीवकरणं भवेत्। यस्या मूर्त्तेस्तु यन्नाम तस्याद्यं चाक्षरं च यत्

त्या देवतेच्या मूळ मंत्रानेच प्राणप्रतिष्ठा करावी; ज्या मूर्तीचे जे नाव असेल, त्यातील पहिले अक्षरही घ्यावे.

तत् स्वरैर्द्वादशैर्भेद्यं ह्यङ्गानि परिकल्पयेत्। हृदयादीनि देवेश मूलञ्च दशमाक्षरम्

ते नाव बारा स्वरांनी विभागावे आणि अंगे ठरवावीत; हृदय वगैरे आणि दहा अक्षरी मूळ मंत्र वापरावा.

यथा देवे तथा देहे तत्त्वानि विनियोजयेत्। चक्राव्जमण्डले विष्णुं यजेद्गन्धादिना तथा

जसे देवतेत तसेच देहातही तत्त्वे स्थापन करावीत; कमळाच्या मंडलात, सुगंध वगैरेने विष्णूची पूजा करावी.

पूर्व्ववच्चासनं ध्यायेत्सगात्रं सपरिच्छदम्। शुभञ्चक्रं द्वादशारं ह्यपरिष्टाद्विचिन्तयेत्

पूर्वीप्रमाणेच आसन, त्याची अंगे आणि सेवक यांचे ध्यान करावे; त्याच्या भोवती शुभ, बारा आऱ्यांचे चक्र ध्यानात घ्यावे.

त्रिनाभिचक्रं द्विनेमि खरैस्तच्च समन्वितम्। पृष्ठदेशे ततः प्राज्ञः प्रकृत्यादीन्निवेशयेत्

तीन नाभीचे चक्र, दोन कड्या आणि काट्यांनी युक्त असे ध्यान करावे; मग मागच्या भागात प्रकृती वगैरे तत्त्वे ठेवावीत.

पूजयेदारकाग्रेषु सूर्य्यं द्वादशधा पुनः। कलाषोडशसंयुक्तं सोमन्तत्र विचिन्तयेत्

किरणांच्या टोकांवर सूर्याची बारा वेळा पूजा करावी; तिथे सोळा कलांनी युक्त असा चंद्र ध्यानात घ्यावा.

सबलं त्रितयं नाभौ चिन्तयेद्देशिकोत्तमः। पद्माञ्च द्वादशदलं पद्ममध्ये विचिन्तयेत्

नाभीत तीन प्रकारची शक्ती श्रेष्ठ गुरुने ध्यानात घ्यावी; आणि बारा पाकळ्यांचे कमळ, त्याच्या मध्यभागी ध्यान करावे.

तन्मध्ये पौरुषीं शक्ति ध्यात्वाभ्यर्च्य च देशिकः । प्रतिमायां हरि न्यस्य तत्र तं पूजयेत् सुरान्

त्या मध्यभागी पुरुषशक्तीचे ध्यान करून, तिची पूजा करून, प्रतिमेत हरि स्थापन करावा आणि तिथे देवांची पूजा करावी.

गन्धपुष्पादिभिः सम्यक् साङ्गं सावरणं क्रमात्। द्वादशाक्षरवीजैस्तु केशवादीन् समर्च्चयेत्

सुगंध, फुले इत्यादींनी, योग्य रीतीने, अंगे आणि आवरणांसह; बारा अक्षरी बीजमंत्रांनी केशव आणि इतरांची पूजा करावी.

द्वादशारे मण्डले तु लोकपालादिकं क्रमात्। प्रतिमामर्च्चयेत् पश्चाद्‌गन्धपुष्पादिभिर्द्विजः

बारा आऱ्यांच्या मंडलात, लोकपाल वगैरे यांची योग्य क्रमाने पूजा करावी; नंतर प्रतिमेची सुगंध, फुले इत्यादींनी पूजा करावी.

पौरुषेण तु सूक्तेन श्रिया सूक्तेन पिण्डिकाम्। जननादिक्रमात् पञ्चाज्जनयेद्वैष्णवानलम्

पुरुषसूक्त आणि श्रीसूक्त याने पिंडीची पूजा करावी; उत्पत्तीपासून पाच प्रकारे वैष्णव अग्नी उत्पन्न करावा.

हुत्वाग्निं वैष्णवैर्म्मन्त्रैः कुर्य्याच्छान्त्युदकं बुधः। तत् सिक्त्वा प्रतिमामूद्‌र्ध्नि वह्निप्रणयनं चरेत्

वैष्णव मंत्रांनी अग्नीला हवन करून, ज्ञानी माणसाने शांतीसाठी पाणी शिंपडावे. ते पाणी मूर्तीच्या डोक्यावर शिंपडून, नंतर अग्नी आणण्याचा विधी करावा.

दक्षिणेग्निं हुतमिति कुण्डेग्निं प्रणयेद् बुधः। अग्निमग्नीति पूर्वे तु कुण्डेग्निं प्रणयेद्बुधः

दक्षिणेकडील वेदीवरून अग्नी आणताना 'अग्नीला हवन केले' असे म्हणावे; आधी 'अग्नीला बोलावतो' असे म्हणून वेदीवरून अग्नी आणावा.

उत्तरे प्रणयेदग्निमग्निमग्नी हवामहे। अग्निप्रणयने मन्त्रस्त्वमग्ने ह्यग्रिरुच्यते

उत्तर दिशेला अग्नी आणताना 'अग्नीला बोलावतो' असे म्हणावे; अग्नी आणताना 'अग्ने, तुलाच अग्नी म्हणतात' असा मंत्र म्हणावा.

पलाशसमिधानान्तु अष्टोत्तरसहस्रकम्। कुण्डे कुण्डे होमयेच्च व्रीहीन् वेदादिकैस्तथा

प्रत्येक वेदीवर एक हजार आठ पलाशाच्या समिधा टाकाव्यात आणि वेद मंत्रांनी तांदूळ व इतर धान्यही अर्पण करावे.

साज्यांस्तिलान् व्याहृतिभिर्मूलमन्त्रेण वै घृतम्। कुर्य्यात्ततः शान्तिहोमं मधुरत्रितयेन च

व्याहृती आणि मूळ मंत्रांनी तुपात तिळ मिसळून हवन करावे; त्यानंतर तीन गोड पदार्थांनी शांतीहवन करावे.

द्वादशार्णैः स्पृशेत् पादौ नाभिं हृन्मस्तकं ततः। घृतं दधि पयो हुत्वा स्पृशेन्मूर्द्धन्यथो ततः

बारा मंत्रांनी पाय, नाभी, हृदय आणि डोके स्पर्श करावे; तूप, दही आणि दूध अर्पण करून पुन्हा डोके स्पर्श करावे.

स्पृष्ट्वा शिरोनाभिपादांश्चतस्रः स्थापयेन्नदीः । गङ्गा च यमुना गोदा क्रमान्नाम्ना सरस्वती

डोके, नाभी आणि पाय स्पर्श केल्यावर, गंगा, यमुना, गोदावरी आणि सरस्वती या चार नद्यांचे स्थापन करावे.

दहेत्तु विष्णुगायत्र्या गायत्रया श्रपयेच्चरुम्। होमयेच्च बलिं दद्यादुत्तरे भोजयेद् द्विजान्

विष्णु गायत्रीने हवन करावे, गायत्री मंत्राने शिद्ध तांदूळ अर्पण करावा, बळी द्यावा आणि उत्तर दिशेला ब्राह्मणांना जेवू घालावे.

सामाधिपानां तुष्ट्यर्थं हेम गां गुरवे ददेत्। दिकपतिभ्यो बलिं दत्त्वा रात्रौ कुर्य्याच्च जागरम्

दिशांच्या रक्षणासाठी गुरुला सोने आणि गाय द्यावी; दिशांच्या पालकांना बळी अर्पण करून, रात्री जागरण करावे.

ब्रह्मगीतादिशब्देन सर्वभागधिवासनात्

'ब्रह्मगीता' आणि इतर गाण्यांनी सर्व भाग पवित्र होतात.

भगवानुवाच पिण्डिकास्थापनार्थन्तु गर्भागारं तु सप्तधा। विभजेद् ब्रह्मभागे तु प्रतिमां स्थापयेद् बुधः

भगवान म्हणाले: पिंडी स्थापनेसाठी गर्भगृह सात भागांत विभागावे; त्यातील ब्रह्मभागात ज्ञानी माणसाने मूर्तीची स्थापना करावी.

देवमानुषपैशाचभागेषु न कदायन। ब्रह्मभागं परित्यज्य किञ्चदाश्रित्य चाण्डज

देव, मानव किंवा पिशाच्च यांच्या भागात कधीही स्थापना करू नये; ब्रह्मभाग सोडून, अगदी थोडेही वळावे नाही.

देवमानुषभागाभ्यां स्थाप्या यत्नात्तुपिण्डिका । नपुंसकशिलायान्तु रत्नन्यासं समाचरेत्

पिंडीची स्थापना देव आणि मानव यांच्या भागात काळजीपूर्वक करावी; नपुंसक दगड असेल तर त्यात रत्न ठेवावे.

नारसिंहेन हुत्वाथ नत्नयासं च तेन वै। व्रीहीन् सत्नांस्त्रिधातूँश्च लोहादींश्चन्दनादिकान्

नरसिंह मंत्राने हवन करून, मग रत्न, तांदूळ, दोरे, तीन धातू, लोखंड वगैरे आणि चंदन इत्यादी ठेवावे.

पूर्वादिनवगर्त्तेषु न्यसेन् मध्ये यथारुचि। अथ चेन्द्रादिमन्त्रैश्च गर्त्तो गुग्‌गुलुनावृतः

पूर्वेकडून सुरू होणाऱ्या नव खड्ड्यांमध्ये आणि मध्यभागी इच्छेनुसार वस्तू ठेवाव्यात; मग इंद्रादी मंत्रांनी गंधाचा खड्डा गूग्गुळाने झाकावा.

रत्नन्यासविधिं कृत्वा प्रतिमामालभेद्गुरुः। सशलाकैर्द्दर्भपुञ्जैः सहदेवैः समन्वितैः

रत्न ठेवण्याचा विधी करून, गुरूने मूर्तीला दर्भाच्या काड्या आणि देव-गणांसह स्पर्श करावा.