अग्निपुराणम्

आकाशवायुतेजांसि सलिलं पृथिवी तथा। स्थूलमेभिः शरीरन्तु सर्वाधारं प्रजायते

आकाश, वायू, तेज, पाणी आणि पृथ्वी — या पाचांपासून स्थूल शरीर, सर्वांचे आधार, उत्पन्न होते.

प्राणतत्त्वं भकारन्तु जीवोपाधिगतं न्यसेत्। हृदयस्थं बकारन्तु बुद्धितत्त्वं न्यसेद् बुधः

प्राणतत्त्व 'भ' या अक्षराने जिवाशी एकरूप करून ठेवावे; आणि बुद्धितत्त्व 'ब' हे हृदयात स्थापन करावे.

फकारमपि तत्रैव अहङ्कारमयं न्यसेत्। मनस्तत्त्वं पकारन्तु न्यसेत्सङ्कल्पसम्भवम्

त्याच ठिकाणी 'फ' हे अहंकाररूप अक्षर ठेवावे; आणि संकल्पातून उत्पन्न झालेले मनतत्त्व 'प' हेही तेथे स्थापन करावे.

शब्दतन्मात्रतत्त्वन्तु नकारं मस्तके न्यसेत्। स्पर्शात्मकं धकारन्तु वक्त्रदेशे तु विन्यसेत्

शब्दरूप तत्त्व 'न' हे डोक्यावर ठेवावे; स्पर्शरूप 'ध' हे तोंडाच्या भागी ठेवावे.

दकारं रूपतत्त्वन्तु हृद्देशे विनिवेशयेत् । थकारं वस्तिदेशे तु रसतन्मात्रकं न्यसेत्

रूपतत्त्व 'द' हे हृदयात स्थापन करावे; आणि रसतत्त्व 'थ' हे पोटाच्या भागी ठेवावे.

तकारं गन्धतन्मात्रं जङ्घयोर्व्विनिवेशयेत्। णकारं श्रोत्रयोर्न्न्यस्य ढकारं विन्यसेत्त्वचि

गंधतत्त्व 'त' हे दोन्ही मांडींवर ठेवावे; 'ण' हे कानांमध्ये, आणि 'ढ' हे त्वचेवर ठेवावे.

डकारं नेत्रयुग्मे तु रसनायां ठकारकम्। टकारं नासिकायान्तु ञकारं वाचि विन्यसेत्

'ड' हे दोन्ही डोळ्यांत, 'ठ' हे जिभेवर; 'ट' हे नाकात, आणि 'ञ' हे वाणीमध्ये ठेवावे.

झकारं करयोर्न्न्यस्य पाणितत्त्वं विचक्षणः। जकारं पदयोर्न्न्यस्य छं पायौ चमुपस्थके

हातांमध्ये 'झ' हे पाणीतत्त्व ठेवावे; पायांमध्ये 'ज', गुदद्वारी 'छ', आणि जननेंद्रियात 'च' ठेवावे.

विन्यसेत् पृथिवीतत्त्वं ङकारं पादयुग्मके। वस्तौ घकारं गं तत्त्वं तैजसं हृदि विन्यसेत्

पृथ्वीतत्त्व 'ङ' हे दोन्ही पायांत ठेवावे; पोटात 'घ', आणि तेजतत्त्व 'ग' हे हृदयात ठेवावे.

खकारं वायुतत्त्वञ्च नासिकायां निवेशयेत्। ककारं विन्यसेन्नित्यं खतत्त्वं मस्तके बुधः

वायुतत्त्व 'ख' हे नाकात ठेवावे; आणि आकाशतत्त्व 'क' हे नेहमी डोक्यावर ठेवावे.

हृत्‌पुण्डरीके विन्यस्य यकारं सूर्य्यदैवतम्। द्वासप्ततिसहस्त्राणि हृदयादभिनिः सृताः

हृदयकमळात 'य' हे सूर्यस्वरूप अक्षर ठेवावे; हृदयातून बहात्तर हजार नाड्या बाहेर पडतात.

कलाषोडशसंयुक्त मकारं तत्र विन्यसेत्। तन्मध्ये चिन्तयेन्मन्त्री बिन्दुं वह्नेस्तु मण्डलम्

तेथे सोळा कलांनी युक्त 'म' अक्षर ठेवावे; त्याच्या मध्यभागी साधकाने बिंदू आणि अग्निचा मंडल ध्यान करावे.

हकारं विन्यसेत्तत्र प्रणवेन सुरोत्तमः। ओं आं परमेष्ठ्यात्मने आं नमः पुरुषात्मने

तेथे 'ह' अक्षर प्रार्थनेसह ठेवावे; 'ॐ आं' परब्रह्मस्वरूपासाठी, 'आं' पुरुषस्वरूपाला नमस्कार.

ओं वां मनोनिवृत्त्यात्मने नाञ्च विश्वात्मने नमः। ओं वा नमः सर्वात्मने इत्युक्ताः पञ्च शक्तयः

'ॐ वां' मनाच्या निवृत्तीच्या स्वरूपासाठी, विश्वस्वरूपाला नमस्कार; 'ॐ वा' सर्वस्वरूपाला नमस्कार — अशा पाच शक्ती सांगितल्या आहेत.

स्थाने तु प्रथमा योज्या द्वितीया आसने मता। तृतीया शयने तद्वच्चतुर्थी पानकर्म्मणि

पहिली उभी असताना लावावी, दुसरी बसताना योग्य, तिसरी झोपताना, आणि चौथी पिण्याच्या वेळी वापरावी.

ग्रत्यर्च्चायां पञ्चमी स्यात्पञ्चोपनिषदः स्मृताः। हुङ्कारं विन्यसेन्मध्ये ध्यात्वा मन्त्रमयं हरिम्

ग्रत्यर्चा या विधीच्या पाचव्या दिवशी पाच उपनिषदांची आठवण करावी. हरि हा मंत्रमय आहे, असे ध्यान करून मध्ये 'हुं' हा अक्षर ठेवावा.

यां मूर्ति स्थापयेत्तस्मात् मूलमन्त्रं न्यसेत्ततः। ओं नमों भगवते वासुदेवाय मूलकम्

ज्या ठिकाणी मूर्ती स्थापनायची असेल, तिथे मूळ मंत्र म्हणून 'ॐ नमो भगवते वासुदेवाय' हा मंत्र उच्चारावा.

शिरोघ्राणललाटेषु मुखकण्ठहृदि क्रमात्। भुजयोर्जङ्घयोरङ्घ्र्योः केशवं शिरसि न्यसेत्

डोक्यावर, नाकावर, कपाळावर, मग तोंडावर, गळ्यावर आणि हृदयावर या क्रमाने केशवाचे नाम डोक्यावर ठेवावे.

नारायणं न्यसेद्वक्त्रे ग्रीवायां माधवं न्यसेत्। गोविन्दं भुजयोर्न्यस्य विष्णु च हृदेये न्यसेत्

नारायणाचे नाम तोंडावर, माधवाचे गळ्यावर, गोविंदाचे दोन्ही हातांवर आणि विष्णूचे हृदयावर ठेवावे.

मधुसूदनकं पृष्ठे वामनं जठरे न्यसेत्। कट्यान्त्रिविक्रमं न्यस्य जङ्घायां श्रीधरं न्यसेत्

मधुसूदनाचे पाठीवर, वामनाचे पोटावर, त्रिविक्रमाचे कंबरेवर आणि श्रीधराचे दोन्ही मांडींवर ठेवावे.

हृषीकेशं दक्षिणायां पद्मनाभं तु गुल्फके। दामोदरं पादयोश्च हृदयादिषडङ्गकम्

हृषीकेशाचे उजव्या बाजूला, पद्मनाभाचे घोट्यांवर आणि दामोदराचे पायांवर ठेवावे; ही हृदयापासून सुरू होणारी सहा अंगे आहेत.

एतत् साधारणं प्रोक्तमादिमूर्त्तेस्तु सत्तम। अथवा यस्य देवस्य प्रारब्धं स्थापनं भवेत्

ही पद्धत आदिमूर्तीच्या स्थापनेसाठी सर्वसाधारण सांगितली आहे, किंवा ज्या देवतेची स्थापना करायची असेल त्यासाठीही लागू आहे.

तस्यैव मूलमन्त्रेण सजीवकरणं भवेत्। यस्या मूर्त्तेस्तु यन्नाम तस्याद्यं चाक्षरं च यत्

त्या देवतेच्या मूळ मंत्रानेच प्राणप्रतिष्ठा करावी; ज्या मूर्तीचे जे नाव असेल, त्यातील पहिले अक्षरही घ्यावे.

तत् स्वरैर्द्वादशैर्भेद्यं ह्यङ्गानि परिकल्पयेत्। हृदयादीनि देवेश मूलञ्च दशमाक्षरम्

ते नाव बारा स्वरांनी विभागावे आणि अंगे ठरवावीत; हृदय वगैरे आणि दहा अक्षरी मूळ मंत्र वापरावा.

यथा देवे तथा देहे तत्त्वानि विनियोजयेत्। चक्राव्जमण्डले विष्णुं यजेद्गन्धादिना तथा

जसे देवतेत तसेच देहातही तत्त्वे स्थापन करावीत; कमळाच्या मंडलात, सुगंध वगैरेने विष्णूची पूजा करावी.

पूर्व्ववच्चासनं ध्यायेत्सगात्रं सपरिच्छदम्। शुभञ्चक्रं द्वादशारं ह्यपरिष्टाद्विचिन्तयेत्

पूर्वीप्रमाणेच आसन, त्याची अंगे आणि सेवक यांचे ध्यान करावे; त्याच्या भोवती शुभ, बारा आऱ्यांचे चक्र ध्यानात घ्यावे.

त्रिनाभिचक्रं द्विनेमि खरैस्तच्च समन्वितम्। पृष्ठदेशे ततः प्राज्ञः प्रकृत्यादीन्निवेशयेत्

तीन नाभीचे चक्र, दोन कड्या आणि काट्यांनी युक्त असे ध्यान करावे; मग मागच्या भागात प्रकृती वगैरे तत्त्वे ठेवावीत.

पूजयेदारकाग्रेषु सूर्य्यं द्वादशधा पुनः। कलाषोडशसंयुक्तं सोमन्तत्र विचिन्तयेत्

किरणांच्या टोकांवर सूर्याची बारा वेळा पूजा करावी; तिथे सोळा कलांनी युक्त असा चंद्र ध्यानात घ्यावा.

सबलं त्रितयं नाभौ चिन्तयेद्देशिकोत्तमः। पद्माञ्च द्वादशदलं पद्ममध्ये विचिन्तयेत्

नाभीत तीन प्रकारची शक्ती श्रेष्ठ गुरुने ध्यानात घ्यावी; आणि बारा पाकळ्यांचे कमळ, त्याच्या मध्यभागी ध्यान करावे.