अग्निपुराणम्

हृत्‌पुण्डरीके विन्यस्य यकारं सूर्य्यदैवतम्। द्वासप्ततिसहस्त्राणि हृदयादभिनिः सृताः

हृदयकमळात 'य' हे सूर्यस्वरूप अक्षर ठेवावे; हृदयातून बहात्तर हजार नाड्या बाहेर पडतात.

कलाषोडशसंयुक्त मकारं तत्र विन्यसेत्। तन्मध्ये चिन्तयेन्मन्त्री बिन्दुं वह्नेस्तु मण्डलम्

तेथे सोळा कलांनी युक्त 'म' अक्षर ठेवावे; त्याच्या मध्यभागी साधकाने बिंदू आणि अग्निचा मंडल ध्यान करावे.

हकारं विन्यसेत्तत्र प्रणवेन सुरोत्तमः। ओं आं परमेष्ठ्यात्मने आं नमः पुरुषात्मने

तेथे 'ह' अक्षर प्रार्थनेसह ठेवावे; 'ॐ आं' परब्रह्मस्वरूपासाठी, 'आं' पुरुषस्वरूपाला नमस्कार.

ओं वां मनोनिवृत्त्यात्मने नाञ्च विश्वात्मने नमः। ओं वा नमः सर्वात्मने इत्युक्ताः पञ्च शक्तयः

'ॐ वां' मनाच्या निवृत्तीच्या स्वरूपासाठी, विश्वस्वरूपाला नमस्कार; 'ॐ वा' सर्वस्वरूपाला नमस्कार — अशा पाच शक्ती सांगितल्या आहेत.

स्थाने तु प्रथमा योज्या द्वितीया आसने मता। तृतीया शयने तद्वच्चतुर्थी पानकर्म्मणि

पहिली उभी असताना लावावी, दुसरी बसताना योग्य, तिसरी झोपताना, आणि चौथी पिण्याच्या वेळी वापरावी.

ग्रत्यर्च्चायां पञ्चमी स्यात्पञ्चोपनिषदः स्मृताः। हुङ्कारं विन्यसेन्मध्ये ध्यात्वा मन्त्रमयं हरिम्

ग्रत्यर्चा या विधीच्या पाचव्या दिवशी पाच उपनिषदांची आठवण करावी. हरि हा मंत्रमय आहे, असे ध्यान करून मध्ये 'हुं' हा अक्षर ठेवावा.

यां मूर्ति स्थापयेत्तस्मात् मूलमन्त्रं न्यसेत्ततः। ओं नमों भगवते वासुदेवाय मूलकम्

ज्या ठिकाणी मूर्ती स्थापनायची असेल, तिथे मूळ मंत्र म्हणून 'ॐ नमो भगवते वासुदेवाय' हा मंत्र उच्चारावा.

शिरोघ्राणललाटेषु मुखकण्ठहृदि क्रमात्। भुजयोर्जङ्घयोरङ्घ्र्योः केशवं शिरसि न्यसेत्

डोक्यावर, नाकावर, कपाळावर, मग तोंडावर, गळ्यावर आणि हृदयावर या क्रमाने केशवाचे नाम डोक्यावर ठेवावे.

नारायणं न्यसेद्वक्त्रे ग्रीवायां माधवं न्यसेत्। गोविन्दं भुजयोर्न्यस्य विष्णु च हृदेये न्यसेत्

नारायणाचे नाम तोंडावर, माधवाचे गळ्यावर, गोविंदाचे दोन्ही हातांवर आणि विष्णूचे हृदयावर ठेवावे.

मधुसूदनकं पृष्ठे वामनं जठरे न्यसेत्। कट्यान्त्रिविक्रमं न्यस्य जङ्घायां श्रीधरं न्यसेत्

मधुसूदनाचे पाठीवर, वामनाचे पोटावर, त्रिविक्रमाचे कंबरेवर आणि श्रीधराचे दोन्ही मांडींवर ठेवावे.

हृषीकेशं दक्षिणायां पद्मनाभं तु गुल्फके। दामोदरं पादयोश्च हृदयादिषडङ्गकम्

हृषीकेशाचे उजव्या बाजूला, पद्मनाभाचे घोट्यांवर आणि दामोदराचे पायांवर ठेवावे; ही हृदयापासून सुरू होणारी सहा अंगे आहेत.

एतत् साधारणं प्रोक्तमादिमूर्त्तेस्तु सत्तम। अथवा यस्य देवस्य प्रारब्धं स्थापनं भवेत्

ही पद्धत आदिमूर्तीच्या स्थापनेसाठी सर्वसाधारण सांगितली आहे, किंवा ज्या देवतेची स्थापना करायची असेल त्यासाठीही लागू आहे.

तस्यैव मूलमन्त्रेण सजीवकरणं भवेत्। यस्या मूर्त्तेस्तु यन्नाम तस्याद्यं चाक्षरं च यत्

त्या देवतेच्या मूळ मंत्रानेच प्राणप्रतिष्ठा करावी; ज्या मूर्तीचे जे नाव असेल, त्यातील पहिले अक्षरही घ्यावे.

तत् स्वरैर्द्वादशैर्भेद्यं ह्यङ्गानि परिकल्पयेत्। हृदयादीनि देवेश मूलञ्च दशमाक्षरम्

ते नाव बारा स्वरांनी विभागावे आणि अंगे ठरवावीत; हृदय वगैरे आणि दहा अक्षरी मूळ मंत्र वापरावा.

यथा देवे तथा देहे तत्त्वानि विनियोजयेत्। चक्राव्जमण्डले विष्णुं यजेद्गन्धादिना तथा

जसे देवतेत तसेच देहातही तत्त्वे स्थापन करावीत; कमळाच्या मंडलात, सुगंध वगैरेने विष्णूची पूजा करावी.

पूर्व्ववच्चासनं ध्यायेत्सगात्रं सपरिच्छदम्। शुभञ्चक्रं द्वादशारं ह्यपरिष्टाद्विचिन्तयेत्

पूर्वीप्रमाणेच आसन, त्याची अंगे आणि सेवक यांचे ध्यान करावे; त्याच्या भोवती शुभ, बारा आऱ्यांचे चक्र ध्यानात घ्यावे.

त्रिनाभिचक्रं द्विनेमि खरैस्तच्च समन्वितम्। पृष्ठदेशे ततः प्राज्ञः प्रकृत्यादीन्निवेशयेत्

तीन नाभीचे चक्र, दोन कड्या आणि काट्यांनी युक्त असे ध्यान करावे; मग मागच्या भागात प्रकृती वगैरे तत्त्वे ठेवावीत.

पूजयेदारकाग्रेषु सूर्य्यं द्वादशधा पुनः। कलाषोडशसंयुक्तं सोमन्तत्र विचिन्तयेत्

किरणांच्या टोकांवर सूर्याची बारा वेळा पूजा करावी; तिथे सोळा कलांनी युक्त असा चंद्र ध्यानात घ्यावा.

सबलं त्रितयं नाभौ चिन्तयेद्देशिकोत्तमः। पद्माञ्च द्वादशदलं पद्ममध्ये विचिन्तयेत्

नाभीत तीन प्रकारची शक्ती श्रेष्ठ गुरुने ध्यानात घ्यावी; आणि बारा पाकळ्यांचे कमळ, त्याच्या मध्यभागी ध्यान करावे.

तन्मध्ये पौरुषीं शक्ति ध्यात्वाभ्यर्च्य च देशिकः । प्रतिमायां हरि न्यस्य तत्र तं पूजयेत् सुरान्

त्या मध्यभागी पुरुषशक्तीचे ध्यान करून, तिची पूजा करून, प्रतिमेत हरि स्थापन करावा आणि तिथे देवांची पूजा करावी.

गन्धपुष्पादिभिः सम्यक् साङ्गं सावरणं क्रमात्। द्वादशाक्षरवीजैस्तु केशवादीन् समर्च्चयेत्

सुगंध, फुले इत्यादींनी, योग्य रीतीने, अंगे आणि आवरणांसह; बारा अक्षरी बीजमंत्रांनी केशव आणि इतरांची पूजा करावी.

द्वादशारे मण्डले तु लोकपालादिकं क्रमात्। प्रतिमामर्च्चयेत् पश्चाद्‌गन्धपुष्पादिभिर्द्विजः

बारा आऱ्यांच्या मंडलात, लोकपाल वगैरे यांची योग्य क्रमाने पूजा करावी; नंतर प्रतिमेची सुगंध, फुले इत्यादींनी पूजा करावी.

पौरुषेण तु सूक्तेन श्रिया सूक्तेन पिण्डिकाम्। जननादिक्रमात् पञ्चाज्जनयेद्वैष्णवानलम्

पुरुषसूक्त आणि श्रीसूक्त याने पिंडीची पूजा करावी; उत्पत्तीपासून पाच प्रकारे वैष्णव अग्नी उत्पन्न करावा.

हुत्वाग्निं वैष्णवैर्म्मन्त्रैः कुर्य्याच्छान्त्युदकं बुधः। तत् सिक्त्वा प्रतिमामूद्‌र्ध्नि वह्निप्रणयनं चरेत्

वैष्णव मंत्रांनी अग्नीला हवन करून, ज्ञानी माणसाने शांतीसाठी पाणी शिंपडावे. ते पाणी मूर्तीच्या डोक्यावर शिंपडून, नंतर अग्नी आणण्याचा विधी करावा.

दक्षिणेग्निं हुतमिति कुण्डेग्निं प्रणयेद् बुधः। अग्निमग्नीति पूर्वे तु कुण्डेग्निं प्रणयेद्बुधः

दक्षिणेकडील वेदीवरून अग्नी आणताना 'अग्नीला हवन केले' असे म्हणावे; आधी 'अग्नीला बोलावतो' असे म्हणून वेदीवरून अग्नी आणावा.

उत्तरे प्रणयेदग्निमग्निमग्नी हवामहे। अग्निप्रणयने मन्त्रस्त्वमग्ने ह्यग्रिरुच्यते

उत्तर दिशेला अग्नी आणताना 'अग्नीला बोलावतो' असे म्हणावे; अग्नी आणताना 'अग्ने, तुलाच अग्नी म्हणतात' असा मंत्र म्हणावा.

पलाशसमिधानान्तु अष्टोत्तरसहस्रकम्। कुण्डे कुण्डे होमयेच्च व्रीहीन् वेदादिकैस्तथा

प्रत्येक वेदीवर एक हजार आठ पलाशाच्या समिधा टाकाव्यात आणि वेद मंत्रांनी तांदूळ व इतर धान्यही अर्पण करावे.

साज्यांस्तिलान् व्याहृतिभिर्मूलमन्त्रेण वै घृतम्। कुर्य्यात्ततः शान्तिहोमं मधुरत्रितयेन च

व्याहृती आणि मूळ मंत्रांनी तुपात तिळ मिसळून हवन करावे; त्यानंतर तीन गोड पदार्थांनी शांतीहवन करावे.

द्वादशार्णैः स्पृशेत् पादौ नाभिं हृन्मस्तकं ततः। घृतं दधि पयो हुत्वा स्पृशेन्मूर्द्धन्यथो ततः

बारा मंत्रांनी पाय, नाभी, हृदय आणि डोके स्पर्श करावे; तूप, दही आणि दूध अर्पण करून पुन्हा डोके स्पर्श करावे.